Кіріспе
Жапондық дәстүрлі шалбар/көйлек (жапонша: 袴) – дәстүрлі жапон киімінің бір түрі. Бастапқыда Суй және Тан династиялары кезінде қытай императорлық сарайының мүшелері киген шалбардан (Ku) бастау алған бұл стильді жапондықтар 6-шы ғасырда хакама түрінде қабылдады. Хакамалар белге байланады және шамамен тобыққа дейін түседі. Олар хакама киюге арнайы бейімделген кимононың үстінен киіледі, ол хакамашита деп аталады. Хакаманың екі түрі бар: бөлінген және бөлінбеген. Уманори түрінің аяқтары бөлінген, шалбарға ұқсас. Бұл екі түр де бір-біріне ұқсас. «Тау» немесе «дала» типті уманори хакаманы дәстүрлі түрде далалық немесе ормандық жұмысшылар киген. Олар белден кең, ал аяқтан тар болады. Хакама төрт бау (химо) арқылы бекітіледі: екі ұзын химо киімнің алдыңғы жағына, ал екі қысқа химо артқы жағына бекітіледі. Киімнің артқы жағында қатаң трапеция пішіндес бөлік (腰板) болуы мүмкін. Оның астында, ішкі жағында (袴止め) (кейде хера деп аталатын қасық пішіндес элемент) орналасуы мүмкін, ол артқы жағындағы [[Оби (белдік)]] немесе химоға тығылып, хакаманы орнында ұстауға көмектеседі. Хакама, әсіресе жекпе-жек өнерінде, жеті терең жиырылған бөлігі бар: екісі артқы жағында, ал бесеуі алдыңғы жағында. Олар теңгерімді көрінсе де, алдыңғы жиырылған бөліктердің орналасуы (екі оң жақта, үш сол жақта) асимметриялық, сондықтан жапондық эстетикадағы асимметрияның мысалы болып табылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бала бес жасынан бастап алғашқы хакамасын кие бастаған, бұл туралы [[Shichi Go San#History]]де айтылған. Осыған ұқсас практика, «брічинг» деп аталады, Виктория дәуіріне дейін Еуропада кездесетін, онда ұлдар есейгендерін тану үшін көйлектің орнына шалбар кие бастаған.
([[wiktionary:袴) are a type of traditional Japanese clothing. Originally stemming from [[Ku (trousers) , the trousers worn by members of the Chinese imperial court in the Sui and Tang dynasties, this style was adopted by the Japanese in the form of hakama in the 6th century. Hakama are tied at the waist and fall approximately to the ankles. They are worn over a kimono specially adapted for wearing hakama, known as a hakamashita. There are two types of hakama: divided and undivided The umanori type have divided legs, similar to trousers. Both of these types appear similar. A "mountain" or "field" type of umanori hakama was traditionally worn by field or forest workers. They are looser in the waist and narrower in the leg. Hakama are secured by four straps (himo): two longer himo attached on either side of the front of the garment, and two shorter himo attached on either side of the rear. The rear of the garment may have a rigid trapezoidal section, called a (腰板). Below that on the inside, there may be a (袴止め) (a spoon shaped component sometimes referred to as a hera) which is tucked into the [[Obi (sash) or himo at the rear, and helps to keep the hakama in place. Hakama, especially those for martial arts, may have seven deep pleats, two on the back and five on the front. Although they appear balanced, the arrangement of the front pleats (two to the right, three to the left) is asymmetrical, and as such is an example of asymmetry in Japanese aesthetics. Historically, a boy would start wearing his first pair of hakama from the age of five, as commemorated in [[Shichi Go San#History; a similar practice to this, called "breeching", was seen in Europe up until the Victorian age, where boys would from then on start to wear breeches instead of dresses, as a recognition of coming of age.
