Кіріспе

Құстар туысы және туысы Солтүстік дауыл құстары – Procellariiformes қатарына жататын Hydrobatidae туысына жататын Hydrobates туысына жататын теңіз құстары. Бұрын бұл туысты ұқсас оңтүстік дауыл құстарымен біріктіріп, дауыл құстары деп атаған, бірақ олар тығыз туыс болмағандықтан бөліп қарастырылатын болды. Бұл теңіз құстарының ең кішкентай өкілдері планктондық шаяңқылармен және су бетінен ұсақ балықтарды ұстап жейді, көбінесе желкілдеп ұшқанда. Олардың ұшуы желбіреген, кейде жарықша сияқты болады. Солтүстік дауыл құстары Солтүстік жарты шардың құрамында кездеседі, бірақ экватор маңындағы кейбір түрлері оңтүстікке қарай жылжып кетеді. Олар қатаң түрде пелагикалық (теңізде тіршілік ететін) құстар, көбейген кезде ғана құрлыққа шығады. Көптеген түрлерінің теңіздегі мінез-құлқы мен таралуы туралы көп мәлімет жоқ, оларды табу және анықтау қиын. Олар отарланып ұя салады, туған отарларына және ұялаған жерлеріне берілгендік танытады. Көптеген түрлері жарықтарда немесе қуыстарда ұялайды, ал бір түрден басқа барлығы көбейетін отарларға түнде келеді. Жұптар ұзақ мерзімді, моногамдық байланыс құрады және жұмыртқаны күтіп, балапандарды тамақтандыру міндеттерін бөліседі. Көптеген теңіз құстары сияқты, ұя салу процесі ұзаққа соқады, жұмыртқаны күтуге 50 күнге дейін, ал балапанның қанат жаюына тағы 70 күн кетеді. Дауыл құстарының бірнеше түрі адамның қызметінен қорғауға алынуда. Бір түрі – Гвадалупа дауыл құсы – жойылып кеткен деп саналады. Дауыл құстарына төнген негізгі қауіп – олардың көбейетін отарларына әкелінген түрлер, әсіресе сүтқоректілер; көптеген дауыл құстары оқшауланған, сүтқоректілерден таза аралдарда ұялайды және тышқандар мен жабайы мысықтар сияқты жыртқыштармен күресе алмайды.

Таксономия

Hydrobatidae тұқымдасы австралиялық туған орнитолог Грегори Мэтьюс 1912 жылы Hydrobates түрін типтік туысы ретінде енгізді. Бұл тұқымның тарихы күрделі, себебі Hydrobatidae тұқымдасын 1849 жылы француз зоологы Коме Дамиен Дегланд Hydrobata типтік туысы ретінде алғаш рет енгізген. Hydrobata 1816 жылы француз орнитологы Луи Пьер Вийот Cinclidae тұқымдасына жататын түрлер үшін құрған. 1992 жылы Халықаралық зоологиялық номенклатура кодексі (ICZN) Hydrobata Vieillot, 1816 туысын жойды. ICZN ережелеріне сәйкес, типтік туысы жойылғандықтан Hydrobatidae Degland, 1849 туысы қолжетімді болмай қалды. Бұл 1912 жылы Мэтьюс енгізген Hydrobatidae тұқымдасына мүмкіндік берді. Hydrobates туысын 1822 жылы неміс зоологы Фридрих Бойе құрды. Ол екі түрді тізімдеді, бірақ типтік түрін көрсетпеді. 1884 жылы Спенсер Бэрд, Томас Брюер және Роберт Риджвей еуропалық дауылды қанатын типтік түр ретінде белгіледі. Туыстың атауы ежелгі грек тіліндегі "су" мағынасын беретін "hudro" және "жүруші" мағынасын беретін "batēs" сөздерінен құралған. Бұрын Hydrobatidae тұқымының ішінде Hydrobatinae және Oceanitinae екі кіші туысы танылған, бірақ Oceanitidae тұқымын жеке тұқымдық деңгейге көтеру арқылы бұл бөлінді. Oceanitidae, немесе оңтүстік дауылды қанаты көбінесе оңтүстік суларда кездеседі (бірақ Уилсонның дауылды қанаты үнемі Солтүстік жарты шарға көшіп келеді). Hydrobatidae, немесе солтүстік дауылды қанаты көбінесе Солтүстік жарты шарда таралған, бірақ олардың кейбіреулері экватордан оңтүстікке қарай аз ғана қашықтықта қоныстанады немесе көбейеді. Hydrobatidae тұқымы бастапқыда Hydrobates және Oceanodroma екі туысын қамтыды. Цитохром b ДНК тізбегін талдау тұқымның парафилетикалық екенін және екі жеке тұқым ретінде қарастырылуы тиіс екенін көрсетті. Бірнеше қазба түрлері табылды, ең ертесі Жоғарғы Миоценге жатады. Төмендегі кладограмма Уоллес және авторлардың (2017) филогенетикалық талдауының нәтижелерін көрсетеді.

