Кіріспе

Незауалькойотл (Nezahualcoyotl, 28 сәуір 1402 - 4 маусым 1472) – Колумб дәуірінен бұрынғы Мексикадағы Текскоко қала мемлекетінің ғалымы, философы (tlamatini), жауынгер, сәулетші, ақын және билеушісі (tlatoani) болған. Ацтек империясын испандықтар басып алғанға дейінгі ғасырдағы басқа да белгілі мексикалық тұлғалардан өзгеше, Незауалькойотл толыққанды мексикалық емес еді; оның әкесінің халқы – Аколхуа, Мексика алқабының шығыс бөлігінде, Теккоко көлінің жағалауында қоныстанған тағы бір нахуа халқы. Дегенмен, оның анасы Теночтитланның мексика патшасы Чимальпопоканың қарындасы болған. Ол ең алдымен поэзиясымен, Аскапоцальконың құлауына және ацтектердің үштік одағының күшеуіне әкелген, жеңіспен оралған, тақтан қуылған ханзада ретіндегі «Гамлет» сияқты өмірімен, сондай-ақ Текскоко мен Теночтитлан қалаларындағы маңызды инфрақұрылымдық жобаларды басқарғаны үшін танымал. Оның ұрпақтары мен өмірбаяны жазған Фернандо де Альва Кортес Икстлильксохитль мен Хуан Баутиста Помардың айтуынша, ол «Кез келген жердегі белгісіз, танылмаған Ие» туралы түс көріп, оған ешқандай қанды құрбандықтарға, тіпті жануарлардың құрбандықтарына да рұқсат етілмейтін толығымен бос ғибадатхана салған. Алайда, ол басқа ғибадатханаларда адамдарды құрбан етуді жалғастыруға рұқсат берген.

Атауы

Незауаль тіліндегі Незауалькойотл есімі көбінесе "аштық койот" немесе "ораза ұстайтын койот" деп аударылады. Дегенмен, дәлірек айтқанда, ол "ораза ұстайтын жағасы бар койот" дегенді білдіреді, ол незауаллиден – бір-біріне бұралған қағаздан жасалған жағадан тұрады. Ораза ұстағандар оны басқаларға тамақ ұсынбау керектігін көрсету үшін киген.

Ерте өмір

Аколмистли деп туған ол Ixtlilxochitl мен Huitzilihuitl қызы Matlalcihuatzin ұлы болды. Ол патшалық мұрагер болып туылса да, жас кезінде ханзадалық салтанатқа ие болған жоқ. Оның әкесі Тепанектердің билігіндегі Аскапоцалько қаласына қарсы күресті. 1418 жылы, жас ханзада он бес жасқа толғанда, оның әкесі өлтірілді. Тезозомоц бастаған Аскапоцалько тепанектері Текскоконы басып алды, және Аколмистли Хюэксоцинкоға қашуға мәжбүр болды. Әртүрлі оқиғалардан кейін, ол Незахуалкойотл деген есімді қабылдады, ханзада 1422 жылы Теночтитланға оралды. Оның тәтелері Тепанек патшасына пара беріп, оның мексикалықтардың арасында білім алуына жағдай жасады. Мексика мәдениеті мен саясатына қатысуы, кейіннен Texcoco-ны басқаруына әсер етті. Тезозомоцтың ұлы Макстла Аскапоцальконың билеушісі болғаннан кейін, Незахуалкойотл Текскокоға қайтып келді, бірақ Макстла оның өміріне қастандық жасап жатыр дегенді білген соң, екінші рет жер аударылуға мәжбүр болды.

