Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Незауалькойотл (Nezahualcoyotl, 28 сәуір 1402 - 4 маусым 1472) – Колумб дәуірінен бұрынғы Мексикадағы Текскоко қала мемлекетінің ғалымы, философы (tlamatini), жауынгер, сәулетші, ақын және билеушісі (tlatoani) болған. Ацтек империясын испандықтар басып алғанға дейінгі ғасырдағы басқа да белгілі мексикалық тұлғалардан өзгеше, Незауалькойотл толыққанды мексикалық емес еді; оның әкесінің халқы – Аколхуа, Мексика алқабының шығыс бөлігінде, Теккоко көлінің жағалауында қоныстанған тағы бір нахуа халқы. Дегенмен, оның анасы Теночтитланның мексика патшасы Чимальпопоканың қарындасы болған. Ол ең алдымен поэзиясымен, Аскапоцальконың құлауына және ацтектердің үштік одағының күшеуіне әкелген, жеңіспен оралған, тақтан қуылған ханзада ретіндегі «Гамлет» сияқты өмірімен, сондай-ақ Текскоко мен Теночтитлан қалаларындағы маңызды инфрақұрылымдық жобаларды басқарғаны үшін танымал. Оның ұрпақтары мен өмірбаяны жазған Фернандо де Альва Кортес Икстлильксохитль мен Хуан Баутиста Помардың айтуынша, ол «Кез келген жердегі белгісіз, танылмаған Ие» туралы түс көріп, оған ешқандай қанды құрбандықтарға, тіпті жануарлардың құрбандықтарына да рұқсат етілмейтін толығымен бос ғибадатхана салған. Алайда, ол басқа ғибадатханаларда адамдарды құрбан етуді жалғастыруға рұқсат берген.
Nezahualcoyotl ( , ) (April 28, 1402 – June 4, 1472) was a scholar, philosopher (tlamatini), warrior, architect, poet and ruler (tlatoani) of the city state of Texcoco in pre Columbian era Mexico. Unlike other high profile Mexican figures from the century preceding Spanish conquest of the Aztec Empire, Nezahualcoyotl was not fully Mexica; his father's people were the Acolhua, another Nahuan people settled in the eastern part of the Valley of Mexico, on the coast of Lake Texcoco. His mother, however, was the sister of Chimalpopoca, the Mexica king of Tenochtitlan. He is best remembered for his poetry; for his Hamlet like biography as a dethroned prince with a victorious return, leading to the fall of Azcapotzalco and the rise of the Aztec Triple Alliance; and for leading important infrastructure projects, both in Texcoco and Tenochtitlan. According to accounts by his descendants and biographers, Fernando de Alva Cortés Ixtlilxóchitl and Juan Bautista Pomar, he had an experience of an "Unknown, Unknowable Lord of Everywhere" to whom he built an entirely empty temple in which no blood sacrifices of any kind were allowed — not even those of animals. However, he allowed human sacrifices to continue in other temples.
Атауы
Незауаль тіліндегі Незауалькойотл есімі көбінесе "аштық койот" немесе "ораза ұстайтын койот" деп аударылады. Дегенмен, дәлірек айтқанда, ол "ораза ұстайтын жағасы бар койот" дегенді білдіреді, ол незауаллиден – бір-біріне бұралған қағаздан жасалған жағадан тұрады. Ораза ұстағандар оны басқаларға тамақ ұсынбау керектігін көрсету үшін киген.
The Nahuatl name Nezahualcoyotl is commonly translated as “hungry coyote” or “fasting coyote.” However, more accurately, it means "coyote with a fasting collar," from nezahualli, a collar made out of bands of paper twisted together. It was worn by those fasting to show others that they shouldn't be offered food.
Ерте өмір
Аколмистли деп туған ол Ixtlilxochitl мен Huitzilihuitl қызы Matlalcihuatzin ұлы болды. Ол патшалық мұрагер болып туылса да, жас кезінде ханзадалық салтанатқа ие болған жоқ. Оның әкесі Тепанектердің билігіндегі Аскапоцалько қаласына қарсы күресті. 1418 жылы, жас ханзада он бес жасқа толғанда, оның әкесі өлтірілді. Тезозомоц бастаған Аскапоцалько тепанектері Текскоконы басып алды, және Аколмистли Хюэксоцинкоға қашуға мәжбүр болды. Әртүрлі оқиғалардан кейін, ол Незахуалкойотл деген есімді қабылдады, ханзада 1422 жылы Теночтитланға оралды. Оның тәтелері Тепанек патшасына пара беріп, оның мексикалықтардың арасында білім алуына жағдай жасады. Мексика мәдениеті мен саясатына қатысуы, кейіннен Texcoco-ны басқаруына әсер етті. Тезозомоцтың ұлы Макстла Аскапоцальконың билеушісі болғаннан кейін, Незахуалкойотл Текскокоға қайтып келді, бірақ Макстла оның өміріне қастандық жасап жатыр дегенді білген соң, екінші рет жер аударылуға мәжбүр болды.