Диета

Көптеген дауылдық петрелдердің тамақтану әдеттері зерттеу қиындықтарына байланысты толыққанды белгілі емес; дегенмен, тұқымның көп бөлігі шаянкөздермен қоректенеді деп саналады. Көптеген түрлер кішкентай балықтарды, май тамшыларын және жұмсақ денелілерді де жейді. Кейбір түрлерге арнайы тамақтанып алу тән; мысалы, сұр арқалы дауылдық петрел қаз құсбауырларының дернәсілдерімен қоректенеді. Дерлік барлық түрлер пелагикалық аймақта азықтанады. Дауылдық петрелдер жақсы жүзе біледі және су бетінде жиналған топтарды құрайды, бірақ олар суда тамақтанбайды. Керісінше, тамақтану көбінесе ұшу кезінде жүзеге асырылады, құстар жоғарыдан тіксіп немесе су бетінде "қадам басады" (морфологияға қараңыз) және кішкентай олжаларды ұстап алады. Сирек жағдайларда, олжаны су астына шағын тереңдікке сүңгіп түсіп алу арқылы қолға түсіреді.

Тарату және қозғалыстар

Гидробатидалар көбінесе Солтүстік жарты шарда кездеседі. Немесе одан қысқарақ, мысалы, қара дауылға ұшқыш, Оңтүстік Калифорнияда көбейетін және Орталық Америка жағалауы бойымен Колумбияға дейін көшіп баратын түрлер де бар. Тристрам дауылға ұшқышы сияқты кейбір түрлер, көбею аралдарынан көшпейтін, негізінен қозғалыссыз деп саналады.

Өсіру

Дауыл құстары көбінесе аралдарда колониялар құрып ұялайды, бірақ кейбір түрлері құрлықта да көбейеді, әсіресе Антарктидада. Ұялайтын жерлер жыртқыштардан сақтану үшін түнгі уақытта бақыланады; Галапагос аралдарында ұялайтын жолақты мүңкілдер бұл ережеден өзгеше, олар ұялайтын жерлерін күндіз бақылайды. Дауыл құстары туған колонияларына оралып көбейеді, жоғары филопатрия деңгейін көрсетеді. Бір жағдайда, жолақты мүңкіл ересегі туған қуысынан 2 метр қашықтықта ұсталған. Олар топыраққа немесе құмға қазылған қуыстарда, немесе жартастар мен тас-қиырлардың кішкентай жарықтарында ұялайды. Колонияларда ұялау орындары үшін бәсекелестік күшті болады, мұнда дауыл құстары басқа қуысты ұялайтын құстармен бәсекелеседі, кейбір жағдайларда шұбар құстар дауыл құстарының қуыстарын иелену үшін оларды өлтіреді. Колониялар өте үлкен және тығыз болуы мүмкін, Галапагос аралдарындағы жолақты мүңкілдерде 8 жұп/м2 дейін, ал Лич дауыл құсының 3,6 миллионнан астам құстардан тұратын колониялары тіркелген. Дауыл құстары моногамды және бірнеше жылға созылатын берік жұптар құрайды. ДНК саусақ іздерін пайдаланатын әкелік зерттеулер көрсеткендей, көптеген басқа моногамды құстардан айырмашылығы, адалдықсыздық (жұптан тыс көбейіс) өте сирек. Procellariiformes отрядының басқа құстары сияқты, бір жұп көбейіс маусымында бір жұмыртқа салады; егер жұмыртқа жарылмаса, көбінесе қайтадан жұмыртқа салуға тырыспайды (бірақ бұл сирек кездеседі). Екі жыныстың да кезекпен, бірнеше күнге дейін жұмыртқаны күтуге қатысады. Жұмыртқа 40-50 күннен кейін жарылады; жас құсты тағы 7 күндей күтіп бағады, содан кейін күндіз ұяда жалғыз қалдырып, түнде қайтадан қоректендіреді. Балапанға берілетін тамақтың салмағы ата-анасының салмағының 10-20% құрайды және ол жемнен және асқазан майынан тұрады. Асқазан майы – энергияға толы (калориялық құндылығы шамамен 9,6 ккал/г) май, ол алдыңғы ішектің провентрикул деп аталатын бөлігінде жартылай сіңген жемнен пайда болады. Жемді ішінара асқазан майына айналдыру арқылы дауыл құстары балапандарға тамақтандыру кезінде алатын энергия мөлшерін арттыра алады, бұл 24 сағат ішінде (түнде) балапанына бір рет қана бара алатын кішкентай теңіз құстары үшін маңызды артықшылық. Балапандардың ұшуға дайын болу жасы түрлеріне байланысты, 50-ден 70 күнге дейін созылады. Балапандарды ұрықтандыру және өсіру үшін кеткен уақыт құстың өлшеміне қарағанда ұзақ, бірақ теңіз құстарына тән, олар әдетте K-таңдаулы, ұзақ өмір сүреді, көбейіске кешігіп, аз балаларға көбірек күш жұмсайды. Балапандар шамамен 62 күнде қуысынан шығады. Олар бірден дерлік тәуелсіз болып, тез мұхитқа таралады. Олар 2 немесе 3 жылдан кейін бастапқы колонияларына оралады, бірақ кем дегенде 4 жасқа толғанға дейін көбеймейді. Дауыл құстарының 30 жылға дейін тіршілік ететіні тіркелген.

