Кіріспе

684-685 жылдар аралығындағы Омейяд халифасы Марван ибн әл-Хакам ибн Әби әл-Ас ибн Умайя (مروان بن الحكم بن أبي العاص بن أمية; 623 немесе 626 ж., 685 ж. сәуір/мамыр), көбінесе Марван I деп аталатын, төртінші Омейяд халифасы, 684-685 жылдары бір жылға жетпес уақыт билік жүргізді. Ол Омейяд әулетінің Маруанид билеуші әулетін құрды, ол Екінші фитнадан кейін Суфьянид әулетін алмастырды және 750 жылға дейін билікте болды. Марван өзінің туысы Османның тұсында Африка экзархатының византиялықтарына қарсы әскери жорыққа қатысып, айтарлықтай соғыс олжасын жинады. Сондай-ақ, ол халифаның хатшысы (немесе жазушысы) болудан бұрын Османның Фарс (оңтүстік-батыс Иран) қаласындағы әкімі болып қызмет етті. Османның үйін қоршауға алған бүлікшілермен шайқаста ол жараланды, сол кезде халифа қаза тапты. Әли мен Айшаның, негізінен Құрайыштардың жақтастары арасындағы азаматтық соғыста Марван Түйе шайқасында соңғысының жағына шықты. Кейіннен Марван Омейяд халифатының негізін қалаушы, өзінің алыс туысы халифа Муавия I-нің басшылығымен Мәдинаның әкімі болды. Муавияның ұлы және мұрагері Язид I билік құрған кезде Марван Хижаз (Батыс Арабия) аймағындағы Омейяд билігін жергілікті қарсылыққа қарсы қорғауды ұйымдастырды. 683 жылғы қарашада Язид қайтыс болғаннан кейін Меккедегі көтерілісші Абдалла ибн әз-Зубайр өзін халифа деп жариялады және Марванды қуды, ол Сирияға, Омейяд билігінің орталығына қашты. 684 жылы соңғы Суфьянид халифасы Муавия II қайтыс болғаннан кейін, Марван, Ирактың бұрынғы әкімі Убайд Алла ибн Зиядтың ынталандыруымен, Джабиядағы Омейяд тайпаларының кеңесінде халифатқа өзінің кандидатурасын ұсынды. Бану Калб тайпасының басшысы Ибн Бахдал бастаған тайпалық ақсүйектер Марванды сайлады және олар сол жылдың тамызында Мардж Рахит шайқасында Зубайридтерді қолдаған тайпаларды жеңді. Келесі айларда Марван Мысыр, Палестина және Солтүстік Сириядағы Омейяд билігін қайта орнатты, олардың әкімдері Ибн әз-Зубайрдің ісіне қосылған еді, ал Қайс тайпаларын Жәзирада (Жоғарғы Месопотамия) бақылауда ұстады. Ол Зубайридтің Иракты қайта басып алуы үшін Ибн Зияд басқаратын жорық ұйымдастырды, бірақ 685 жылдың көктемінде жорық кезінде қайтыс болды. Марван қайтыс болғанға дейін ұлдарын билік орындарына орналастырды: Абд әл-Малик өзінің мұрагері болып тағайындалды, Абд әл-Азиз Мысырдың әкімі болды, ал Мұхаммед Жоғарғы Месопотамиядағы әскери басқаруды жүзеге асырды. Кейінгі Омейядтарға қарсы дәстүрде Марван заңсыз және тирандардың әкесі ретінде беделсіздікке ұшыраса да, тарихшы Клиффорд Е. Босворт халифаның шебер, қабілетті және шешімді әскери басшы және мемлекет қайраткері болғанын, ол Омейяд билігінің тағы алпыс бес жылға созылуының негізін қалады деп мәлімдейді.

