Кіріспе
1663 және 1814 жылдар аралығында таңға басылған британдық алтын монета.
Гвинея (/'//g//I//n//i:/; көбінесе gn., немесе gns деп қысқартылады) – 1663 және 1814 жылдар аралығында Ұлыбританияда таңға басылған, құрамында шамамен 25 грамм алтын бар монета. Аты Батыс Африкадағы Гвинея аймағынан шыққан, осы аймақтан монеталар жасауға қолданылған алтынның көп бөлігі алынған. Бұл – машинамен жасалған алғашқы ағылшын алтын монетасы, бастапқыда бір фунт стерлингке тең 20 шиллингтік құнды білдірген.
1816 жылғы Ұлы қайта соғымда Гвинея айналымнан алынып, «гинея» сөзі колдану тіліндегі немесе арнайы терминге айналды. Монетаның өзі айналымда болмаса да, гинея термині кейбір салаларда есеп бірлігі ретінде сақталды. Көрінетін қолданыстары – кәсіби төлемдер (медициналық, заңгерлік және т.б.), олар көбінесе гинеямен төленді, сондай-ақ жылқы және грейхаунд жарыстары, олардың әрқайсысының теориялық салмағы 129.438 дән (8.385 грамм таза алтын, 7.688 грамм таза алтын немесе 0.247191011 трой унция таза алтын) құрады. Бастапқыда монетаның құны жиырма шиллинг (бір фунт) болған, бірақ король Карл II билік кезінде алтын бағасының өсуі оны нарықта қымбатқа сатуға алып келді. Алтын бағасы, әсіресе қиын кезеңдерде, өсе берді, ал 1680 жылдары монета 22 күміс шиллингке тең болды. Шындығында, 1667 жылдың 13 маусымындағы күнделік жазбаларында Сэмюэл Пеппс бағаның 24-25 шиллинг болғанын жазған. Монетаның диаметрі король Карл II билік кезіндегідей болды, ал алтынның орташа тазалығы (1773 жылы алдыңғы жылғы монеталардың сынамаларынан жасалған сараптама бойынша) 0,9100 құрады. «Гвинея» монетаның ресми атауы емес еді, бірақ ерте монеталарды жасауға қолданылған алтынның көп бөлігі Батыс Африкадағы Гвинеядан (көбінесе қазіргі Гана) келген. Монета 1663 және 1684 жылдар аралығында жыл сайын таңға басылды, ал кейбір монеталарда піл суреті бейнеленген.
XVII ғасыр
Бұл монетаның алдыңғы және артқы жағын Джон Роэтьерс (1631–1700 ж. шамамен) жасаған. Алдыңғы жағында лавр гүлшоғыры киген Карл II-нің оңға қараған әдемі бюсті бейнеленген (оны билік кезінде бірнеше рет өзгерткен), айналасында "Құдайдың құдіретімен Карл II" деген жазу орналасқан, ал артқы жағында Англия, Шотландия, Франция және Ирландияның гербтарын бейнелейтін төрт таж кигізілген крест тәрізді қалқандар көрсетілген, олардың арасында төрт скипетр, ал ортасында бір-бірімен байланысқан төрт "C" әрпі орналасқан, айналасында "Ұлыбритания, Франция және Ирландия королі" деген жазу бар. Монетаның шеті кесілуінен немесе тіркелуінен сақтану үшін және шеті жазуы бар күміс жарты тәжбен ажырату үшін тікшеленген. 1669 жылға дейін тікшелеу шетке перпендикуляр болғандықтан тік жолақтар пайда болған, ал 1670 жылдан бастап тікшелеу шетке диагональды түрде жасалған.
Джеймс ІІ
Джон Роэтьерс король Джеймс II билік құрған кезде осы номиналдағы монеталардың қалыптарын жасауды жалғастырды. Осы патшалық кезінде монеталардың салмағы белгілі бір мөлшерде болды, диаметрі болса – , және 1685-тен 1688 жылдарға дейінгі барлық жылдары 0.9094 орташа тазалығы бар алтыннан соғылды. Әр жылғы монеталар піл мен қамал белгісімен және онсыз шығарылды. Патшаның басы сол жаққа қаратылған, ал оның айналасында «Джеймс II Құдайдың құрметімен» деген жазу бар, ал монетаның екінші жағы Карл II билік еткен кездегідей, бірақ монетаның ортасындағы байланысқан "C" әріптері жоқ. Монеталардың жиегі диагональ бойынша тісті.