Born Acolmiztli, he was the son of Ixtlilxochitl I and Matlalcihuatzin, the daughter of Huitzilihuitl. Though born heir to a throne, his youth was not marked by princely luxury. His father had set Texcoco against the powerful city of Azcapotzalco, ruled by the Tepanec. In 1418, when the young prince was fifteen, his father was assassinated. The Tepanecs of Azcapotzalco, led by Tezozomoc, conquered Texcoco, and Acolmiztli had to flee into exile in Huexotzinco. After various adventures, during which he took the name Nezahualcoyotl, the prince returned to stay in Tenochtitlan in 1422. His aunts bribed the Tepanec king and allowed for him to be partially educated as a Mexica. His exposure to Mexica culture and politics would influence how he later governed Texcoco. After Tezozomoc's son Maxtla became ruler of Azcapotzalco, Nezahualcoyotl returned to Texcoco, but had to go into exile a second time when he learned that Maxtla plotted against his life.
Текскоконы қайта алу
Теночтитланның тлатоани Ицкоатль тепанектерге қарсы хуэксоцинкандардан көмек сұрағанда, Незауалькойотль Аскапоцальконың қуатты патшалығына қарсы күресу үшін бірыңғай әскери күш құруды жоспарлады. Аколхуакан ішіндегі бүлікшілер мен Койохуаканнан келген көтерілісші тепанектерден қолдау алғаннан кейін, Незауалькойотль соғысқа қосылды. Ол сол кездегі ең маңызды испандықтарға дейінгі қалалардың көпшілігінен тұратын коалицияны шақырды: Теночтитлан, Тлакопан, Тлателолько, Хуэксоцинго, Тлаксала және Чалько. Соғыс ортақ және біртұтас күш ретінде жарияланды, ал Незауалькойотль мен басқа да маңызды тлатоктардың басшылығындағы 100 000-нан астам сарбаздан тұратын коалициялық әскер Калпулальпан қаласынан Аскапоцалькоға бет алды. Бұл 1428 жылы Аколхуаканды қайта басып алуға бағытталған әскери науқанның бастауы болды. Науқан үш бөлімге бөлінді. Бір әскер солтүстіктегі Аколманға, екіншісі оңтүстіктегі Коатлинчанға шабуыл жасады. Незауалькойотльдің өзі басқарған жасақ, алғашқы екі әскерге қолдау көрсеткеннен кейін ғана Аколхуаканға шабуыл жасауға тиіс болды. Коалиция Аколман мен Отумбаны бағындырды, бірақ тепанектердің Теночтитлан мен Тлателольконы кенеттен қоршауына байланысты оларды тонаудан бас тартысты. Тактикалық маневр ретінде үш әскер қайта бірігіп, содан кейін екіге бөлінді. Олардың бірі, Незауалькойотльдің басшылығында, Текскокоға жол тартты, Аколхуаканды қоршап алды, ал екіншісі Аскапоцалькоға шабуыл жасап, қиратты. Әскерлер қайта кездескен кезде, Незауалькойотль Текскоконы қайтарып алды және Аколхуаканды басып алуға шешім қабылдады, солтүстіктен кірді, ал Аскапоцалькодан келген Теночка мен Тлакопан одақтастары оңтүстіктен шабуыл жасады. Екі әскер бір уақытта екі бағыттан Аколхуаканға шабуылдап, қаланың орталық алаңын басып алды. Жеңіске жеткеннен кейін коалиция Текскоко аумағындағы тепанектердің шашыраңқы бекіністеріне шабуылдар жасады. Тепанектердің жеңілуі және Аскапоцалько патшалығының толық құлауы Текскоко, Теночтитлан және Тлакопан арасындағы ацтектердің үштік одағының құрылуына әкелді. Незауалькойотль 1431 жылы Текскоконың тлатоаниі болып тағайындалды. Он жылдан кейін, асыл текті мұрагерге ие болуды қалап, Незауалькойотль Тепечпанның патшасы Куахуаухтзиннің бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін Аскальхочицзинге үйленді.
