Кіріспе
Экономикада интернационализация немесе халықаралықтану – халықаралық нарықтарда кәсіпорындардың қатысуын күшейту процесі болып табылады, бірақ интернационализацияның келісілген анықтамасы жоқ. Халықаралықтану – жаһандық деңгейде көлденең интеграцияны көздейтін компаниялар үшін ғана емес, сонымен қатар әртүрлі өндіріс және қызмет көрсету салаларында, әсіресе жоғары білім беруде өзінің дамуының тұрақтылығын қамтамасыз етуді мақсат тұтатын елдер үшін де маңызды стратегия болып табылады. Жоғары білім беру – әртүрлі мәдениеттер мен елдер арасындағы қарым-қатынасты жақсарту үшін халықаралықтануды қажет ететін өте маңызды сала. Халықаралық іс-әрекеттердің себептерін түсіндіруге тырысатын бірнеше халықаралықтану теориялары бар.
the term in computing
In economics, internationalization or internationalisation is the process of increasing involvement of enterprises in international markets, although there is no agreed definition of internationalization. Internationalization is a crucial strategy not only for companies that seek horizontal integration globally but also for countries that addresses the sustainability of its development in different manufacturing as well as service sectors especially in higher education which is a very important context that needs internationalization to bridge the gap between different cultures and countries. There are several internationalization theories which try to explain why there are international activities.
Кәсіпкерлер мен кәсіпорындар
Бизнестің халықаралық деңгейде кеңейту саласына қызығушылық танытқан кәсіпкерлер жаһандық тұрқынан ойлау қабілетіне ие болуы және халықаралық мәдениеттерді түсінуі қажет. Әртүрлі елдердегі компаниялардың әртүрлі сенімдерін, құндылықтарын, мінез-құлқын және бизнес стратегияларын бағалау мен түсіну арқылы кәсіпкерлер халықаралық кеңейтуде сәттілікке жете алады. Кәсіпкерлер сондай-ақ инновацияларды үздіксіз дамытуға, өнімнің жоғары сапасын сақтауға, корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік принципін ұстануға және түрлі елдер мен мәдениеттерге бейімделе отырып, ең тиімді бизнес стратегияны, сондай-ақ сапалы тауарлар мен қызметтерді ұсынуға тырысуы керек.
Леонтьев парадокс (Вассили Леонтьев, 1954)
Леонтьевтің экономикадағы парадоксы – әлемде жұмысшы басына шаққандағы ең көп капиталға ие елдің экспорттағы капитал-еңбек арақатынасы импорттағыдан төмен болуымен сипатталады. Бұл эконометрикалық жағдай профессор Василий В. Леонтьевтің Гекшер-Олин теориясын эмпирикалық жолмен тексеру әрекетінің нәтижесі болды. 1954 жылы Леонтьев АҚШ-тың (кез келген өлшем бойынша әлемдегі ең капиталға ие ел) еңбекке көп күш жұмсалатын тауарларды экспорттайтынын және капиталды көп қажет ететін тауарларды импорттайтынын анықтады, бұл Гекшер-Олин теориясына қарсы келеді.
Линдер гипотезасы (Стаффан Буренстам Линдер, 1961)
Линдер гипотезасы (талап құрылымы гипотезасы) – халықаралық сауда үлгілері туралы экономикадағы бір болжам. Гипотезаға сәйкес, елдердің сұраныс құрылымдары неғұрлым ұқсас болса, олардың бір-бірімен саудасы соншалықты артады. Сонымен қатар, бірдей талғамдары мен факторлық қорлары бар екі елдің арасында да халықаралық сауда жүзеге асуы мүмкін (екі елдің арасында ерекшеленген тауарларды өндіруде салыстырмалы артықшылықты құру үшін мамандануға сүйену арқылы).
Орналасу теориясы
Локациялық теория экономикалық қызметтің географиялық орналасуымен айналысады; ол экономикалық география, аймақтық ғылым және кеңістіктік экономиканың ажырамас бөлігіне айналды. Локациялық теория қандай экономикалық қызметтер қайда және неге орналасады деген сұрақтарды қарастырады. Локациялық теория, жалпы микроэкономикалық теория сияқты, агенттердің өзімшілдік мүдделермен әрекет етеді деген қағидатқа негізделген. Осылайша, фирмалар өздерінің пайдасын барынша арттыратын орындарды таңдайды, ал жеке адамдар – өзінің пайдалылығын барынша арттыратын орындарды таңдайды.