Уильям мен Мэри
1688 жылғы Даңқты революцияда II Джеймс тақтан түсірілгеннен кейін, оның қызы Мэри және күйеуі Оранждық принц Уильям бірлесіп монархтар ретінде билік құрды. Олардың бас суреттері рим стиліндегі гинея монетасында біріктірілген, Уильямның басы жоғарырақ орналасқан, ал айналасында «Уильям мен Мэри, Құдайдың рақымымен» деген жазу бар. Бұрынғы билік кезеңдерінен өзгеше, монетаның екінші жағында Англия мен Францияның бірінші және төртінші бөліктерінде, Шотландияның екінші бөліктерінде және Ирландияның үшінші бөліктеріндегі елтаңбалары бейнеленген үлкен тәжді қалқанның жаңа дизайны болды. Бұл ансамбльдің ортасында Нассау әулетінің арыстаны бейнеленген кішкентай қалқан орналасқан; монетаның алдыңғы жағында «Magna Britannia» (Ұлыбритания), «Francia» (Франция) және «Hibernia» (Ирландия) корольдігі мен патшалығы және шығарылған жыл көрсетілген. Осы билік кезеңінің басында гинеяның құны шамамен 30 шиллингке дейін өсті. Бұл кезеңдегі гинеялардың салмағы , диаметрі болды және оларды Джеймс және Норберт Рёттьерлер жасаған. Олар 1689 мен 1694 жылдар аралығында, фил мен қамал суретімен және оларсыз шығарылды; 1692 және 1693 жылдары тек филдің белгісі қолданылды. 1694 жылы Мэри патшайымның шешек ауруынан қайтыс болғаннан кейін Уильям III патша ретінде билік етуін жалғастырды. Гвинея монетасы 1695 жылдан 1701 жылға дейін, фил мен қамал суретімен және оларсыз шығарылды, бұл дизайнның авторы, мүмкін, Иоганн Крокер, сондай-ақ Джон Крокер деп белгілі болған, өйткені Джеймс Рёттьер 1698 жылы қайтыс болды, ал оның інісі Норберт 1695 жылы Францияға көшіп кетті. Уильям III билік кезеңіндегі монеталардың салмағы алтынның 0,9123 тазалығымен болды. Диаметрі 1700 жылға дейін және 1701 жылы болды. Уильямның басы монетада оңға қарап тұр, ал айналасында жазу бар, ал Уильям мен Мэридің билік кезеңіндегі монетаның екінші жағы сәтті болмады деп танылды, сондықтан дизайн Карл II және Джеймс II қолданған дизайнға қайта оралды, бірақ ортасында Нассау әулетінің арыстаны бейнеленген кішкентай қалқанмен, айналасында жазу және шығарылған жыл көрсетілген. Монетаның жиегі диагональды өрнекпен жасалған.
Анна патшайым
Анна патшайымының (1702-1714) тұсында 1702 және 1714 жылдар аралығында, 1704 жылды қоспағанда, барлық жылдары гинея монеталары соғылған. 1703 жылғы гинеяда патшайымның бюстінің астында Виго шығанағы шайқасында жаулап алынған испандық кемелерден алынған алтынның бастауын еске түсіретін сөз жазылған. 1707 жылғы Одақ заңы Шотландия Парламенті мен Англия Парламентінің бірігуі арқылы Ұлыбританияның біртұтас Корольдігін құрғаннан кейін, алғашқы толыққанды британдық гинеяның сыртқы пішіні өзгертілді. Одаққа дейін монетаның кері жағындағы крест тәрізді қалқандар Англия, Шотландия, Франция және Ирландияның гербтерін тізбектеп көрсетті, оларды скипетрлер бөліп тұрды, ал ортасында гүл және «Ұлыбритания, Франция және Ирландия королевасы» деген жазу мен жыл көрсетілді. Одақ заңынан кейін ағылшын және шотланд гербтері бір қалқанда біріктірілді, сол жағында ағылшын гербі, оң жағында шотланд гербі бейнеленді, ал қалқандағы гербтердің реті Англия және Шотландия, Франция, Англия және Шотландия, Ирландия болып өзгерді. 1708 және 1709 жылдардағы монеталарда піл мен қамал бейнеленген. Монетаның кері жағының ортасында «Жартер» орденінің жұлдызы бейнеленген. Монеталардың салмағы 0,9134 кг, диаметрі 0,9134 кг, ал алтынның тазалығы 0,9134 құрады. Монетаның шеті диагональ бойынша тік тілімделген. Королева Анна мен король Георг I-нің барлық гинеялары үшін мөрлерді Саксония герцогтігіндегі Дрезден қаласынан келген иммигрант Джон Крокер жасаған.
