Кіріспе
Синалоа штатындағы қала, Мексика. Кулиакан, ресми түрде Кулиакан Росалес, Мексиканың солтүстік-батысында орналасқан қала, Кулиакан муниципалитетінің және Синалоа штатының астанасы және ең ірі қаласы. Қала 1531 жылдың 29 қыркүйегінде испан конкистадоры Лазаро де Себрерос және Нуньо Белтран де Гусман тарапынан "Вилла де Сан-Мигель" деген атпен негізделген, бұл қаланың қамқоршысы – Архангел Михаилге сілтеме жасайды. 2020 жылғы INEGI халық санауы бойынша Кулиаканның халқы 808 416 адамды құрайды, бұл оны Мексикадағы халық саны бойынша 21-ші орынға қояды, ал оның агломерациясының халқы 1 003 530 адамды құрайды, бұл Мексикадағы халық саны бойынша 17-ші агломерация. Қала Сиерра-Мадре-Оксиденталь тауларының етегіндегі аңғарда, Тамазула және Умая өзендерінің қосылған жерінде орналасқан, олар бірге теңіз деңгейінен 55 метр биіктікте Кулиакан өзенін құрайды.
Culiacán, officially Culiacán Rosales, is a city in northwestern Mexico, the capital and largest city of both Culiacán Municipality and the state of Sinaloa. The city was founded on 29 September 1531 by the Spanish conquerors Lázaro de Cebreros and Nuño Beltrán de Guzmán under the name "Villa de San Miguel", referring to its patron saint, Michael the Archangel. As of the 2020 INEGI census, Culiacán had an estimated population of 808,416, placing it as the 21st most populous city in Mexico, while its metropolitan area had a population of 1,003,530, being the 17th most populous metropolitan area in Mexico. The city is in a valley on the slopes of the Sierra Madre Occidental, at the confluence of the Tamazula and Humaya Rivers, where both join to form the Culiacán River 55 m above sea level.
Испандықтарға дейінгі дәуір
Көне заманда Тэкпатл дәуірінен бастау алған, яғни біздің заманымыздың 628 жылына сәйкес келетін Хуэй Колхуакан деген ежелгі жергілікті елді мекен болған. Ацтектер саяхаттары барысында оны салған. Оның нақты орналасқан жері белгісіз, бірақ қазіргі Кулиаккансито кентіне жақын болған деп есептеледі. Осы елді мекенде тұрған ежелгі халық Кулихис деп аталған.
Негізін қалау
Бүгінде Кулиакан деп танылатын қала 1531 жылы Лазаро де Себрерос пен Нуньо Белтран де Гусман тарапынан "Вилла де Сан-Мигель" деген атпен бірлесіп құрылды. 16 ғасырда келген испандықтар Тауах тайпасының ұйымдастырылған шаруашылықтарын, жергілікті халықтардың құрамында тапты. Бұл тайпа бір текті, ортақ тілде сөйлейтін және ортақ дәстүрге ие адамдардың тобын біріктірді. Кулиаканның бастапқы аумағында Тебака, Пакакс, Сабайбо және Ачире тайпалары да тұрған. 1531 жылы де Себрерос пен де Гусман жаулап алған аумақтарды үш провинцияға бөлді. Олардың бірі – Кулиакан провинциясы, оның оңтүстігін Елота өзені, ал солтүстігін Мокорито өзені шектеді және ол Нуэва-Галисия Корольдігіне бағынды. Осылай ұйымдастырылған аумақ 1786 жылға дейін сақталды, сол жылы әкімшілік жүйе жаңарып, Сонора мен Синалоа Ариспе провинциясын құрды, ал ескі Кулиакан провинциясы өзгеріссіз қалды.