Жас шағы мен отбасы

Марван 2 немесе 4 хижри жылы (623 немесе 626 жылы) дүниеге келген. Оның әкесі әл-Хакам ибн Әби әл-Ас, Құрайштың ең күшті кланы болған Бану Умайядан (Умайядтар), Хеджаздағы Мекке қаласына үстемдік еткен көпқұдайлы тайпа. Құрайш ислам пайғамбары Мұхаммедтің 630 жыл шамасында Меккені жаулап алғаннан кейін жаппай ислам дініне көшкен. Мұхаммедтің өзі Құрайш тайпасының мүшесі болған. Марван Мұхаммедті жақсы білген және осылайша оның сахабаларының қатарына кіреді. Марванның анасы Кинана тайпасынан Әмина бинт Әлқама болды, бұл Құрайш тайпасының ата-бабалары, Меккеден оңтүстік-батысқа қарай Тихама жағалауына дейінгі аймаққа үстемдік еткен. Марванның кем дегенде он алты баласы болды, олардың ішінде бес әйелден және бір умм уаладтан (құңнан) кем дегенде он екі ұлы болды. Оның әйелі Айшадан, әке жағынан туған інісі Мұғвия ибн әл-Мүғираның қызынан, үлкен ұлы Абд әл-Мәлік, Мұғвия және қызы Умм Амр дүниеге келді. Умм Амр кейіннен 644 жылы халифа (мұсылман қауымының басшысы) болған Марванның әке жағынан туған інісі Усман ибн Аффанның шөбересі Саид ибн Халид ибн Амрға үйленді. Марванның әйелі Лейла бинт Заббан ибн әл-Асбағ Бану Калб тайпасынан оған Абд әл-Азизді және Халифа Усманның ұлы әл-Уалидке үйленген Умм Усманды сыйлады. Әл-Уалид те бір кезде Марванның қызы Умм Амрға үйленген. Марванның тағы бір әйелі Кутайя бинт Бишр Бану Килаб тайпасынан оған Бишр мен Абд әл-Рахманды сыйлады, соңғысы жас кезінде қайтыс болды. Марванның әйелдерінің бірі Умм Абан әл-Кубра халифа Усманның қызы болды. Ол оның алты ұлының анасы болды: Абан, Усман, Убайд Алла, Әйюб, Дауд және Абд Алла, бірақ соңғысы бала кезінде қайтыс болды. Марван Бану Махзум тайпасынан Әбу Саламаның немересі Зәйнәп бинт Омарға үйленді, ол оның ұлы Омардың анасы болды. Марванның умм уалады да Зәйнәп деп аталды және оның ұлы Мұхаммедті дүниеге әкелді. Марванның он ағасы болды және ол он немере інісінің әкесі болды.

Усманның хатшысы

Халифа Усманның тұсында Марван Карфаген экзархатының византиялықтарына қарсы әскери науқанына қатысып, айтарлықтай соғыс олжасын алды. Бұл, әлдебір дәрежеде, Марванның байлығының бастауы болды, оның бір бөлігін халифаттың астанасы Мединадағы жылжымайтын мүлікке салды. Ол белгілі бір кезеңде Усманның Фарс (оңтүстік-батыс Иран) айманындағы уәкілі болып, кейін халифаның хатшысы (кәтібі) және, мүмкін, Медина қазынасының сақшысы болды. Тарихшы Клиффорд Босворттың сөзіне қарағанда, осы қызметте Марван Усманның тұсында "Құранның канондық мәтінін" түзетуге "күшті көмек қосты". Тарихшы Хью Кеннеди Марванды халифаның "оң қолы" деп сипаттайды. Дәстүрлі мұсылмандық деректерде айтылғандай, Құрайштан Усманды бұрын қолдаған көптеген адамдар Марванның кең таралған ықпалының салдарынан біртіндеп қолдауын кері тартып алды, олар оны халифаның даулы шешімдері үшін кінәлады. Тарихшы Фред Доннер осы хабарлардың растығына күмән келтіреді, Усманның Марван сияқты жас туысына күшті ықпал етуінің және соңғысына қарсы нақты айыптамалардың аздығын атап, оларды "кейінгі ислам дәстүрінің Марванды он екі жылдық билігінің соңындағы бақытсыз оқиғалардың кінәлісі етіп көрсету арқылы Усманның "тура жолмен басшылық еткен" ([[Рашид Халифаты]]) халифалардың бірі ретінде беделін қорғауға жасаған әрекеті" деп сипаттайды. Усманның туысқандық саясатына наразылық және Ирактағы бұрынғы Сасанидтердің жерлерін тартып алу Құрайш пен Куфа мен Мысырдың әлеуетін жоғалтқан элиталарын халифаға қарсы шығуға итермеледі. 656 жылдың басында Мысыр мен Куфадан көтерілісшілер Мединаға кіріп, Усманға саясатын өзгертуге талап қойды. Марван оларға қарсы күш қолдануды ұсынды. Бірақ, Усман ең ірі және ең белсенді топ болған мысырлықтармен келісімге келді. Мысырға қайтқанда, көтерілісшілер Усманның атынан Мысыр губернаторы Ибн Әби Сархқа жазылған хатты қолға түсірді, онда оған көтерілісшілерге қарсы шаралар қабылдау туралы нұсқау берілген. Жауап ретінде, мысырлықтар қайтадан Мединаға қайтып, 656 жылдың маусымында Усманның үйін қоршап алды. Усман хаттан бейхабар екенін және оны Марван Усманның білмеуіне жазған болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Керісінше, бұйрықтарға қарамастан, Марван Усманның үйін белсенді түрде қорғады және кіреберісінде жиналған көтерілісшілерге қарсы тұрғанда мойнынан ауыр жарақат алды. Дәстүрге сәйкес, ол өзінің күйеу баласы Фатима бинт Аустың араласуымен құтқарылды және оның мавласы (азат етілген құл немесе клиент) Әбу Хафс әл Ямани оны қауіпсіз үйіне жеткізді. Одан аз уақыт өткен соң, Усман көтерілісшілер тарапынан өлтірілді, бұл Бірінші фитнаның маңызды себептерінің бірі болды. Марван мен басқа Омейядтар қазадан кейін Меккеге қашып кетті. Усманның өліміне кек алу туралы шақырулар Омейядтар, Мұхаммедтің әйелі Айша және оның екі көрнекті серігі әл Зубайр ибн әл Әуам мен Талха ибн Убайд Алла бастады. Усманның өлтірушілерін жазалау оның мұрагері, Мұхаммедтің туысы және күйеу баласы Әли ибн Әби Талибке қарсы оппозицияның туын көтерді.