As the tlatoani Itzcoatl of Tenochtitlan requested help from the Huexotzincans against the Tepanecs, Nezahualcoyotl envisioned a single military force in order to fight the mighty kingdom of Azcapotzalco. After being offered support from insurgents inside Acolhuacan and rebel Tepanecs from Coyohuacan, Nezahualcoyotl joined the war. He called for a coalition consisting of many of the most important pre Hispanic cities of the time: Tenochtitlan, Tlacopan, Tlatelolco, Huexotzingo, Tlaxcala and Chalco. The war was declared a shared and single effort, and the coalition army of more than 100,000 men under the command of Nezahualcoyotl and other important tlatoque headed towards Azcapotzalco from the city of Calpulalpan. This began the military offensive that would reconquer Acolhuacan in 1428. The campaign was divided into three parts. One army attacked Acolman to the north and the second Coatlinchan to the south. A contingent led by Nezahualcoyotl himself was intended to attack Acolhuacan, only after providing support, upon request, to the first two armies. The coalition conquered Acolman and Otumba, sacking them only due to the sudden Tepanec siege of Tenochtitlan and Tlatelolco. In a tactical move, the three armies united again and then divided into two. One of them, under Nezahualcoyotl, headed towards Texcoco, laying siege to Acolhuacan on its way, while the other attacked and destroyed Azcapotzalco. At the time the armies met again, Nezahualcoyotl reclaimed Texcoco and decided to conquer Acolhuacan, entering from the north while the Tenochca and Tlacopan allies coming from Azcapotzalco attacked from the south. The two armies simultaneously attacked Acolhuacan from two directions until they controlled the city's main square. After their victory, the coalition began a series of attacks on isolated Tepanec posts throughout the territory of Texcoco. The defeat of the Tepanecs and the total destruction of the kingdom of Azcapotzalco gave rise to the Aztec Triple Alliance between Texcoco, Tenochtitlan, and Tlacopan. Nezahualcoyotl was eventually crowned Tlatoani of Texcoco in 1431. A decade later, eager to produce a noble heir, Nezahualcoyotl married Azcalxochitzin after the death of her first husband, King Cuahcuauhtzin of Tepechpan.
Құқықтық жүйе
Мотолинияның айтуынша, Незауалькойотл қатаң заңдарын сарабдалы түрде қолданған және оларды барлық поддандыларына жүктеген. Ол өз әйелдерімен қарым-қатынас жасағандары үшін төрт ұлын өлтірген делінеді. Ацтек империясы бағындырған қалалар үш патшаға бөлістірілетін салық төлеген. Аколхуакан аймағындағы он төрт қала – Отомпан, Хьюэксотала, Коатлихан, Чимальхуакан, Тепетилаоцток, Чьяухтла, Тезойукан, Теотиуакан, Аколман, Тепечпан, Чиконаухтлан, Сикотепек, Куаучинанко және Туланцино – Незауалькойотлдың билігінде болды. Өзінің тегі жартылай мексика болған Незауалькойотл, Аколхуаканда мексикалық діни және құқықтық жүйелерді қабылдап, қаласын қайта құруға көмектесті. Мотолиния оның сатқындық, ұрлық, зина, кісі өлтіру, маскүнемдік, мүліктің дұрыс пайдаланылмауы және әскери тәртіпсіздік сияқты мәселелерді қамтитын сексенге жуық заң шығарғанын айтады. Mapa Quinatzin картасында үйге қарақшылық жасаған немесе үйді бұзған ұрылған адамның аспалатын жазаға тартылуы бейнеленген.
According to Motolinia, Nezahualcoyotl practiced his strict laws judiciously and imposed them on all his subjects. He purportedly killed four of his sons for their sexual relationships with his concubines. Cities conquered by the Aztec Empire paid tribute that was distributed among three kings. Fourteen cities in the region of Acolhuacan were under Nezahualcoyotl, including Otompan, Huexotla, Coatlichan, Chimalhuacan, Tepetlaoztoc, Chiauhtla, Tezoyucan, Teotihuacan, Acolman, Tepechpan, Chiconauhtlan, Xicotepec, Cuauhchinanco, and Tulantzino. Nezahualcoyotl, himself half Mexica, adopted the Mexica religious and legal systems in Acolhuacan to help in the reconstruction of his city. Motolinia claims he enacted some eighty laws addressing issues such as treason, robbery, adultery, homicide, alcohol abuse, misuse of inheritances, and military misconduct. The Mapa Quinatzin depicts the hanging of a robber for stealing or breaking into a house.