Георг I
Георг I-нің гинеялық монеталары 1714 және 1727 жылдар аралығында соғылды, кейде 1721, 1722 және 1726 жылдары піл мен қамал бейнесі пайда болды. Оның гинейлері патшаның бес түрлі портретінің қолданылуымен және 1714 жылғы монетаның оны Киелі Рим империясының сайлаушы ханзадасы деп жариялауымен ерекшеленеді. Монеталардың салмағы 8,3–8,4 грамм, диаметрі 25–26 миллиметр, ал орташа алтын тазалығы 0,9135 болды. 1714 жылғы беткі жағы патшаның оңға қараған портретін және «Георгий, Құдайдың құрметімен Ұлыбритания, Франция және Ирландияның королі, Иман қорғаушысы» деген жазуды көрсетеді, ал кейінгі монеталарда басқа жазулар бар. Монетаның артқы жағы бұрынғыдай жалпы дизайнды сақтайды, бірақ қалқандардың реті Англия және Шотландия, Франция, Ирландия және Ганновер болып келеді. 1714 жылғы жазуда «Брансуик және Люнебург герцогы, Киелі Рим империясының қазынашысы және сайлаушы ханзадасы» деген сөздер және жыл көрсетілген, ал басқа жылдарда «Брансуик және Люнебург герцогы, Киелі Рим империясының қазынашысы және ханзадасы» деген сөздер және жыл көрсетілген. Монетаның шеті диагональ бойынша тік тілімделген. Георг билікке келгенге дейін бір гинеяның құны 20-дан 30 шиллингке дейін ауытқып, содан кейін 21 шиллинг пен 6 пенске дейін төмендеді. 1717 жылы Ұлыбритания алтын стандартын қабылдады, онда бір гинея 129,438 зерделік таза алтынға (22 караттық алтын) тең болды, ал сол жылдың желтоқсан айындағы патшалық жарлық гинеяның құнын 21 шиллингке бекітті.
Георг II
Георг II-нің гинеялық монеталары күрделі мәселе, 33 жыл патшалық құрған кезінде сегіз аверс және бес реверс қолданылған. Монеталар 1742, 1744, 1754 және 1757 жылдардан басқа патшалықтың барлық жылдарында шығарылған. Монеталардың салмағы көрсетілмеген, ал диаметрі 24–25 мм болатын 1727 жылғы монеталардың кейбіреулерін қоспағанда, шамамен 6 мм. Алтынның орташа тазалығы 0,9140 болды. 1729 және 1739 жылдар аралығында шығарылған кейбір монеталарда патшаның басының астында белгі бар, ол алтынды Шығыс Үндістан компаниясы бергенін көрсетеді, ал 1745 жылғы кейбір монеталарда адмирал Джордж Ансонның әлемді айналып келген саяхатынан алынған алтынды көрсету үшін басқа белгі бар. Патшалықтың алғашқы кезеңінде монета жиегі диагональды түрде ойылған, бірақ 1739 жылдан бастап, әсіресе батыл гинея монеталарын бұрмалаған топтың іс-әрекетінен кейін, ойылу шеврон немесе жебе ұшы пішініне өзгертілді. 1732 жылы ескі алтын монеталар қолданыстан шығарылды, және кейбір ескі монеталар көбірек гинея жасау үшін балқытылды деп есептеледі. Аверсте солға қараған корольдің кескіні және аңыз (1739 және 1743 жылдар аралығында), ал реверсте Англия, Шотландия, Франция, Ганновер және Ирландияның гербтері бар үлкен тәжді қалқан және аңыз ("Ұлыбритания, Франция және Ирландия королі, Иман қорғаушысы, Брансвик және Люнебург герцогы, Киелі Рим империясының қазынашысы және сайлаушысы") бейнеленген. Екі гинея және бес гинея монеталарынан айырмашылығы, гинея монеталарының өндірісі король Георг III-нің ұзақ патшалық кезеңінде де жалғасты.
