Кіріспе

Компьютерлік өнертабыстардың патенттелуі жөніндегі Еуропалық Парламент пен Кеңестің директивасының жобасы (Еуропалық Комиссияның 2002 жылғы COM(2002) 92 ұсынысы, рәсімдік нөмірі 2002/0047 (COD)) – белгілі бір шарттарға сәйкес компьютерлік өнертабыстарға патент беруді регламенттеу мақсатындағы ұлттық патенттік заңдар мен тәжірибені үйлестіруге бағытталған Еуропалық Одақ (ЕО) директивасының жобасы болды. Еуропалық патент бюросы компьютерлік іске асырылған өнертабысты (КИИ) "компьютер, компьютерлік желі немесе басқа бағдарламаланатын құрылғыны пайдалану арқылы бір немесе бірнеше ерекшеліктерді толығымен немесе жартылай іске асыратын өнертабыс" деп сипаттайды. Бұл жоба Еуропалық патент бюросының (ЕО институттарымен байланысы жоқ) апелляциялық кеңестерінің компьютерлік сала бойынша сот шешімдерін кодификациялау жолы ретінде қарастырғандар мен директиваның патенттелу саласын кеңейтетінін, жай ғана үйлестірмейтінін, идеялар патентке жатпайтынын және осы идеялардың көрінісі авторлық құқықпен жеткілікті түрде қорғалатынын айтқандар арасындағы қақтығыстың ортақ тақырыбына айналды. Бірнеше жылдық талқылаулар мен жобаға енгізілген көптеген қайшы түзетулерден кейін, 2005 жылдың 6 шілдесінде Еуропалық Парламент оны 648 дауысқа қарсы 14 дауыспен мақұлдамады.

Министрлер Кеңесінің қайта қарауы

Бірлескен шешім қабылдау рәсімі бойынша, Еуропалық Парламент және Министрлер Кеңесі (ұлттық үкіметтерді білдіретін) бір мәтінді толық сәйкес келіп мақұлдаған жағдайда ғана ұсыныс заңға айналады. 2004 жылғы 18 мамырда Кеңес консультативтік дауыс беру арқылы ұсыныстың «келісімге келген нұсқасы» деп сипатталған нұсқасын Парламентке қайта жіберуге келісті. Келісілген нұсқа компьютерде іске асырылған өнертабыстарды патенттеуге мүмкіндік берді (өнертабыстардың «техникалық сипаты» болған жағдайда) және Парламент енгізген көптеген түзетулерді күштен шығарды. Директиваны сынағандар «техникалық сипат» талабына тым көп интерпретация жасауға болатынын және бұл бағдарламалық қамтамасыздандырудың шексіз патенттелуіне әкелуі мүмкін екенін айтты. Алайда, директиваның жақтастары түзетілген нұсқада тым көп беймаздықтар бар екенін және ол директиваның бастапқы мақсатына – Еуропа бойынша заңдарды үйлестіруге – толыққанды жауап бере алмайтынын мәлімдеді. Дегенмен, Кеңес бұл шешімді 2005 жылғы 7 наурызда ресми түрде бекітті. Түзетілген ұсыныс Парламентке қайта жіберілді.