Тәуелсіз Мексика
1821 жылы 6 қазанда Кулиакан қаласында тәуелсіздікке ант берілді. Кулиаканға 1823 жылы 21 шілдеде Сонора және Синалоа провинциялары Конгресс шешімімен бөлініскен кезде қала мәртебесі берілді. 1824 жылы Мексика Федерациясының Конституциялық актісі бойынша Синалоа мен Сонора қайта бірігіп, Батыс штатын құрды. 1830 жылы 13 қазанда Сонора және Синалоа провинциялары декрет арқылы қайта бөлінді, ал Кулиакан қаласы Синалоа штатының астанасы деп белгіленді. 1861 жылы француз интервенциясы кезіндегі консервативтік үкіметте префектуралар құрылып, аудандарды қалалық кеңестерге бөлетін Муниципалитеттер заңы қабылданды. Бадирагуато ауданы таратылып, муниципалитет ретінде Кулиакан ауданының құрамына қосылды. 1859 жылдан 1873 жылға дейін Синалоа штатының астанасы Кулиаканнан Мазатланға көшірілді. Республика жаңарғаннан кейін, губернатор Евстакио Буелна пордың саудагерлерімен қарым-қатынас жасады. Ол Кулиаканға қайтып оралды, ал жергілікті Конгресс оған штат астанасы мәртебесін берді.
Порфирий мен революциялық кезең
1878 жылы Кулиаканның үш қалалық әкімшілігі болды, олардың орталықтары Кулиакан, Кила және Бадирагуато қалалары еді. Бұл жағдай 1880 жылға дейін сақталды, содан кейін Бадирагуато бұрынғы шекараларымен қайтадан округ мәртебесіне ие болды. 1912 жылы муниципалитеттер заңмен жаңа ішкі басқару нысаны ретінде белгіленді, бірақ бұл заң 1915 жылға дейін күшіне енбеді. Саяси тізілімдер жойылды, округтер еркін муниципалитеттерге айналды. Кулиакан 1915 жылғы 8 сәуірдегі жарлық бойынша муниципалитет ретінде құрылды. Оның бастапқы шекараларында қазіргі Наволато муниципалитеті де болды, ол 1982 жылғы 27 тамызда Кулиаканнан бөлініп шығып, қаланы аңғардағы егіс шаруашылығынан айырды. Кейін штаттық конгресс астана қаласының атауын ұзартуға келісім берді, осылайша қаланың ресми атауы Кулиакан-де-Росалес болып өзгерді. "Росалес" – екінші француз интервенциясы мен Реформа соғысында күрескен, сондай-ақ Синалоа штатының губернаторы болған көрнекті мексикалық әскери қайраткер Антонио Росалеске көрсетілген құрмет.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін
1950 жылдардың соңынан бастап Кулиакан АҚШ-қа экспортталатын заңсыз есірткілерге негізделген, дамып келе жатқан жасырын экономиканың отаны болды. 1960 жылдары Панамерикан тас жолының салынуы және аймақтық әуежайдың ашылуы Мексиканың Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы халықаралық есірткі картельдерін басқаратын белгілі бір отбасылар үшін жұмыс істейтін тарату инфрақұрылымын кеңейтуді үдетті. Синалоа картелі Кулиаканды өзінің негізгі базасына айналдырды. 2019 жылдың 17 қазанында картельдің басшыларының бірін қамауға жасалған сәтсіз әрекеттен кейін қала бойынша кең ауқымды атыс-шабыс болды, нәтижесінде көптеген адам қаза тапты, бұл оқиға "Кулиакан шайқасы" деп аталды. Хоакин "Эль Чапо" Гусманның туысы Овидио Гусман полицияға ұсталды, бірақ оны босатуға мәжбүр болды.
Елтаңба
Мексиканың Синалоа штатындағы Кулиакан муниципалитеті мен қаласының гербінде муниципалитеттің кешегі және бүгінгі тарихын көрсететін әртүрлі элементтер бар. Роландо Архона Амабилис 1960 жылғы 26 мамырдағы 13 нөмірлі муниципалдық қаулымен бекітілген және 1960 жылғы 30 шілдеде Синалоа штатының Ресми газетінің 90-шы нөмірінде жарияланған Кулиакан муниципалитеті гербінің авторы. Оның пішіні төртбұрышты, дөңгелек бұрыштармен және ұшы сүйірленген. Қалқанның барлық беті кармин түсімен жабылған. Ортасында алға қарай иілген адам басын бейнелейтін иероглиф орналасқан. Бұл глиф науатль мифологиясындағы "қисық құдай" Колтзинге сілтеме жасайды, ол Кольуа тайпасына және оның тұрақты қаласы Кольуаканға немесе Теокольуаканға есім берген нағыз тұлға. Қалқанның бетінен өзендерді білдіретін су белгілері өтеді. Орталық бөлігінде және сол жағына қарай кресттен кейін аяқ іздері байқалады, олар кішкентай құрылысқа дейін жетеді. Бұл мотивтер Сан-Мигель-де-Кулиакан миссионерлерінің Солтүстікке аттанғанын көрсетеді және миссионерлердің мейірімділігі мен батырлығына деген құрмет ретінде қарастырылады. Кармин жиегінде жоғарғы бөлігінде "Кулиакан" және төменгі бөлігінде науатль тіліндегі осы жердің нағыз аты – "Колхуакан" сөздері жазылған. Қалқанның жоғарғы бөлігінде өніп тұрған тұқым және алтын күн бейнеленген, бұл аймақтың тропикалық климатына және тұрғындарының негізгі ауыл шаруашылық еңбегіне сілтеме жасайды.