Георг III
Георг III патшаның гинейлері салмағы және диаметрі бойынша, алтынның орташа тазалығы (1773 жылғы сынақ кезінде) 0,9146 құрады (яғни, олардың құрамында алтын бар еді). Олар 1761, 1763–79 жж., 1781–99 жж. және 1813 ж. алты түрлі аверс және үш реверспен шығарылды. Барлық аверстерде патшаның оңға қараған бейнесі және патшаның әртүрлі портреттері бар жазу бейнеленген. 1761 және 1786 жылдар аралығында шығарылған гинейлердің реверсінде Англия, Шотландия, Франция, Ирландия және Ганновердің гербтері бейнеленген, жазу және датасы бар ("Ұлыбритания, Франция және Ирландия королі, Иманды қорғаушы, Брансвик және Люнебург герцогы, Киелі Рим империясының қазынашысы және сайлаушысы") таж киген қалқан бейнеленген. 1787 жылы жаңа дизайнды реверс, қазық пішіндес қалқанмен енгізілді, сол жазумен; бұл қазық гинейі деп аталды. 1774 жылы король Уильям III және королева Аннаның шамамен 20 миллион тозған гинейі балқытылып, гинейлер мен жарты гинейлер ретінде қайта соғылды. Ғасырдың соңына қарай алтынның қоры азайып, құны көтеріле бастады. Француз революциясы және одан кейінгі француз революциялық соғыстары алтын қорын сарқып жіберді, ал адамдар монета жинауға кірісті. Парламент банкноттарды кез келген сомада заңды төлем құралы деп жариялаған заң қабылдады, және 1799 жылы гинейлердің өндірісі тоқтатылды, бірақ жарты және үштен бір гинейлер соғыла беруге жалғасты. 1800 жылы Ұлыбритания мен Ирландия арасындағы Одақ шартынан кейін корольдің титулдары өзгерді, ал 5 қарашадағы 1800 жылғы Кеңес бұйрығы Монета жасау шеберіне жаңа монеталар дайындауды тапсырды, бірақ дизайн дайындалғанмен, гинейлерді өндіруге рұқсат берілмеді.
XIX ғасыр
1813 жылы Веллингтон герцогының Пиренейдегі әскеріне төлеу үшін 80 000 гинейді соғу қажет болды, себебі жергілікті тұрғындар төлем ретінде тек алтынды ғана қабылдады. Бұл шығарылым әскери гиней деп белгілі болды. Осы кезде алтын әлі де жетіспейтін және гиней ашық нарықта қағаз ақшамен 27 шиллингке сатылатын болғандықтан, армияның ерекше қажеттіліктері үшін бұл сомыстың жасалуы үкімет үшін тиімсіз болды, және бұл гинейлердің соңғы соғылған түрі болды. Әскери гинейдің арт жағында ерекше сурет салынған, ол Гартер ішінде тақ киген қалқанды бейнелейді, Гартер үстінде және ("Британия патшасы, Иман қорғаушысы") деген жазу жиек бойында, ал жиек пен Гартер арасында "1813" жылы көрсетілген.
Фунтқа ауыстыру
1816 жылғы Ұлы қайта монеталау кезінде гвинея валютаның негізгі бірлігі ретінде фунтпен, ал монета айналымында – монархпен алмастырылды.
ХХ ғасырдан бастап
Гвинея монетасы айналыстан шыққаннан кейін, гвинея 21 шиллинг (ондық жүйеде 1,05 фунт стерлинг) құнындағы есептік бірлік ретінде қолданыла берді. Гвинеяның аристократиялық мәні болғандықтан, кәсіби қызметтерге төленетін ақы, жер, жылқы, өнер туындылары, жеке тігіс, жиһаз, ақ техника және басқа да "сүсәп" тауарлардың бағасы 1971 жылы ондық жүйеге көшуден кейін бірнеше жылға дейін гвинеямен көрсетілетін. Гвинея Австралияда 1966 жылы ондық валютаға ауысқанға дейін де осылай қолданылды, содан кейін оның құны 2,10 австралиялық долларға теңелді. Бүгінгі күнге дейін жарысқа қойылатын жылқыларды аукционда сату үшін гвинеямен ұсыныстар жасалады, онда сатып алушы гвинея сомасына тең ақша төлейді, ал сатушы тек сол көлемдегі фунт стерлинг алады. Әр гвинеядағы айырмашылық (5 пенни) дәстүрлі түрде аукционшының комиссиясы болып табылады (яғни, комиссиясыз сату бағасының үстіне 5% қосымша төлем). Ұлыбритания, Ирландия, Канада, Жаңа Зеландия және Австралиядағы көптеген маңызды жылқы жарыстарының атаулары "Гвинея" сөзімен аяқталады, тіпті олардың жүлде қорының номиналды құны қазіргі таңда олардың аттарында көрсетілген 1050 немесе 2100 фунт стерлингтен әлдеқайда жоғары.
Еске алу үшін 2 фунт стерлинг монетасы (2013)
2013 жылы Корольдік монета жасау орталығы алғашқы гинея монетасының 350 жылдығын мерекелеу үшін 2 фунт стерлингтік монета шығарды. Жаңа монетаны суретші Энтони Смит жасаған, және ол 18-ғасырдың соңындағы лопаталы гинея монетасының жаңа өңделген нұсқасын көрсетеді. Монетаның жиегінде жазушы Стивен Кемблдің (1758–1822) сөзінен цитата келтірілген: «Гинея деген не? Ол – тамаша нәрсе». Бұл Ұлыбритания тарихындағы алғашқы рет, бір монета екінші монетаның құрметіне шығарылды.