Парламент шешімінің алғашқы нұсқасы мен Кеңес шешімінің арасындағы өзгерістер

Кейіннен, бұрын-соңды болмаған қадам ретінде, Нидерландтың ұлттық парламенті елдің Кеңестегі министрлік өкілі Лоренс Ян Бринкхорсттан директиваның Кеңес нұсқасына берген дауысын "жақтаудан" "тарапсыздыққа" өзгертуді сұрады. Бринкхорст мұны істемейтінін мәлімдеді. Сондай-ақ, Кеңес Төрағасының "келісімге" қол жеткізуі (немесе жетпеуі) кейінге шегерілді. Польша үкіметі 2004 жылғы 16 қарашада "Кеңес 2004 жылғы 18 мамырда келіскен мәтінді қолдамайтынын" жариялады. FFII, Польшаның Интернет қоғамы және NoSoftwarePatents бірлесіп жариялаған баспасөз хабарламасында Кеңес директивасына қарсылардың алаңдаушылығын қолдады, онда былай делінген:
Осы айдың 5-і күні Польша үкіметі ұйымдастырған кездесуде Польша патент бюросының, SUN, Novell, Hewlett Packard және Microsoft өкілдері, сондай-ақ түрлі патенттік адвокаттар, Еуропалық Одақ Кеңесінің қазіргі ұсынысы барлық бағдарламалық қамтамасыз етуді патенттеуге мүмкіндік беретінін растады. 2004 жылғы 7 желтоқсанда Бельгияның экономика министрі Марк Вервилген 2005 жылға дейін "білікті көпшілік енді болмағандықтан" Кеңес шешім қабылдамайтынын мәлімдеді. Алайда, Польшаның ұстанымы өзгеруі мүмкін деген қауесет тарағаннан кейін, 13-15 желтоқсанда өткен Кеңес Тұрақты өкілдер комитетінің отырысында білікті көпшілік бар екені анықталды және Кеңес директиваның түзетілген нұсқасын 21-22 желтоқсанда өтетін Ауыл шаруашылығы және балық шаруашылығы Кеңесінің отырысында пікірталассыз қабылдауға жоспарлап отыр. Осы ортақ позицияға Бельгия (тарапсыз қалды), Франция (директиваға қосымша өзгерістер енгізілуін күтті), Нидерланды (парламент өкілдерінің қарсы дауыс беруін сұрады), Польша (жақында дипломатиялық қысымға дейін қарсы болды), Венгрия және Латвия наразылық білдірген мәлімдемелерді қоса берді. Германия бұл мәселеде бейтараптық танытып, директива мәтінін жақсартуға болатынын айтты. Білдірілген ескертулер және әсіресе Польшаның қарсылығы, оның ғылым және ақпараттық технологиялар министрі директиваны күн тәртібінен алып тастауды талап ету үшін Брюссельге арнайы сапар жасады, Кеңес дауыс беруін "белгісіз мерзімге" кейінге шегерді. Осы арада 13 елден 61 депутат "резолюция ұсынысын" ұсынды, барлық заңнамалық процесті қайта бастау үшін. 2005 жылғы 2 ақпанда Еуропалық парламенттің заң мәселелері жөніндегі комитеті JURI 19:1 есебімен комиссиядан директиваны қайтарып алуды және процесті қайта бастауды сұрады. Келесі күні Люксембургтің сыртқы істер министрінің орынбасары (сол кезде Кеңеске төрағалық еткен) Николас Шмит Кеңеске 17 ақпандағы отырыста директива жобасын ресми түрде қабылдауды сұрайтынын мәлімдеді. Польша басқа елдер қарсылық білдірсе ғана қарсылық білдіретінін айтса да, Дания, Нидерланды және Испанияның қарсылық білдіргені туралы хабарлар осы комиссияның отырысының күн тәртібінде ортақ позицияның болмауын қамтамасыз етті. 17 ақпанда Парламент Төрағаларының конференциясы (Парламент Төрағасы және саяси топтардың басшылары) JURI-дің процесті қайта бастау туралы өтінішін мақұлдады және оны Еуропалық Комиссияға жіберуге келісті. 24 ақпанда Еуропалық Парламенттің пленарлық отырысы осы хабарды нығайтып, комиссияны қайта қарауға шақырды, бірақ 28 ақпанда Комиссия Парламенттің өтінішін қабылдамады. "Ортақ позиция" 7 наурыздағы Кеңес отырысының күн тәртібінде пікірталассыз қабылданатын "А" тармағы ретінде қайта пайда болды. Дания бәсекеге қабілеттілік жөніндегі Кеңес отырысында осыдан бас тартуды сұрады. Кеңес Төрағасы, көрінеу Кеңестің процедураларын бұзып, "әкімшілік себептермен" және бұл директиваның логикасына қайшы келетіндіктен, оған қарсы шықты. Дания өкілі бұл түсіндіруге көнді, ресми қарсылық білдіруден бас тартты және Данияның қарсылықтарын хаттамаға енгізді. Осылайша, ортақ позиция пікірталассыз қабылданды және екінші оқылымға Еуропалық Парламентке жіберілді, бірқатар елдердің келіспеушіліктері мен ескертулерімен. Нәтижесінде, тек Испания ғана қарсы дауыс берді: Австрия, Бельгия және Италия тарапсыз қалды (білікті көпшілік дауыс берудің қағидаларын ескере отырып, бұл қарсы дауыс бергенмен тең).