Саясат
Кулиакан муниципалитетінің үкіметі оның қалалық кеңесіне жүктеледі, ол үш жыл мерзімге жалпы, тікелей және құпия дауыс беру арқылы сайланады. Бұл мерзім бірден қайта жаңартылмайды, бірақ үздіксіз емес, және сайлаудан кейінгі жылдың 1 қаңтарында қызметін бастайды. Қалалық кеңес қалалық президенттен, сенімді прокурордан және 18 өкілден тұратын кеңесшілер органынан құралады. Олардың 11-і салыстырмалы көпшілікпен, ал жеті пропорционалдық өкілдік принципі бойынша сайланады.
Синдикаттар
Ішкі басқару үшін муниципалитет 17 аймаққа бөлінген, олар өз кезегінде полиция бөлімдеріне бөлінеді. Муниципалитеттің 17 аймағы: Эль-Саладо, Хигерас-де-Абуя, Байла, Агуаруто, Эмилиано Запата, Адольфо Лопес Матеос (Эль-Тамариндо), Хесус Мария, Лас-Тапиас, Кила, Санлона, Сан-Лоренцо, Такуихамона, Тепуче, Имала, Коста-Рика, Кулиакансито және Эльдорадо.
Орналасқан жері
Кулиакан Мексиканың солтүстік-батысында орналасқан Синалоа штатының орталық аймағында жатыр. Оған сәйкес келетін координаттар 24°48'15" солтүстік ендік (latitude) және 107°25'52" батыс бойлық (longitude), теңіз деңгейінен 54 метр биіктікте. Қала Мехико қаласынан алыс орналасқан. Кулиаканнан Тепикке дейін 502 км; Дурангоға дейін 536 км; Гермосильоға дейін 688 км; Гвадалахараға дейін 708 км; Монтеррейге дейін 1118 км; Чиуауаға дейін 1159 км; Тихуанаға дейін 1552 км; ал Матаморосқа дейін 1434 км.
Рельеф және гидрография
Муниципалитеттің жер бедері таулы бөлігімен және жағалау жазығымен анық сипатталады. Таулы бөлігі, теңіз деңгейінен 300-ден 2100 метрге дейінгі биіктіктегі Сьерра-Мадре-Оксидентал тау тізбегінің Тынық мұхиты беткейінің бөлігі болып табылатын, жоталардың физиографиялық аймағына сәйкес келеді. Жағалау жазығы батысқа қарай орналасқан және оны төрт өңірлік өзен – Хумая, Тамазула, Кулиакан және Сан-Лоренцо кесіп өтеді. Хумая өзені Дуранго штатынан басталып, Бадирагуато арқылы Синалоаға кіреді; оның сулары Лиценсиадо Адольфо Лопес Матеос су қоймасымен реттеледі. Тамазула өзені Топиа алқабының жанындағы Сьерра-Мадре-Оксиденталда пайда болады; оның сулары Саналона су қоймасымен басқарылады. Хумая және Тамазула өзендері Кулиакан қаласының алдында бірігіп, Калифорния шығанағына құятын Кулиакан өзенін құрайды. Сан-Лоренцо Дуранго штатындағы Сьерра-Мадре-Оксиденталдан басталып, Синалоаға Косала арқылы кіреді және Калифорния шығанағына құйылады.