Нарықтық кемелсіздік теориясы (Стивен Хаймер, 1976 ж. & Чарльз П. Киндлбергер, 1969 ж. & Ричард Э. Кевз, 1971)
Экономикада нарық сәтсіздігі – еркін нарықтың тауарлар мен қызметтерді өндіру және пайдалану бойынша бөлуі тиімді болмайтын жағдай. Нарық сәтсіздіктерін жеке тұлғалардың таза жеке мүдделерді іздеуінен туындайтын, бірақ қоғамдық тұрғысынан жақсартуға болатын нәтижелер ретінде қарастыруға болады. Экономистер бұл терминді алғаш рет 1958 жылы қолданған, бірақ бұл тұжырым Виктория дәуірінің философы Генри Сиджвикке дейін жетеді. Нарықтың кемшілдігі – саудаға кедергі келтіретін кез келген нәрсе деп анықталуы мүмкін. Бұл кемшілдіктің екі өлшемі бар. Дегенмен, олардың ойынша нарықтағы кемшіліктер – соңғы өнімдер нарығындағы құрылымдық кемшіліктер еді. Бірақ олардың жоқтығында нарық толық тиімді болады. Керісінше, 1970 жылдары Макманус (1972), Бакли және Кассон (1976), Браун (1976) және Хеннарт (1977, 1982) бірдей және тәуелсіз түрде дамытқан транзакциялық шығындар теориясы бойынша, нарық кемшіліктері – нарықтардың ішкі қасиеттері, ал көпұлттық компаниялар (МҰК) осы кемшіліктерді айналып өтуге құрылған институттар болып табылады.
Жаңа сауда теориясы
Жаңа сауда теориясы (ЖСТ) – өсудің артуы мен желілік эффектілер тұрғысынан халықаралық еркін саудаға жасалған экономикалық сын. Кейбір экономистер, елдің жас өнеркәсіптерді халықаралық бәсекеге төтеп бере алатын жеткілікті деңгейге жеткенше қорғауы тиімді бола ма деп ойлады. Жаңа сауда теориясының мамандары өсудің шектелуі туралы қағидаға қарсы шығады, ал кейбіреулері, егер белгілі бір салаларда үлкен өнеркәсіптік база құру үшін сауданы қорғау шараларын қолданса, бұл салалар желілік эффекті арқылы әлемдік нарықта басымдыққа ие болады деп санайды.
Ерекше факторлар моделі
Бұл модельде салалар арасында еңбек күшінің қозғалысы мүмкін, бірақ капитал қысқа мерзімде салалар арасында жылжымайды. Осыған байланысты, бұл модельді Хекшер-Олин моделінің "қысқа мерзімдік" нұсқасы деп қарастыруға болады.
Эклектикалық парадигма (Джон Х. Дуннинг)
Эклектикалық парадигма – экономикадағы теория, ол OLI моделі деп те аталады. Бұл интернализация теориясының одан әрі дамуы және 1993 жылы Джон Х. Дуннинг жариялаған. Интернализация теориясының өзі транзакциялық құн теориясына негізделген. Оның анықтамасын инвестордың экономикасынан тыс жерде жұмыс істейтін кәсіпорындарға ұзақ мерзімді мүдделілікке ие болу үшін жасалған инвестицияларды қамту үшін кеңейтуге болады. Шетелдік тікелей инвестиция (ШТІ) қатынасы – көпұлттық корпорация (МҰК) құрайтын бас кәсіпорын мен шетелдік еншілес компаниядан тұрады. Инвестиция ШТІ ретінде танылуы үшін, ол бас кәсіпорынға шетелдік еншілес компанияны бақылауға мүмкіндік беруі керек. Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) осы жағдайда бақылауды заңды тұлғаның негізгі акцияларының 10% немесе одан көп бөлігіне немесе дауыс беру құқығына ие болу ретінде, ал заңды тұлға емес компания үшін оған баламасы ретінде анықтайды; меншік үлесінің төменгі деңгейі портфельдік инвестициялар деп белгіленеді.
