Кіріспе

Австрияның федералды штаты Штирия (Steiermark; , , Stájerország) – елдің оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан Австрияның федералды штаты. 16 000 шаршы километрдей аумақты алып жатқан Штирия, Төменгі Австриядан кейін Австрияның екінші ірі федералды штаты болып табылады. Оның оңтүстігімен Словения, ал сағат тілі бойынша, оңтүстік-батыстан бастап, Каринтия, Зальцбург, Жоғарғы Австрия, Төменгі Австрия және Бургенланд федералды штаттарымен шектеседі. Федералды штатының астанасы – Грац қаласы. Еуропалық Одақтың терминологиясында Штирия – провинция деп аталады.

Этимология

Штирия маркасы өз атын билеуші Отакар әулетінің бастапқы орнынан алған: Штир, қазіргі Жоғарғы Австрияда орналасқан қала. Неміс тілінде бұл аймақ әлі де "Штейермарк" деп аталады, ал ағылшын тілінде латынша "Штирия" атауы қолданылады. Штир мен Штирия арасындағы ежелгі байланыс олардың дерлік бірдей гербтерінде де көрінеді – жасыл фондағы ақ пантера.

География

"Жоғарғы Штирия" (Оберштейермарк) термині федералды штаттың солтүстік және солтүстік-батыс бөліктеріне (Лизен, Мурау, Мюртал, Леобен, Брук-Мюрццушлаг аудандары) қатысты. "Батыс Штирия" (Weststeiermark) термині Грацтан батысқа қарай орналасқан аудандарды (Войтсберг, Deutschlandsberg, Лейбниц ауданының батыс бөлігі) білдіреді. Ландшафтының ұқсастығы – төбелер, аңғарлар, шарап және мәдениетінің болуы себепті, Батыс Штириядағы аймақ "Штириялық Тоскана" деп те аталады. Грацтан шығысқа қарай орналасқан аудандар (Вейц, Хартберг-Фюрстенфельд және Зюд-Ост-Штирия) "Шығыс Штирия" (Остштейермарк) деп аталады. Грац округінің батыс және шығыс бөліктері (Graz Umgebung) Батыс және Шығыс Штирияның құрамына кіре бермейді. Бұрынғы Югославия құрамына кірген, кейін Словенияға өткен (Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңін қоспағанда) Штирия герцогтігінің оңтүстік бөліктері "Төменгі Штирия" (Untersteiermark) деп аталды (кейде осы атау әлі де қолданылады).

Тарих

Штирияда кельт тайпалары мекендеген. Римдіктер оны жаулап алғаннан кейін, қазіргі Штирияның шығыс бөлігі Паннонияның, ал батыс бөлігі Норикумның құрамына кірді. Барбарлардың шапқындары кезінде оны вестготтар, гунндар, остготтар, ругийлер және ломбардтар жаулап алды немесе өтіп өтті. Аварлардың үстемдігіндегі славяндар шамамен 600 жылдары аңғарларға қоныстанды. Сонымен қатар, франктардың билігіндегі бавариялықтар өз аумағын оңтүстік және шығысқа қарай кеңейте бастады, нәтижесінде славян халқын сіңірді. 1180 жылы Штирия Каринтия герцогтігінен бөлініп, жеке герцогтікке айналды; 1192 жылы Австрия герцогы Леопольд V сонымен қатар Штирия герцогы болды. Кейін Штирия Ішкі Австрияның орталық бөлігін құрады. 1809 және 1859 жылдар аралығында Австрияның архиегерцогы Иоаннның тұсында Штирия мәдени және экономикалық тұрғыдан дамыды. 1918 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, ол солтүстік бөлікке (қазіргі федералды штатты құрайтын) және оңтүстік бөлікке, Төменгі Штирия деп аталатын бөлікке бөлінді. Төменгі Штирияда словендер тұрады және ол Югославияға қосылды, кейін Словенияның құрамына кірді. Екі дүниежүзілік соғыстың салдарынан қалаларда шоғырланған Төменгі Штирияның неміс тілді халқы аймақтан көшіп кетті немесе қуылды.