Бірінші фетнадағы рөлі

Мұнан кейін Әли мен, негізінен Құрайыштардан құралған, Айшаның жақтастары арасындағы қақтығыста Марван соңғысына қосылды. 656 жылы желтоқсанда Басра маңындағы Түйе шайқасында ол Айшаның әскерімен бірге шайқасты. Тарихшы Леоне Каетани Марванның Айшаның стратегиясын ұйымдастырғанын болжады. Қазіргі заманғы тарихшы Лора Вексия Валььери Каетанидің «теориясы тартымды» болғанымен, дәстүрлі дереккөздерде оны растайтын ақпарат жоқ екенін, ал Марван Айшаның соғыс кеңесшісі болған болса, «ол соншалықты құпиялылық сақтаған, тіпті дереккөздер оның іс-қимылдары туралы көп айтпайды» деп атап өтті. Ислам дәстүрінің бір нұсқасына сәйкес, Марван шайқасқа орай Айшаның жақтасы Талханы өлтірді, оны Усманның өліміне ең басты себепкер деп есептеді. Марван Талхаға жебені лақтырған, ол тізесінің астындағы сегізкөз тамырларын жаралады, олар Әлидің әскерімен қолма-қол шайқас кезінде кері шегініп жатқанда. Тарихшы Вильфред Маделунг Марванның Талханы өлтіру үшін Айшаның жеңіліске жақын тұрған сәтін күтіп отырғанын, осылайша Марванды өз ісі үшін жауапқа тарту мүмкін болмайтын әлсіз жағдайда қалдырғанын атап көрсетті. Дәстүрдің тағы бір нұсқасы Талханың өлімін оның шайқас алаңынан шегінген кезде Әлидің жақтастарына жатқызады, ал Каетани Марванның кінәсін жалпы Омейяларға қарсы көздердің жасаған өтірігі деп есептейді. Маделунг Марванның Талханы өлтіргенін 680 жылдардағы Омейялардың насихаты растайды, олар оны Усманның өлімі үшін алғашқы кек алған адам ретінде жариялады. Шайқас Әлидің жеңісімен аяқталғаннан кейін Марван оған адалдыққа ант берді. Әли оны кешірді, ал Марван Сирияға кетті, онда оның алыс туысы Мұавия ибн Әби Суфян, Әлиге адалдық көрсете бермейтін, облыс әкімі болып отырды. Марван 657 жылы Ракка маңындағы Сиффин шайқасында Мұавиямен бірге болды, ол Әлидің әскерімен тең түсіп, азаматтық соғысты шешу үшін жүргізілген арбитраж келіссөздері нәтижесіз аяқталды.