Парламентте екінші оқылым

2005 жылдың маусым айында Еуропалық парламенттің заң мәселелері комитеті директиваны талқылап, оны толыққанды қайта қарау жоспарларын қабылдамады. Комитет 2005 жылғы 21 маусымда өткен дауыс беруде директиваның Кеңес нұсқасына маңызды өзгерістер енгізбеу жөнінде тар қабылдады. Financial Times газетінің мәліметінше, бұл «бағдарламалық жасақтама индустриясын бөліп, қызу айыптауларға ұшыратқан заң бойынша созылған күресте шешімді кезең болды». 2005 жылғы 5 шілдеде комитеттің баяндамасы барлық депутаттардың талқылауы үшін Парламенттің отырысына жіберілді. 2005 жылғы 6 шілдеде Парламент ұсынысты үлкен көпшілікпен (729 депутаттың ішінде 648 қарсы, 14 дауыс берді және 18 депутат дауыс беруден бас тартты) қабылдамады, сондай-ақ қалған 175 ұсынылған түзетулерді қарастырмады. Бірлескен шешім қабылдау рәсімі бойынша заң шығару процесі осы бас тартумен аяқталды және ұсынылған директива ешқандай нысанда заңға айналмады. Бұл Парламенттің екінші оқылымда директиваны қабылдамауының алғашқы және 2005 жылға дейін жалғыз жағдайы болды. Дауыс беру әртүрлі партиялар арасындағы келісімнің нәтижесі болды: бағдарламалық патенттерді қолдаушылар оның қолданылу аясын шектеуден қорқып, қарсыластары оның негізгі қағидасын қабылдамады. Екі тарап үшін де ауыр жеңіліс «ең жаман нұсқа» болды. Бұған қоса, кейбір адамдар бұл жеңілісті Парламенттің Еуропалық Одақ Кеңесі мен Еуропалық Комиссияның ұсынысты қарау тәсіліне наразылығының және ұсыныстың мазмұнына қатысты алаңдаушылығының көрінісі деп қарады.

Бас тартудың салдары

Парламенттің соңғы жобаны қабылдамау туралы шешімі ұлттық заңдардың үйлестірілмеуіне әкеледі. Ұлттық заң шығарушы органдар компьютерлік өнертабыстарға патент беруге рұқсат беретін заңдарды қабылдауды жалғастыра береді, егер олар мұндай қадам жасағысы келсе, ал ұлттық соттар мұндай заңдарды күшіне енгізе алады. Еуропалық патент бюросы, Еуроодақтың ешқандай директивасымен заңды түрде байланысты болмаса да, әдетте өз ережелерін Еуроодақтың жаңа заңдарына бейімдейді. Бірақ, Еуропалық патент конвенциясын және оның іске асыру ережелерін түсіндіруіне сәйкес, ол белгілі бір шарттарда компьютерлік өнертабыстарға патент беру тәжірибесін өзгертуге себеп немесе ынтасы жоқ.

Қолдаушылар

Ұсынылған директиваны қолдаушылар қатарында Microsoft, IBM, Hewlett Packard және Еуропалық патенттік кеңсе болды. Еуропалық ақпараттық және коммуникациялық технологиялар қауымдастығы (EICTA) бұл директиваның «Еуропадағы инновациялардың болашағы үшін өте маңызды, себебі ол Еуропаның жоғары технологиялық индустриясындағы барлық өнертабыстардың үштен екісіне қатысты» екенін мәлімдеді. Бұл позиция бағдарламалық қамтамасыздыру патенттерін қарсыластары тарапынан «ірі корпоративтік мүшелердің патенттік бөлімдерінен шыққан патенттік заңгерлердің басымдығымен», «олардың көпшілігі еуропалық емес компаниялар болып табылады» және «бірнеше ірі корпорациялардың ерекше мүдделеріне бейімделген патенттік саясатпен» сипатталды. Ауқымды өзгерістер енгізілген директива жобасының ақыры қабылданбағаннан кейін, EICTA бас директоры: «Бұл – индустрияны Еуропадағы патенттік заңнаманың шеңберін тарылтатын заңнамадан сақтаған орынды шешім. Парламент бүгін қазіргі жүйені сақтап, үлкен және кіші 10 мың мүше компаниямыздың мүдделерін қорғады».