Қауіп-қатерлер мен қорғау

Адамның қызметінен дауыл құстарының бірнеше түрі қауіп төндіріп отыр. Гвадалупа дауыл құсы 1906 жылдан бері көрінбеген, көптеген мамандар оны жойылған деп санайды. Бір түрі (күлгін дауыл құсы) IUCN ұйымы 20 жыл ішінде 42%-ға қысқарғанына байланысты жойылу қаупі төнген түрлер тізіміне енгізген. Сақиналы дауыл құсының тіршілік ететін орындарының өзі әлі де құпия болып табылады. Дауыл құстары басқа теңіз құстары сияқты бірнеше қауіпке ұшырайды, әсіресе оларға жаңадан әкелінген түрлер қауіпті. Гвадалупа дауыл құсын жабайы мысықтар құрып жіберді, ал енгізілген жыртқыштар басқа түрлердің де санының азаюына себепкер болды. Ешкілер мен шошқалардың әкелінуінен туындаған ортаның нашарлауы да мәселе, себебі ол ұя салу мүмкіндігін шектейді, әсіресе бұл жағдайда агрессивтірек үңгіл құстарымен бәсекелестік күшейеді.

Ауа райының мәдени бейнесі

"Петрел" – "Петр" есімінің кішіртілген түрі, бұл Әулие Петрге сілтеме; осы құстарға олар су бетінде жүріп бара жатқандай көрінетіндіктен осы ат берілген. "Дауылдық петрел" немесе "буранды петрел" атауы олардың дауыл кезінде кемелердің қорғаныш жағына тығылу әдетіне сілтеме жасайды. Ерте замандағы теңізшілер осы құстарды "Кэри ананың тауықтары" деп атаған, себебі олар алдағы дауылдарды болжай алады деп сенген; бұл атау "Матер Кара" есімінің бұрмаланған түріне негізделген, ал "Матер Кара" – Ұлы Марияның аты. Бретон халық аңызында дауылдық петрелдер – өз экипаждарымен жаман қылық жасаған теңіз капитандарының рухтары, олар мәңгілікке теңіз үстінде ұшуға міндеттелген, сондай-ақ олар суға батып кеткен теңізшілердің жандары деп есептеледі. Теңізде саяхат жасаушылардың сенімі бойынша, дауылдық петрелдің пайда болуы жаман ауа-райды болжайды. Ұлыбритания мен Франциядағы қастандықпен аталған есімдерге су сиқыршысы, сатанит, сатаник және "oiseau du diable" кіреді.