Климат
Кулиаканның ыстық жартылай шөлейтті климаты бар (Кёппен: BSh), жылдық жауын-шашын мөлшері жоғары болғанына қарамастан, ыстық температурасы мен жоғары булану деңгейіне байланысты. Жаздар өте ыстық және ылғалды, көлеңкедегі температура 45 °C (113 °F) дейін жетеді, ал жоғары ылғалдық ауа температурасын арттырып, ыстық сезімін күшейтеді, сонымен қатар ыдырап бара жатқан тропикалық дауылдардан ауыр жауын-шашынның қаупі де бар. Қыстар әлдеқайда жұмсақ, ылғалдылығы төмен, орташа ең жоғары температурасы 27 °C, түндері жылы болады.
Тұрғын үй және қала құрылысы
Қаладағы тұрғын үйлердің жалпы саны 221 144, оның ішінде 176 799 тұрғын үй пайдаланылады, әрбір пайдаланылған тұрғын үйде орташа есеппен 3,81 адам тұрады. Көбінесе үй салу үшін цементтен шатыр, қабырға және еден жасалады. Алайда, үйлер мен ғимараттар жойылмайды, олардың көпшілігінде шифер шатыр мен топырақ едендер кездеседі. Бұл көбінесе қаланың оңтүстік шетіндегі аймақта байқалады, онда жақсырақ өмір сүруді үміттеніп келген жаңа тұрғындардың қарапайым елді мекендері көбейеді. 176 799 пайдаланылған тұрғын үйдің 173 704-інде электр қуаты бар, 171 614-інде су құбыры, 171 489-ында кәріз жүйесі бар, ал 169 550-інде осы үш қызмет те бірдей бар. Қалада көптеген ғимараттар бар, олардың ішінде Торре Трес Риос, Торре Санта Мария, Торре Трес Афлуенсияс, Милето 4 Риос, Эстела Корпоративтік орталығы, Сейба, БиоИннова ғимараты, 120-шы ғимарат және Дафи есімдері бар, олардың барлығы қаланың ең маңызды аудандарының бірі – Трес Риос қалалық құрылыс аймағында орналасқан.
Лас-Риберас саябағы
Парк Лас Риберас (испан тілінде) – Тамазула және Умая өзендерімен жалғасқан аймақ. Мұнда самырсын, тополь, гуамукиль және эвкалипт сияқты түрлі ағаштарды көруге болады. Паркті қала орталығымен байланыстыратын Ақ бимодаль көпірі жаяу жүргіншілерге қолайлы жағдай жасайды және түнгі уақытта Кулиакандағы Қара көпірге қарсы келетін әсем жарық шоуына айналады.
Кулиакан ботаникалық бақшасы
Қаланың шығысында орналасқан бұл аймақ 10 гектар жерді құрайды және әртүрлі экожүйелерге, жүздеген өсімдік және ағаш түрлеріне, сондай-ақ Джеймс Туррелдің "Encounters" атты көркем инсталляциясына мекендейді. Кулиакан ботаникалық бағында 2000-нан астам өсімдікке тап болады. Бұл бақ жүгірушілер мен велосипедшілердің таңертеңгі серуенге шығуға таңдаған жері ретінде белгілі, өсімдіктер жолында иттерге тыйым салынғаны ерекше атап өтіледі. Көптеген фотографтар жас қыздардың (квинсеньера) және жаңа үйленген жұбайлардың суретін түсіру үшін осы баққа жиналады.
Ораба аралы
Ораба аралы, аты айтып тұрғандай, Тамазула және Хумая өзендерінің қосылған жері арасындағы арал, осы жерде Кулиакан өзені бастау алады. Бұл үш өзеннің жағасында салынған көптеген саябақтар мен бақтардың бірі. Ерте тұрғаннан бастап, көптеген адамдар жаттығу жасау, серуендеу, жүгіру, велосипед тебу немесе жай ғана үлкен ағаштардың арасында демалу үшін келеді.
