Кіріспе
Құс түрі Еуропалық дөңгелек (Coracias garrulus) – дөңгелектәріктер тұқымдасының Еуропада көбейетін жалғыз өкілі. Оның ареалы Таяу Шығыс, Орталық Азия және Магрибке дейін созылады. Қыстау үшін Африканың оңтүстігіне ұшып келеді, негізінен құрғақ орманды саванналар мен бұталы далаларда қоныстанады. Әртүрлі ортада кездеседі, бірақ ағаш жоқ далалардан қашып жүреді. Әдетте ағаш қуыстарында ұялайды.
The European roller (Coracias garrulus) is the only member of the roller family breeding in Europe. Its range extends into the Middle East, Central Asia and the Maghreb. It winters in southern Africa, primarily in dry wooded savanna and bushy plains. It occurs in a wide variety of habitats, but avoids treeless plains. It usually nests in tree holes.
Сипаттама
Еуропалық ролик – денелі, еуразиялық жаңқасының мөлшеріндегі, ұзындығы мен қанаттарының аралық кеңдігі бар құс. Оның түсі көбінесе көк, ал арқасы қызғылт қоңыр. Бұл түрдің күшті, тікелей ұшуы әсерлі, жарқын көк түсі қара қауырсындарымен керемет контраст жасап тұрады. Еркек және ұрғашы құстардың түсі шамалас, бірақ жас құстар ересектерге қарағанда түссіз болады. Бұл құстың мінез-құлқы қанаттің мінез-құлқына ұқсас, айналып-бұрылу арқылы ағылшын тіліндегі атауын алған. Дауысы қаңқа сияқты келеңсіз естіледі. Қорқынышқа білінгенде, қатты дауыс шығарады.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Еуропалық ролик жылы аймақтарда мекендейтін құс. Номинативті түрі Солтүстік Африкада Мароккодан Туниске дейін, Оңтүстік және Шығыс Орталық Еуропада, шығысқа қарай Солтүстік-Батыс Иран арқылы Оңтүстік-Батыс Сібірге дейін көбейеді. C. g. semenowi түрі Ирак пен Оңтүстік Ираннан шығысқа қарай Кашмир мен Оңтүстік Қазақстан арқылы Сіньцзянға дейін таралған. Еуропалық ареал бұрын кеңірек болған, бірақ солтүстік және батыста ұзақ мерзімді төмендеу байқалды, нәтижесінде Швеция мен Германияда ұялайтын құс ретінде жойылып кетті. Еуропалық ролик ұзақ қашықтыққа көшіп-қонатын құс, Сахараның оңтүстігіндегі Африкада екі бөлек аймақта қыстайды: шығыста Сенегалдан Камерунға дейін және батыста Эфиопиядан (Дегуа Тембиен тауларында байқаулар бар) Конгоға дейін, ал оңтүстікте Оңтүстік Африкаға дейін. Бұл жылым, құрғақ, ашық жерлерде, сирек ағаштармен мекендейтін құс, төмендіктерді артық жақсы көреді, бірақ Еуропа мен Мароккода да кездеседі. Ашық жерлердегі емен мен қарағай ормандары – негізгі көбею ортасы, бірақ фермалар, жеміс бақтары және ұқсас аралас өсімдіктер өсетін аймақтар да пайдаланылады. Африкада да осындай кең құрғақ, ашық, ағаштар бар жерлер қолданылады. Шығыс Еуропалық популяциялардың роликтері де қыстауды Оңтүстік Африкада өткізеді, сондай-ақ шығысқа қарай Замбия, Зимбабве және Ботсванада да кездеседі. Сахара шөлінің оңтүстігіндегі Сахель саваннасы аймағы (әсіресе Чад көлі маңындағы аймақ) көптеген популяциялар үшін күзендеу кезеңінде тоқтау орны ретінде маңызды болып көрінеді, ал латыш және басқа да солтүстік және солтүстік-шығыс популяциялары көктемде Арабия түбегі арқылы солтүстікке қарай көшіп барады. Әртүрлі көбею популяцияларының жекелеген құстары әртүрлі, бірақ біртегі қыстау орындарын пайдаланады; жеке көбею және көбеймейтін орындардың бойлық координаталары арасындағы байланыс байқалады, бұл параллельді көші-қонды көрсетеді. Шығыста, ең солтүстікте көбейетін (Латвиядан) құстар ең оңтүстікте көбейетін (Кипрден) құстардан оңтүстікке қарай қыстауға бейім – бұл «қосқыр бақалар» сияқты көші-қон үлгісін көрсетеді.
Өсіру
Ұясы әдетте ағаштағы табиғи қуыста немесе тоқылдақ қазған шұңқырда орналасады. Ол әдетте жерден жоғары орналасқан. Жұптар кейде тас немесе ғимараттардағы қуыстарды пайдаланады, ал кейде құмды жағада тесік қазып алады. Қуыс ішкі жағынан жабылмаған. 2-ден 6-ға дейін ақ, тегіс, жылтыр жұмыртқалар қойылады, олардың мөлшері... Олар екі немесе кейде үш күн аралығында салынады. Оларды екі жыныстың да, бірақ көбінесе аналығы, жұмыртқалардың толық жиналуына дейін күтіп бағады. Олар 17-19 күннен кейін жарылады. Екі ата-ана да жас қозыларды күтіп бағады, бірақ әдетте атасы анасына тамақ жеткізеді. Қозылар 26-27 күннен кейін ұядан ұшып кетеді. Жыл сайын тек бір рет бала өсіріледі, бірақ егер біріншісі жоғалса, орнына екінші жұмыртқа салынады. Еуропалық роликтер көбінесе екі жасқа келгенде көбейеді. Сақинадан алынған деректер бойынша, Польшада атылған құстың ең жоғары жасы 9 жыл 2 айды құрайды.
Тамақ және азықтандыру
Роликтер көбінесе ағаштарда, қабықтарда немесе жоғары кернеу сымдарында, алып шрикелер сияқты, олар жейтін ірі жәндіктерді, кішкентай бауырымен жорғалаушыларды, кеміргіштер мен бақаларды бақылап отырады. Ересек роликтердің рационында көбінесе қоңыздар басым, ал балапандар негізінен тікқанаттылармен, мысалы, шегірткелер мен бұталық шыңғырлауықтармен қоректенеді.
Қорғау мәртебесі
Еуразиялық ролик Еуропа мен Батыс Азияда кеңінен таралған, ал Еуропадағы оның көбейетін популяциясы 159 000 – 330 000 құсқа бағаланады. Азиялық көбелектерді ескергенде, жалқы әлемдік популяциясы 277 000 – 660 000 жеке құсқа жетеді. Оның ареалының көп бөлігінде халық санының айтарлықтай төмендеуі байқалды, сондықтан 2005 жылы Халықаралық табиғатты қорғау одағы оны қауіпке жақын түр деп санады. Дегенмен, 2015 жылы популяцияның динамикасы осы уақытта жоғарырақ санатқа жату критерийлеріне сай келмейтіні анықталғандықтан, оның статусы ең аз алаңдаушылыққа өзгертілді. Қауіптердің қатарында Жерорта теңізі маңындағы көші-қон кезіндегі аң аулау және Оманда мыңдаған құстардың тамақ үшін өлтірілуі бар. Ауыл шаруашылығы салдарынан ұялауға және аң ауруға қолайлы ағаштар мен тік қоршаулардың жоғалуына соқтырды, ал пестицидтердің қолданылуы жәндіктердің қоректік базасын азайтты. Еуропалық ролик – акантоцефалидтер тобына жататын Moniliformis gracilis ішек паразитінің иесі болып табылады.