Мединаның әкімі

661 жылы қаңтарда Әли мен Муавияға қарсы болған харижиттер тобының мүшесі Әлиді өлтірді. Оның ұлы және мұрагері Хасан ибн Әли Муавиямен жасасқан бейбіт келісім бойынша халифалықтан бас тартты. Муавия Хасанның және бұрын Әлидің астанасы болған Куфа қаласына кірді және шілде немесе қыркүйек айында онда халифа ретінде мойындалды. Осылайша Омейяд халифаты құрылды. Марван 661-668 және 674-677 жылдары екі рет Медине әкімі болды, ал оған дейін 661-668 жылдары Бахрейнде (Шығыс Арабия) Муавияның әкімі болды. Осы екі қызмет аралығында Марванның Омейяд туыстары Саид ибн әл-Ас және әл-Уалид ибн Утба ибн Әби Суфян бұл лауазымды атқарды. Усманның қазасынан кейін Медине Халифаттың саяси орталығы мәртебесін жоғалтты. Муавия тұсында астана Дамаскқа көшірілді. Провинциялық әкімшілік орталыққа дейін төмендегенімен, Медине араб мәдениеті мен ислам ғылымының маңызды орталығы болып, дәстүрлі ислам аристократиясының мекені болды. Мединедегі ескі элита, Омейяд әулетінің көп бөлігі Муавияға билікті жоғалтуларына наразылық білдірді. Тарихшы Юлий Веллхаузеннің сөзімен айтқанда: «Бұрын Усманның қуатты канцлері болған Марван, енді Медине әмірі ретінде қандай мәнге ие? Сондықтан ол өзінен асып түскен Дамасктағы туысына қызғанышпен қарады». Бірінші қызмет мерзімінде Марван Муавиядан Арабияның солтүстік-батысындағы Фадак оазисіндегі үлкен жерді сатып алып, оны ұлдары Абд әл-Малик пен Абд әл-Азизге сыйлады. Марванның әкімшілік қызметтен алғашқы босатылуы оны Муавияның сарайына шақырып, себептерін сұрауға мәжбүр етті. Муавия үш себепті атады: Марванның Басра әкімі қызметінен босатылған туысы Абдулла ибн Әмірдің мүлкін Муавияға беруден бас тартуы; Марванның Басрадағы Ибн Әмірдің мұрагері, әкесіз қалған Зияд ибн Әбихиді, оның әкесі Әбу Суфянның ұлы ретінде қабылдауына сын айтуы, бұл Омейяд әулеті дауласып отырған мәселе еді; және Марванның Муавияның қызы Рамланың күйеуі Амр ибн Усман ибн Аффанмен болған жанжалға араласудан бас тартуы. 670 жылы Марван Омейядтардың Хасан ибн Әлиді Мұхаммедтің қабірінің жанына жерлеу әрекетіне қарсы шықты, Хасанның інісі Хусейн мен оның руы Бану Хашимді бастапқы жоспарларынан бас тартып, Хасанды әл-Бақи зиратына жерлеуге мәжбүр етті. Кейін Марван оның жерлеу рәсіміне қатысып, Хасанды «тауларды мойына салған сабырлылыққа ие» деп мақтады. Босуорттың сөзіне қарағанда, Муавия Марванның және жалпы алғанда, Абу әл-Ас әулетінің амбицияларына күдікпен қараған болуы мүмкін. Бұл әулет Муавияға жататын Әбу Суфян (Суфьянид) әулетінен әлдеқайда көп еді. Марван жетілген жастағы тәжірибелі Суфьянидтердің саны азайған кездегі ең үлкен және беделді Омейядтардың бірі болды. Босуорт «Абу'л-Ас әулетінің қорқынышы Муавияны өзінің туған ағасы Зияд ибн Сумайяны (Зияд ибн Әбихиді) асырап алуға және өзінің ұлы Язидті халифалық мұрагері ретінде тағайындауға итермелеген болуы мүмкін» деп болжайды. Марван бұрын Усманның ұлы Амрға Әбу әл-Ас тармағының мүшесі болған әкесінің заңдылығына сүйене отырып, халифалықты талап етуге қысым жасады, бірақ Амр мұндай ниетте болған жоқ. 676 жылы Марван Муавияның Язидті тағайындауын көңілсіз қабылдады, бірақ Усманның басқа ұлы Саидты мұрагерлікке таласуға итермеледі. Саидтың амбициялары халифа оған Халифаттың ең шығыс аймағы Хурасанды басқаруды тапсырғанда тоқтатылды.