Ерлер
Бұрын хакама ерлер киімінің міндетті бөлігі болған, бірақ қазіргі кезде жапон еркектері хакаманы көбінесе өте ресми жағдайларда, шай рәсімдерінде, тойларда және жерлеу рәсімдерінде киеді. Хакаманы кендо, иайдо, тайдо, айкидо, дзёдо, рю-те және кюдо сияқты түрлі жекпе-жек өнерлерін оқығандар да үнемі киеді. Сумо күресшілері өздерінің спортында хакама кимейді, алайда, қоғамға көрінетін кезде дәстүрлі жапон киімін киюге міндетті. Хакама ерлердің ресми киімінің маңызды бөлігі болғандықтан, сумо күресшілерін ресми шараларға хакама киіп келгенін көруге болады. Жекпе-жек өнерімен айналысушылармен қатар, хакама синтоист каннушилердің, яғни ғибадатханаларда қызмет ететін дін қызметкерлерінің күнделікті киімінің де бір бөлігі болып табылады. Хакама юкатадан (жеңіл мақта жазғы кимоно, көбінесе демалу, ұйықтау немесе мерекелер мен жазғы саяхаттар үшін киіледі) басқа, кез келген кимономен киіледі. Жарқыраған қара және ақ жолақты сэндайхира хакамалары көбінесе ресми кимономен киіледі, ал қара, сұр және ақ түстен басқа түстері бар жолақты хакамалар азырақ ресми киімдермен киіледі. Бір түсті және градиентті (омбре) түстер де жиі кездеседі. Күнделікті киім үшін ерлер кейде хаори нагаси (тек хаори киімі бар кимоно) немесе кинагаси (юката сияқты тек кимоно) киеді.
және
Хакама дәстүрлі түрде толық киімнің бір бөлігін құрайтын (上下/裃). Эдо дәуірінде самурайлар мен сарай қызметкерлері киген киімге кимоно, хакама және кең иықты жеңсіз жакет – катагину кіретін. Самурайлар шогунға және басқа да жоғары дәрежелі даймиоға сотта барған кезде кейде өте ұзын хакама киюге міндеттелген. Бұл хакамалар – нага бакама деп аталады. Олар артқы және алдыңғы жағынан ерекше ұзындығынан басқа, әдеттегі хакамадан ешқандай айырмашылығы жоқ, бір немесе екі футқа созылатын сүйреуіш құрайды және қалыпты жүруге кедеріл келтіреді, осылайша күтпеген шабуыл немесе қастандыққа жол бермеуге көмектеседі. Нага бакама қазір тек Но (оның ішінде кёген), кабуки және синто ритуалдарында ғана қолданылады.
Әйелдер
Әйелдер хакамасы ерлердікінен көптеген жағынан ерекшеленеді, ең бастысы матаның дизайны және байлау тәсілі. Ерлер хакамасын ресми және бейресми жағдайларда киюге болады, ал әйелдер, бітіру салтанатында және айкидо, кендо сияқты дәстүрлі жапондық спорт түрлерінен басқа, хакама кимейді. Әйелдер шай ішу рәсімінде хакама кимейді. Кимоно мен хакама киген әйелдердің бейнесі мәдени тұрғыдан мектеп мұғалімдерімен байланысты. Батыс елдеріндегі университет профессорлары студенттері бітірген кезде академиялық бас киім мен манта кигендей, Жапонияда көптеген мектеп мұғалімдері дәстүрлі кимоно мен хакама киіп жыл сайынғы бітіру салтанатына қатысады. Хакаманы мико, яғни ғибадатхана қыздары киеді, олар күтім жұмыстары мен рәсімдерге көмектеседі. Миконың киімі қарапайым ақ кимонодан және жарқын қызыл хакамадан тұрады, кейде ресми шараларда қызыл нага бакамадан. Бұл стиль Хэйан дәуіріндегі жоғары мәртебелі әйелдердің киімінен, сондай-ақ ширабиоши сияқты сарайдағы әртістердің киімінен шыққан. Ерлердің ресми хакамалары жолақты матадан жасалса, әйелдердің ресми хакамалары бір түсті немесе біртіндеп өтетін түстермен боялған. Жас әйелдерге арналған хакама кейде шие гүлдері сияқты кестеленген гүлдермен безендіріледі. Әйелдер хакаманы әдетте кеудесінің астынан киеді, ал ерлер – белден.