Кулиаканның жануарлар дүниесі
Қаланың орталық бөлігіне жақын орналасқан, 13,5 гектар аумақты құрайтын Конституция азаматтық орталығының бір бөлігі болып табылады; мұнда сүтқоректілер, жорғалаушылар және құстарды қоса алғанда, 450-ден астам түрге жататын 1400 жануар қоныстанды. Ол 1950 жылдың 14 желтоқсанында Синалоа штатының даму жоспары аясында салынды, бұл жоспар штат губернаторының тапсырмасы бойынша аймақтағы флора мен фаунаны насихаттауға көмектесетін табиғи аймақ құру қажеттілігін көздеген. Генерал Габриэль Лейва Веласкес, Кулиакан қаласының әкімі Эмилио Агерреверренің қолдауымен.
Tres Ríos су саябағы
Tres Ríos су паркі – Хумая және Тамазула өзендерінің тоғысқан жерінде, дәл Кулиакан өзенінің басталу орнында салынған демалыс орны. Бұл саябақ Лас-Риберас саябағына өте жақын орналасқан. Елдің солтүстік-батысындағы ең ірі және ең көп келушілерді тартатын саябақ осы. Бұл саябақтың танымал болуына Қара көпір мен Кулиакан өзенінің әдемі көріністері себеп.
Билеп тұрған фонтандар
Кулиаканның билейтін немесе музыкалық фонтандары – бұл жүздеген тәуелсіз фонтандардан тұратын көрініс, олар Синалоаның дәстүрлі музыкасымен бірге "билеу" үшін бағдарламаланған. Бұл қойылым 3 Ríos жобасының аумағында, нақтырақ айтқанда, Хумая және Тамазула өзендерінің қосылған жерінде күн сайын көрсетіледі.
Парк 87
Мексика Республикасы, Мексика дағдарысы 68 нөмірінде орналасқан. Паркте слайдтар, жүзу бассейндері, арқан жолдары және бейбітшілік бағы сияқты көңіл көтеру орындары бар.
Обрегон алаңы
Альваро Обрегон даңғылында орналасқан.
Росалес алаңы
Розалина үйінің қасында, әртүрлі өсімдіктерге толы кеңістікте орналасқан, колониялық архитектураға ие ғимарат.
Экономика
Кулиакан экономикасы негізінен ауыл шаруашылығы мен саудаға негізделген, ол өнімдер, ет және балық саудасының орталығы болып табылады. Басқа салалармен қатар, Кулиакан штат экономикасының 32 пайызын құрайды. Coppel, Casa Ley, Homex және басқа да ұлттық маңызы бар компаниялардың бас кеңсесі Кулиаканда орналасқан.
Медиа
Кулиакан қаласында El Debate және El Noroeste газеттері жарық көреді.
Көлік
Terminal de Autobuses de Culiacán немесе Central de Autobuses Culiacán Millenium – Мексиканың Синалоа штатындағы Кулиакан қаласының батысында орналасқан автобус терминалы. Аталмыш станция Кантри-клубтың алдында салынған. Бұл жаңа терминал бұрынғы, Бульвар Габриэль Лейва Соланоның алдында орналасқан ескі терминалдың орнын басты.
Қалалық көлік
Қазіргі уақытта Кулиакан қаласында 68-ден астам қалалық көлік бағыттары бар, олар шамамен бір миллион жолаушыға қызмет көрсетеді. Кулиакан қалалық көлігін RedPlus компаниясы жүзеге асырады.
Темір жол
Қалада Ferromex компаниясы басқаратын теміржол станциясы бар, ол тек жүк тасымалына арналған. Ол оңтүстікке Мазатлан қаласымен, солтүстікке Гуаймас қаласымен қосылған.
Автобус бекеті
Кулиакан Мексиканың барлық аймақтарына (солтүстік, орталық және оңтүстік) және АҚШ-қа (Аризона және Калифорния) саяхаттау үшін Central Internacional de Autobuses "Millennium" ("Миллениум" халықаралық автобус станциясын) пайдаланады. Бұл оңтүстік қаладағы ескі автобус терминалын алмастырды.
Жолдар мен жедел жолдар
Бірнеше жылдам жолдар салынғанымен, қаланың көптеген көшелері өте тар, және жұмыс уақытында көлік кептелісі жиі болады. Қазір Кулиакан қаласында 300 мың автомобиль бар, бұл 745 мың тұрғынымен есептегенде, бір адамға шаққандағы автомобиль саны елдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірін құрайды.