Мединадағы Омейядтардың басшысы

680 жылы Муавия қайтыс болғаннан кейін, Хусейн ибн Әли, Абдалла ибн әз-Зубайр және Абдалла ибн Омар, Мұхаммедтің көрнекті Құрайыш сахабаларының ұлдары, халифатқа өздерінің талаптарымен, Муавия таңдаған мұрагері Язидке адалдық серт беруден бас тартты. Марван, Хеджаздағы Омейя руының басшысы, Мединаның сол кездегі әкімі Әл-Уалид ибн Утбаға Хусейн мен Ибн әз-Зубайрды, екеуін де Омейя билігіне қауіпті деп есептейтін, Язидтің билігін мойындауға мәжбүрлеуді кеңес берді. Хусейн Әл-Уалидтің шақыруына келісті, бірақ Язидті мойындаудан бас тартып, адалдық сертін ашық түрде беруді ұсынды. Әл-Уалид келісім берді, ал кездесуге қатысқан Марван әкімді сынап, Хусейн Язидке адалдық серт бергенше немесе бас тартса, тұтқынға алуын және жазалауын талап етті. Хусейн Марванды қарғыс айтып, кездесуден шығып кетіп, соңынан Куфаға жол тартты, онда Омейяларға қарсы көтеріліс бастады. 680 жылғы қазан айында Кербела шайқасында Язидтің әскері оны өлтірді. Ал Ибн әз-Зубайр Әл-Уалидтің шақыруын жеңілдеп, Меккеге қашып кетіп, Каабадағы штаб-пәтерінен Язидке қарсылық көрсетті. Ислам дәстүрлерінде Язидтің жауабына қатысты айтылатын мәлімдемелерде Марван Ибн әз-Зубайрды халифаға бағынбауға ескертеді; Веллхаузен бұл өзгермелі дәстүрлерді сенімсіз деп санайды. 683 жылы Медина халқы халифаға қарсы көтеріліп, жергілікті Омейялар мен олардың қолдаушыларына шабуыл жасады, нәтижесінде олар қала шетіндегі Марванның үйлеріне сиынып, қоршауға алынды. Марванның көмек сұрауына жауап ретінде Язид аймақта Омейя билігін қайта орнату үшін Муслим ибн Уқба басқаратын Сирия тайпаларының әскерін жіберді. Медина Омейялары кейіннен қуылды, ал Марван мен Әбу әл-Ас отбасы сияқты көптеген адамдар Ибн Уқбаның жорығына қосылды. 683 жылғы тамыздағы әл-Харра шайқасында Марван атты әскерін Медина арқылы бастап, қаланың шығыс жағында Ибн Уқбамен шайқасқан Медина қорғаушыларына қарсы тылдан шабуыл жасады. Мединалықтарға қарсы жеңіске қарамастан, Язидтің әскері қарашада халифаның қайтысынан кейін Сирияға қайта шегінді. Сириялықтар кеткен соң, Ибн әз-Зубайр өзін халифа деп жариялады және көп ұзамай Мысыр, Ирак және Йемен сияқты Халифаттың көптеген провинцияларында мойындалды. Марван мен Хиджаз Омейялары Ибн әз-Зубайрдің жақтастарымен екінші рет қуылды және олардың мүліктері тәркіленді.