Экономика

Федеративтік мемлекеттің жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 2018 жылы 49,6 миллиард еуроны құрады, бұл Австрияның экономикалық өнімінің 12,9% -ын білдіреді. Сатып алу қабілетіне сәйкес түзетілген жан басына шаққандағы ЖІӨ сол жылы 35 400 еуро немесе ЕО27 орташа көрсеткішінің 118% -ын құрады. 2004 жылы Штирия Австриядағы ең жоғары экономикалық өсімді (3,8%) көрсетті, бұл негізінен сол жылы қарқынды экономикалық өсімді бастан өткерген және одан бері экономикалық және демографиялық жағынан дамуын жалғастырып келе жатқан Грац аймағының арқасында болды. Штирияда 150-ден астам таза технология компаниясы бар, олардың он екісі өз салаларындағы әлемдік көшбасшылар. Штириялық таза технология компанияларының кірісі 2,7 миллиард еуроға жетеді. Бұл жалпы өңірлік өнімнің (ЖӨӨ) 8 пайызын құрайды және Еуропадағы жетекші таза технология компанияларының ең көп шоғырланған орындарының бірі болып табылады. Компаниялардың орташа (нақты) өсім деңгейі жылына 22 пайызды құрайды, бұл әлемдік таза технология нарығының жылдық 18 пайыздық өсімінен асып түседі. Аймақ 2008 жылы ғана шамамен 2000 жаңа «жасыл» жұмыс орнының ашылуына ықпал етті. Formula 1 Австрия Гран-приі алғаш рет 1964 жылы Цельтвег әуежайында, содан кейін 1970 жылдан 1987 жылға дейін Остеррайхрингте өткізілді. Бұл жарыс 1997 жылдан 2003 жылға дейін жаңадан құрылған және A1 рингі деп аталған трассаға оралды. 2014 жылы Formula 1 Red Bull Ring деп аталған трассаға қайта оралды және одан бері жыл сайын өткізіліп келеді. COVID-19 пандемиясы 2020 жылғы Formula 1 күнтізбесіне үлкен өзгерістер енгізді, нәтижесінде Red Bull Ring Formula 1 әлем чемпионатының Гран-приін қатарынан екі рет қабылдаған алғашқы трасса атанды, бірінші кезең Австрия Гран-приі, ал екіншісі Штирия Гран-приі атауымен өтті. Бұл 2021 жылы да жалғасты.

Әкімшілік бөлімшелер

Федералды мемлекет 13 округке (Безирке) бөлінген, олардың біреуі – заңды қала. 286 муниципалитет бар.

Саясат

Федеративтік штат 1945 жылдан бері Австрия Халық партиясының (ÖVP) бекінісі болып келді. Грац федеративтік штаттың ауылдық аймақтарына қарағанда айқын түрде солшыл бағытты. Штирияның губернаторы (аустриялық саяси термин: Landeshauptmann) әдетте ÖVP үміткері болды. 2021 жылғы Грацтағы қалалық сайлауда Австрия Коммунистік партиясы (KPÖ) күтпегендей ÖVP-ден бірінші орынды басып алды, соның салдарынан ұзақ жылдар бойы қала әкімі болған Зигфрид Нагл (ÖVP) лауазымынан кетті. Бұл нәтиже халықаралық деңгейде назарға алынды. Эльке Кар 2021 жылғы Грац жергілікті сайлауында KPÖ-ні үшінші рет жетекке шығарды. Көпшілік пікір сауалдары биліктегі ÖVP жеңіске жетеді деген болжам жасағанмен, KPÖ 28,8% дауыс алып, 15 мандатпен ең ірі партияға айналды. Сайлаудан кейін KPÖ «Жасылдар – Жасыл балама» және Австрияның Социал-демократиялық партиясымен (SPÖ) коалициялық келіссөздер жүргізді. 2021 жылдың 13 қарашасында KPÖ, «Жасылдар» және SPÖ коалиция құрғанын жариялады: Грац коммунистік әкімді, Эльке Кармен бірге қарсы алады.

Соңғы сайлаулар

2005 жылы федералды штаттың парламентіне өткен сайлауда SPÖ өзінің аймақтық төрағасы Франц Вовестің басшылығымен көпшілік дауысқа ие болды. Бұл ÖVP-ның түрлі дау-дамаylar мен жоғары лауазымды партия мүшесінің партиядан бөлініп, өз партиясын құрып, 2005 жылғы сайлауға қатысуы салдарынан беделіне нұқсан келтіргенінен кейін болды. Осы сайлауда KPÖ бұрынғы жылдары Грац қаласындағы жергілікті саясаттағы белсенділігі арқасында үлкен танымалдыққа қол жеткізгендіктен көптеген дауыс жинады. Екі оңшыл популистік партия – Австрияның бостандық партиясы (FPÖ) және Австрияның болашағы үшін альянсы (BZÖ) парламентке өте алмады. 2010 және 2015 жылғы келесі сайлауларда SPÖ, ÖVP және KPÖ 2005 жылғы сайлаудағы дауыс үлестерінің төрттен бірінен үштен біріне дейін қысқарды. FPÖ 4,6 пайызбен 26,8 пайызға дейін өсті. Қазіргі Штирия штатының үкіметі SPÖ және ÖVP коалициясынан құралған. Штат губернаторы Кристофер Дрекслер – Халық партиясының өкілі. Оның орынбасары Антон Ланг – SPÖ мүшесі.