Текскоконы қайта алу

Теночтитланның тлатоани Ицкоатль тепанектерге қарсы хуэксоцинкандардан көмек сұрағанда, Незауалькойотль Аскапоцальконың қуатты патшалығына қарсы күресу үшін бірыңғай әскери күш құруды жоспарлады. Аколхуакан ішіндегі бүлікшілер мен Койохуаканнан келген көтерілісші тепанектерден қолдау алғаннан кейін, Незауалькойотль соғысқа қосылды. Ол сол кездегі ең маңызды испандықтарға дейінгі қалалардың көпшілігінен тұратын коалицияны шақырды: Теночтитлан, Тлакопан, Тлателолько, Хуэксоцинго, Тлаксала және Чалько. Соғыс ортақ және біртұтас күш ретінде жарияланды, ал Незауалькойотль мен басқа да маңызды тлатоктардың басшылығындағы 100 000-нан астам сарбаздан тұратын коалициялық әскер Калпулальпан қаласынан Аскапоцалькоға бет алды. Бұл 1428 жылы Аколхуаканды қайта басып алуға бағытталған әскери науқанның бастауы болды. Науқан үш бөлімге бөлінді. Бір әскер солтүстіктегі Аколманға, екіншісі оңтүстіктегі Коатлинчанға шабуыл жасады. Незауалькойотльдің өзі басқарған жасақ, алғашқы екі әскерге қолдау көрсеткеннен кейін ғана Аколхуаканға шабуыл жасауға тиіс болды. Коалиция Аколман мен Отумбаны бағындырды, бірақ тепанектердің Теночтитлан мен Тлателольконы кенеттен қоршауына байланысты оларды тонаудан бас тартысты. Тактикалық маневр ретінде үш әскер қайта бірігіп, содан кейін екіге бөлінді. Олардың бірі, Незауалькойотльдің басшылығында, Текскокоға жол тартты, Аколхуаканды қоршап алды, ал екіншісі Аскапоцалькоға шабуыл жасап, қиратты. Әскерлер қайта кездескен кезде, Незауалькойотль Текскоконы қайтарып алды және Аколхуаканды басып алуға шешім қабылдады, солтүстіктен кірді, ал Аскапоцалькодан келген Теночка мен Тлакопан одақтастары оңтүстіктен шабуыл жасады. Екі әскер бір уақытта екі бағыттан Аколхуаканға шабуылдап, қаланың орталық алаңын басып алды. Жеңіске жеткеннен кейін коалиция Текскоко аумағындағы тепанектердің шашыраңқы бекіністеріне шабуылдар жасады. Тепанектердің жеңілуі және Аскапоцалько патшалығының толық құлауы Текскоко, Теночтитлан және Тлакопан арасындағы ацтектердің үштік одағының құрылуына әкелді. Незауалькойотль 1431 жылы Текскоконың тлатоаниі болып тағайындалды. Он жылдан кейін, асыл текті мұрагерге ие болуды қалап, Незауалькойотль Тепечпанның патшасы Куахуаухтзиннің бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін Аскальхочицзинге үйленді.

Құқықтық жүйе

Мотолинияның айтуынша, Незауалькойотл қатаң заңдарын сарабдалы түрде қолданған және оларды барлық поддандыларына жүктеген. Ол өз әйелдерімен қарым-қатынас жасағандары үшін төрт ұлын өлтірген делінеді. Ацтек империясы бағындырған қалалар үш патшаға бөлістірілетін салық төлеген. Аколхуакан аймағындағы он төрт қала – Отомпан, Хьюэксотала, Коатлихан, Чимальхуакан, Тепетилаоцток, Чьяухтла, Тезойукан, Теотиуакан, Аколман, Тепечпан, Чиконаухтлан, Сикотепек, Куаучинанко және Туланцино – Незауалькойотлдың билігінде болды. Өзінің тегі жартылай мексика болған Незауалькойотл, Аколхуаканда мексикалық діни және құқықтық жүйелерді қабылдап, қаласын қайта құруға көмектесті. Мотолиния оның сатқындық, ұрлық, зина, кісі өлтіру, маскүнемдік, мүліктің дұрыс пайдаланылмауы және әскери тәртіпсіздік сияқты мәселелерді қамтитын сексенге жуық заң шығарғанын айтады. Mapa Quinatzin картасында үйге қарақшылық жасаған немесе үйді бұзған ұрылған адамның аспалатын жазаға тартылуы бейнеленген.