Кiру

684 жылдың басында Марван Сирияда, Пальмирада немесе Дамаскідегі Язидтің жас ұлы және мұрагері II Муавияның сарайында болды. Соңғысы өзінің билігін бірнеше аптадан кейін, оны алмастыратын адамды тағайындамай қайтыс болды. Сирияның Палестина, Хомс және Киннасрин джундтарының (әскери округтерінің) әкімдері кейіннен Ибн әл-Зубайрға адалдықтарын білдірді. Нәтижесінде, Босворттың айтуынша, Марван "Умавилердің билеуші ретінде болашағына үмітсіз болды" және Ибн әл-Зубайрдың заңдылығын мойындауға дайын болды. Алайда, ол Ирактың қуылған губернаторы Убайд Алла ибн Зиядтың Жабияда өткен адал сириялық араб тайпаларының кеңесі кезінде өзін Муавия II-нің мұрагері ретінде ерікті түрде ұсынуына шақырылды. Мұсылман қауымының басшылығына үміткерлер мұрагерлік принциптерінің үш дамуы арасындағы қайшылықты көрсетті. Ибн әл-Зубайрдың жалпы мойындалуы ең әділ және көрнекті мұсылманға басшылықты берудің исламдық қағидасына сәйкес келді, ал Джабия кеңесіндегі Омейяд адалдары басқа екі қағиданы талқылады: Мұғуаия I енгізген және оның жасөспірім немересі Халид ибн Язидті тағайындау арқылы ұсынылған тікелей тұқым қуалау; және рудың жетекші кланының ең дана және қабілетті мүшесін таңдаудың араб тайпалық нормасы, бұл жағдайда Марванмен бейнеленген. Жабия кеңесінің ұйымдастырушысы, құдіретті Бану Калб тайпасының басшысы және Язидтің аналық туысы Ибн Бахдал Халидтің кандидатурасын қолдады. Басқа басшылардың көпшілігі, Джудхамның Раух ибн Зинба және Кинданың Хусейн ибн Нумайр бастаған, Халидтің жастық шағы мен тәжірибесіздігіне қарағанда, оның жетілген жасын, саяси көрегендігін және әскери тәжірибесін келтіре отырып, Марванды таңдады. 9 ғасырдағы тарихшы әл Я'куби Раухтың Марванды жариялағанын келтіреді: "Сирия халқы! Бұл - Құрайштың басшысы Марван бин әл Хакам, ол Усманның қанын ақтады және Әли бин Әби Талибпен Түйе және Шиффин шайқастарында шайқасты". 684 жылы 22 маусымда (29 шаувал 64 а.х.) келісімге қол жеткізілді, онда Марван халифалыққа кіреді, одан кейін Халид, содан кейін Амр ибн Саид ибн әл Ас, тағы бір танымал жас Омейяд. Марванға қолдау көрсету үшін, оған адал болған сириялық тайпаларға, көп ұзамай "Яман" тобы деп аталатын (төменде қараңыз) қаржылай өтемақы берілді. Ямани ашрафы (тайпалық ақсүйектер) Марваннан бұрынғы Омейяд халифалары кезінде ие болған сарайлық және әскери артықшылықтарды талап етті. Хусейн ибн Нумайр осыған ұқсас келісімге қол жеткізуге тырысты, бірақ ол бұл келісімді ашық түрде қабылдамады. Ал тарихшы Мұхаммед Риханның айтуынша, Марван "сириялық әскерлердің маңыздылығын түсінген және олардың талаптарымен шын жүректен келіскен". Кеннедидің қорытындысында "Марванның Сирияда тәжірибесі немесе байланыстары жоқ еді; ол өзін сайлаған Ямани тайпаларының ашрафтарына толығымен тәуелді болады".