Киім реформасы және оқулық қолдану
Хакама дәстүрлі түрде мектеп киімі ретінде таралған. Жапонияда мектеп формасы енгізілгенге дейін оқушылар күнделікті киім киетін, оның ішінде ерлер хакама киетін. Мейдзи дәуірінде (1868–1912 жж.) және Тайшо дәуірінде (1912–1926 жж.) мектеп формасы ретінде батыс үлгісіндегі киімдер қабылданып, бастапқыда ерлер мен әйелдердің екеуі үшін де қолданылды. Алайда, сол кезде батыс әйелдерінің киімдері өте қиын болды. Әйелдер құқықтарын қорғаушы, педагог және киім реформаторы Утако Шимода (1854–1936) дәстүрлі кимононың тым шектеулі екенін, әйелдер мен қыздардың қозғалуына және дене шынықтыруға қатысуына кедергі келтіріп, денсаулығына зиян екенін анықтады. Ол кезде батыс киімдері қабылданып жатқанмен, корсеттердің де әйелдердің денсаулығына зиянды және шектеулі екенін айтты. Ол өзінің «Жиссен» әйелдер мектебі үшін форма жасау үшін жапон императорлық сарайындағы қызметшілер киетін киімдерді бейімдеді. Мейдзи және Тайшо дәуірінде басқа әйелдер мектептері де хакаманы қабылдады. Бұл киім Жапониядағы жоғары мектептерде стандартты киімге айналды және бүгінге дейін бітіру салтанатында киіледі. Хакама киген әйелдердің бейнесі мәдени тұрғыдан мектеп мұғалімдерімен байланысты. Батыс елдерінің университет профессорлары студенттері бітірген кезде академиялық бас киім мен манта киетіні сияқты, Жапонияда көптеген мектеп мұғалімдері дәстүрлі кимоно мен хакама киіп жыл сайынғы бітіру салтанатына қатысады.
Байлау
Хакаманы байлаудың көптеген тәсілдері бар. Біріншіден, обиді артында арнайы түйінмен ("хакама түйіні астында") байлайды. Алдыңғы жағынан бастап, белді айналдырып, оби түйінінің үстінен бау-ленталар кесістіріледі. Бау-ленталар алдына келтіріліп, белден төмен кесістіріліп, содан кейін оби түйінінің астында артында байланады. Хакама дөңгелегі обидің артына тығылады, коши-ита реттеледі, ал артқы бау-ленталар алдына келтіріліп, әртүрлі тәсілдермен байланады. Ең ресми тәсілде, екі галстук сияқты кесісіп жатқан екі қайырымды түйін пайда болады. Бау-ленталарды байлау тәсілі де әртүрлі, әйелдер хакамасын қарапайым түйінмен немесе лентамен байлайды. Ерлер хакамасындағыдай, алдыңғы бау-ленталар бірінші кезекте артына, содан кейін алдына, содан кейін артында түйінмен байланады. Содан кейін артқы бау-ленталар алдына айналдырылады. Осы кезде оларды сол жамбастың алдында, ашылудың алдында лентамен байлап, бау-ленталардың ұштарын тең ұзындықта ұстауға болады. Қауіпсіз бекіту үшін бау-ленталарды алдымен ортасына бір рет орап, содан кейін артынан ішке байлау керек.
Қиылысу
Жапондық дәстүрлі киімдердің барлық түрлері сияқты, хакаманы дұрыс бүктеу және сақтау маңызды, осылайша оған зиян келтірмей, киімнің қызмет ету мерзімін ұзартуға болады, әсіресе жібек хакамалар үшін. Хакамаға қатысты бұл ерекше маңызды, себебі хакамада көптеген плиселер болады, олардың пішінін жоғалтуы оңай; плиселерді қайта түзеу кейде мамандардың көмегін қажет етуі мүмкін. Хакаманы дұрыс бүгуді үйрену қиын деп есептеледі, себебі плиселерінің көп болуынан және ұзын белдіктерін нақты схемалармен байлау алдында дұрыс тегістеп, жинау қажеттілігінен туындайды. Хакама киетін әртүрлі жартылай жекпе-жек өнерінің дәстүрлері хакаманы бүктеудің белгілі бір әдістерін ұсынады. Бұл көбінесе әдептің маңызды бөлігі саналады. Кейбір жартылай жекпе-жек өнерінде ең жоғары дәрежелі шәкірттің ұстазының хакамасын құрмет көрсету үшін бүктеу міндеті жүктеледі.