Қарсыластар

Бұл ұсыныс бағдарламалық қамтамасыз ету патенттеріне қарсы әртүрлі топтардың наразылығын тудырды, олар бағдарламалық қамтамасыз ету патенттерінің экономикалық тұрғыдан тиімді емес екенін және халықаралық құқықпен сәйкес келмейтінін айтты. FFII және EuroLinux Alliance осы науқанды үйлестіруде маңызды рөл атқарды, оған еркін бағдарламалық жасақтама және ашық кодты бағдарламалаушылардың бір бөлігі, ғалымдар, шағын бизнес өкілдері және кейбір коммерциялық бағдарламалық жасақтаманы әзірлеушілер қолдау көрсетті. Осы ұйымдардың көпшілігі АҚШ-тағы бағдарламалық қамтамасыз ету патенті жүйесінің теріс пайдаланылуына алаңдаушылық білдірді және кейбір бағдарламалық қамтамасыз ету патенттері пайдалы болғанымен, комиссия ұсынғандардың жалпы нәтижесі инновацияны тежеп, адал бәсекелестікті әлсіретеді деп мәлімдеді. Директиваны қолдаушылар қарсыластардың науқанын "шағын, бірақ жоғары ұйымдасқан және белсенді лобби" деп сипаттады, ал EICTA: "Компьютерлік өнертабыстарды патенттеу туралы директива жобасын қандай да бір "бағдарламалық патент заңы" ретінде көрсетушілер, ең жақсы жағдайда қате ақпарат таратады, ал ең нашар жағдайда адал емес, қастандықпен әрекет етеді және еуропалық демократиялық процеске құрметсіздік жасайды" деді. Еуропада бағдарламалық қамтамасыз ету патенттеріне қарсы науқанды қолдағандардың қатарында World Wide Web-тің авторы Тим Бернерс-Ли, еркін бағдарламалық жасақтама лоббисі Флориан Мюллер, коммерциялық емес халықаралық технологиялық сауда қауымдастығы Computer & Communications Industry Association және Linux ядросын жасаған Линус Торвальдс бар. Директиваға қарсы шыққан саясаткерлердің арасында Мишель Рокард та болды.

Салдары

Директива қабылданбағандықтан, бұрынғы қолданыстағы заң күшінде қалды, ал компьютерлік ішкілікпен жасалған өнертабыстар қазіргі уақытта Еуропалық патенттік конвенцияның 52-бабымен реттеледі. 52-бап компьютерлік бағдарламаларға қоса, белгілі бір патенттерге тыйым салады, бірақ олардың табиғаты осылай болған жағдайда ғана. Еуропалық патент бюросы, сондай-ақ Еуропалық Одақ елдерінің соттары өнертабыстың техникалық сипатта болуын жиі түсіндіреді. Мысалы, математикалық әдіс патентке жатпаса да, осындай әдісті электрлік сүзгіні жобалауға қолдану, әдетте 52-баптың 2- және 3-тармақтарына сәйкес патентке алудан шығарылмайды. Осы сала бойынша заңды түпкілікті түсіндіру ұлттық соттардың құзырында болып табылады, олар ұлттық сот практикасын ескереді (Еуропалық патенттік өтінім қабылданбаған немесе Еуропалық патент Еуропалық патент бюросы алдындағы наразылық рәсімінде күштен шығарылған жағдайда, Еуропалық патент бюросы ЕПК-ны түсіндірудегі соңғы шешімді қабылдайды).