Омейядтардың билігін қалпына келтіру науқандары

Калыпқа қарсылық көрсеткен Зубайридтерді қолдаған Қайыс тайпалары Марванның билікке келуіне қарсы шығып, Дамаск әкімі әл-Дахақ ибн Қайс әл-Фихриді соғысқа дайындалуға шақырды. Сәйкесінше, әл-Дахақ пен Қайыстар Дамасктың солтүстігіндегі Мардж Рахит жазығында орналасты. Сирияның көп бөлігі Ибн әл-Зубайрды қолдады, тек Иордания ғана Калып басымдық құрған аймақ болды. Калып пен оның одақтас тайпаларының маңызды қолдауымен Марван әл-Дахақтың үлкен әскеріне қарсы жорық жасады, ал Дамаск қаласында Ғассанид ақсұлы әл-Дахақтың жақтастарын қуды да, қаланы Марванның билігіне бағындырды. Тамыз айында Марванның әскері Қайыстарды жеңіп, Мардж Рахит шайқасында әл-Дахақты өлтірді. Марванның билікке келуі Құдая тайпалық конфедерациясының күшін нығайтты, Калып оның құрамында болды. Шайқас соңынан Умайя-Яманның Мардж Рахиттегі күшті жеңісі ұзаққа созылған Қайыс-Яман қандық дұшмандығына әкелді. Қайыстың қалдықтары Жоғарғы Месопотамиядағы Каркисия (Кирсезий) бекінісін басып алып, Зуфар ибн әл-Харит әл-Килаби басшылығымен Омейяларға қарсы күресті жалғастырды. Марван Яман тайпаларына Мардж Рахиттегі қолдаулары үшін алғыс айтып, былай деді: «Іс-әрекеттің олжаға толуын көргенде, мен оларға қарсы Ғассан мен Калыпты дайындадым [Қайыстарды], жеңіске жететін Саксакилерді [Киндтілерді], соққы беруді талап ететін Тейиілерді, қару-жарақпен ауыр жүк көтеріп келетін Қайндарды және қиын, биік шың болатын Танухты. (Дұшпан) патшалықты күшпен бағындырмаса, оларға: «Шығыңдар!» деңіздер. Жәбияда адал тайпалар оны мойындағанмен, Марван шілде немесе тамызда Дамаскіде халифа ретінде адалдық серт берді. Ол Язидтің жесірі және Халидтің анасы, Умм Хашим Фахитаға үйленді, осылайша Суфьянидтермен саяси байланыс орнатты. Веллхаузен бұл некені Марванның Язидтің мұрасын басып алып, оның ұлдарына әкесі болуға тырысуы деп қарастырды. Марван Ғассанид Яхья ибн Қайсты өз қауіпсіздік күштерінің (шурта) басшысы етіп тағайындады, ал өзінің мавласы Әбу Сахл әл-Асвадты хажиб (кабиле қызметкері) етіп қойды. Мардж Рахиттегі жеңісіне және Омейя билігінің орталық Сирияда нығаюына қарамастан, Марванның билігі Омейялардың бұрынғы аймақтарында мойындалмады. Ибн Зияд пен Ибн Багдалдың көмегімен Марван Халифат бойынша Омейя билігін «энергиямен және нығайлылықпен» қайта орнатуға кірісті, деп мәлімдеді Кеннеди. Палестинаға ол Раух ибн Зинбаны жіберді, ол Джудхам тайпасының басшылығы үшін өзінің қарсыласы, Зубайридтерді қолдаған Натил ибн Қайсты Меккеге қашуға мәжбүр етті. Марван сондай-ақ Солтүстік Сирияда Омейя билігін нығайтты, ал оның билігінің қалған бөлігі Омейя билігін қайта орнатуға жасалған әрекеттермен өтті. 685 жылдың ақпан-наурызында ол провинциялық астана Фустаттың араб тайпалық ақсүйектерінің көмегімен Мысырдағы билігін нығайтты. Облыстың Зубайридтерді қолдаған әкімі Абд әл-Рахман ибн Утба әл-Фихри қуылды және оның орнына Марванның ұлы Абд әл-Азиз тағайындалды. Содан кейін Амр ибн Саид басшылығындағы Марван әскері Ибн әл-Зубайрдің інісі Мұсаб бастаған Зубайридтердің Палестинаға жасаған жорығын тойтарды. Марван Хижазға Құдая қолбасшысы Хубайш ибн Дулжа басшылығындағы экспедицияны жіберді, ол Мединаның шығысындағы әл-Рабадада жеңілді. Осы уақытта Марван өзінің ұлы Мұхаммедті Евфраттың орталық аймағындағы Қайыс тайпаларын тексеруге жіберді. 685 жылдың басында ол Ибн Зияд басшылығындағы әскерді Иракты Зубайридтер мен Әлидтерден (халифа Әли мен оның үйінің жақтастары және шиа дінінің алға басушылары) басып алу үшін жіберді.

Өлім және мұрагерлік

Қай дереккөзге байланысты болса да, алты айдан он айға дейінгі билік құрғаннан кейін Марван 65-ші һижри/685-ші жылдың көктемінде қайтыс болды. Оның қайтыс болған күні ортағасырлық деректерде нақты көрсетілмеген, тарихшылар Ибн Сад, әл-Табари және Халифа ибн Хаят оны 29 Ша'бан/10 немесе 11 сәуірде, әл-Масуди 3 Рамазан/13 сәуірде, ал Нисибис Илиясы 7 мамырда деп белгілейді. Көптеген ерте мұсылман дереккөздері Марванның Дамаскіде қайтыс болғанын айтады, ал әл-Масуди оның Тиберия көліне жақын Аль-Синнабрадағы қысқы орнында қайтыс болғанын мәлімдейді. Дәстүрлі мұсылман дереккөздерінде Марванның халифаның оның ар-намысына тигізген ауыр сөздік қорлауына кек қайтару үшін Умм Хашим Фахита тарапынан ұйықтағанда өлтірілгені туралы кеңінен айтылса да, көптеген батыс тарихшылары бұл оқиғаны күмәнді деп санайды. Әл-Масудидің хабарламасына сүйене отырып, Босворт және басқалар Марванның өліміне Сирияны қампқан обаның себеп болғанын жорамалдайды. 685 жылы Марван Мысырдан Сирияға оралғаннан кейін, ол ұлдары Абд әл-Малик пен Абд әл-Азизді мұрагерлері ретінде тағайындады, олардың реті Абд әл-Малик, содан кейін Абд әл-Азиз болды. Ол Аль-Синнабраға жеткеннен кейін бұл шешімді өзгертті, себебі Ибн Бахдал Амр ибн Саидты Марванның тағайындалған мұрагері ретінде мойындағанын білді. Ол Ибн Бахдалды шақырып сұраққа тартты және одан Абд әл-Маликке адал болуын талап етті. Осылайша Марван 684 жылы Джабияда өткен саммитте қол жеткізілген келісімді жойып, тікелей мұрагерлік принципін қайта орнатты. Абд әл-Малик Халифалыққа бұрынғы тағайындалғандар – Халид ибн Язид пен Амр ибн Саидтың қарсылығынсыз ие болды. Содан кейін мұрагерлік Умайя халифаларының стандартты тәжірибесіне айналды.

Бағалау

Өзінің отбасын билігінің негізі етіп, Марван әкімшілігін Халифа Усманның үлгісімен құрды, ол туыстарына көп сенген, ал Муавия I олардан көбінесе қашық болды. Осы мақсатта Марван Абд әл-Малик мұрагерлігін қамтамасыз етті және ұлдары Мұхаммед пен Абд әл-Азизге маңызды әскери қолбасшылықтарды берді. Бастапқыдағы қиындықтарға қарамастан, "Маруанидтер" (Марванның ұрпақтары) Омейяд мемлекетінің билеуші әулеті ретінде орнатылды. Босуорттың пікірінше, Марван – "Омейяд әулетінің басқа да көрнекті мүшелеріне тән хилм [салмақтылық] және өткірлік қасиеттерімен толық қамтамасыз етілген, өте шебер және шешімді әскери басшы және мемлекет қайраткері болған". Сирияда, өзіне белгілі емес және күш базасы жоқ жерде халифа ретінде билікке келуі, Абд әл-Малик билігінің негізін қалады, ол Омейяд билігін тағы алпыс бес жылға нығайтты. Маделунгтың пікірінше, Марванның халифатқа жолы – "шындығында жоғары саясат", оның ерте мансабынан бастау алған интригалардың шыңы болды. Бұл Усманның Омейядтарды күшейтуіне ынталандыру, Талханы өлтіру арқылы Усманның өлтірілуіне кек алудың "біріншісі" болу және Дамаск Суфианид халифаларының билігін жария түрде қолдап, жеке түрде әлсіретуді қамтиды. Марванның қатал мінезді және әдепсіз екені белгілі болды. Ол бірнеше жаралардан кейін қалыпты жарақаттарға ұшырады. Оның бойы ұзын әрі әлсіз болғандықтан, оған "хайт батил" (жіптей жіңішке) деген лақап ат қойылды. Кейінгі Омейядтарға қарсы мұсылман дәстүрінде Марванды оның әкесі әл-Хакамның Мұхаммед пайғамбардың Таифке жер аударылуы және Марванның Ибн әл-Зубайрдың Мединадан қуылғаны туралы айтуына байланысты "тарид ибн тарид" (заңнан тыс адамның ұлы) деп қысым жасады. Ол сондай-ақ ұлы мен немерелері кейін халифалық таққа отырғандықтан "әбу әл-жабабира" (тирандардың әкесі) деп аталды. Мұхаммед пайғамбарға қатысты көптеген хабарларда Марван мен оның әкесі туралы алдын ала болжамдар айтылған, бірақ Доннер осы хабарлардың көпшілігін Марванның шиит оппозициясы және жалпы Омейядтар ойлап тапқан деп санайды. Орта ғасырлық ислам тарихшылары әл-Баладури мен Ибн Асакир келтірген бірқатар мәліметтер Марванның тақуалығын көрсетеді, мысалы, 9-ғасыр тарихшысы әл-Мадаинидің Марван Құранды ең жақсы оқығандардың бірі болғанын және Марванның өзінің Мардж Рахит шайқасынан бұрын қырық жылдан астам уақыт бойы Құран оқығанын айтуы. Көптеген ұлдарының исламдық есімдері болғандықтан, Доннер Марван шынымен де "терең діншіл" және Құранның Құдай мен Мұхаммед пайғамбарларды құрметтеу туралы үндеуіне "күшті әсер еткен" болуы мүмкін деп болжайды. Доннер "Марванды дұрыс бағалаудың" қиындығын атап өтті, өйткені оның дәуіріндегі көптеген ислам көшбасшыларының өмірбаяны туралы ақпарат көбінесе polemikaliк әдеби көздерге шектелген және археологиялық және эпиграфикалық деректердің жетіспеуіне байланысты.