Монополиялық артықшылық теориясы (Стефан Хаймер)
Монополиялық артықшылықтар теориясы – халықаралық бизнестегі бір тәсіл, ол фирмалардың шетелдік ортада отандық бәсекелестермен қалай бәсекелесе алатынын түсіндіреді және көбінесе Стивен Хаймердің маңызды еңбегімен байланысты. Стивен Хаймердің «Ұлттық фирмалардың халықаралық операциялары: Тікелей шетелдік инвестициялар туралы зерттеу» атты докторлық диссертациясынан бұрынғы теориялар фирмалардың шетелдік операцияларға қатысу себептерін толыққанды түсіндіре алмады. Хаймер зерттеуін АҚШ корпорацияларының басқа елдерге тікелей шетелдік инвестиция жасауының себептерін талдаудан бастады. Сол кезде басым болған неоклассикалық теориялар шетелдік тікелей инвестицияларды басқа нарықтардағы пайыздық ставкалардан туындаған пайдаға негізделген, шекаралар арқылы капиталдың қозғалысы ретінде қарастырды және оларды басқа инвестиция түрлерінен ажырату қажеттілігі көрінбеді (Ietto Guilles, 2012). Ол Тікелей шетелдік инвестициялар мен портфельдік инвестицияларды тиімді түрде ажыратып, ТШИ теориясына шетелдік фирмаларды бақылау тұжырымдамасын енгізді, бұл операцияны бақылауды білдіреді; ал портфельдік шетелдік инвестициялар меншік үлесін береді, бірақ бақылау емес. Стивен Хаймер ТШИ мен Көпұлтты компанияларды (МҰК) фирма теориясының бір бөлігі ретінде қарастырды (Хаймер, 1976: 21). Ол сондай-ақ шетелде төмен құнға қол жеткізу үшін ТШИ жасалатыны туралы пікірді жоққа шығарды, жергілікті фирмалар шетелдік фирмалармен тиімді бәсекелесе алмайды, тіпті олар нарыққа кіруге кедергілерге (мәдени, саяси, тілдік және т.б.) тап болса да. Ол фирмалардың кемелсіз нарықтарда, яғни ақпарат ағыны тең емес нарықтарда, олардың бәсекеге қабілетті артықшылықтарын арттыру үшін шетелдік елдерге инвестиция салуын ұсынды. Стивен Хаймер шетелдік операцияларды жүзеге асыратын фирмалар үшін екінші факторды – қақтығыстарды жоюды да атап өтті. Егер бәсекелес компания шетелдік нарықта жұмыс істесе немесе оған кіруге ниеттенсе, қақтығыс туындайды. ТШИ арқылы көпұлтты компания шетелдік өндірісті толыққанды иеленуі немесе бөлісуі мүмкін, бұл қақтығысты тиімді түрде жояды. Бұл нақты фирманың нарықтық күшінің артуына және жалпы нарықтағы кемшіліктердің күшеюіне әкеледі (Ietto Guilles, 2012). Тікелей инвестициялар жасаушы көпұлтты компаниялар үшін үшінші фактор – әртараптандыру арқылы тәуекелді бөлу. Әртүрлі нарықтар мен өндіріс орындарын таңдау арқылы шетелдік операциялармен байланысты тәуекелдер таратылады және азайтылады. ТШИ-ге қатысты барлық осы себептер нарықтың кемелсіздігі мен қақтығыстарына негізделген. Сөйтіп, тікелей инвестициялар жасаушы фирма бәсекелестікті азайтуға, қақтығыстарды жоюға және фирмаға тән артықшылықтарды пайдалануға мүмкіндік алады, бұл оларға шетелдік нарықта сәттілікке жетуге көмектеседі. Стивен Хаймерді халықаралық бизнес саласындағы негізін қалаушы деп санауға болады, өйткені ол көпұлтты компанияларды қолданыстағы әдебиеттен өзгеше көзқараспен зерттеді, оларды халықаралық операциялармен ұлттық компаниялар ретінде қарастырды, оларды отандық операциялардың кеңеюі ретінде қарастырды. Ол МҰК-тың қызметін және олардың экономикаға тигізетін әсерін талдады, сол кезде толыққанды болмаған АҚШ корпорацияларының шетелдік инвестициялардың үлкен ағынына түсінік берді және МҰК-тың күшінің артуынан туындауы мүмкін этикалық мәселелерді болжады.
He also dismissed the assumption that FDIs are motivated by the search of low costs in foreign countries, by emphasizing the fact that local firms are not able to compete effectively against foreign firms, even though they have to face foreign barriers (cultural, political, lingual etc.) to market entry. He suggested that firms invest in foreign countries in order to maximize their specific firm advantages in imperfect markets, that is, markets where the flow of information is uneven and allows companies to benefit from a competitive advantage over the local competition. Stephen Hymer also suggested a second determinant for firms engaging in foreign operations, removal of conflicts. When a rival company is operating in a foreign market or is willing to enter one, a conflict situation arises. Through FDI, a multinational can share or take complete control of foreign production, effectively removing conflict. This will lead to the increase of market power for the specific firm, increasing imperfections in the market as a whole (Ietto Guilles, 2012)
A final determinant for multinationals making direct investments is the distribution of risk through diversification. By choosing different markets and production locations, the risk inherent to foreign operations are spread and reduced. All of these motivations for FDI are built on market imperfections and conflict. A firm engaging in direct investment could then reduce competition, eliminate the conflicts and exploit the firm specific advantages making them capable of succeeding in a foreign market. Stephen Hymer can be considered the father of international business because he effectively studied multinationals from a different perspective than the existing literature, by approaching multinationals as national companies with international operations, regarded as expansions from home operations. He analyzed the activities of the MNEs and their impact on the economy, gave an explanation for the large flow of foreign investments by US corporations at a time where they were incomplete, and envisioned the ethical conflicts that could arise from the increase in power of MNEs.
Қолжетімділік жоқ әдісі (Ирвинг Б. Кравис, 1956)
Бұл жағдай халықаралық сауданы әрбір елдің өз елінде таба алмайтын тауарларды импорттауымен түсіндіреді. Бұл қолжетімсіздік табиғи ресурстардың (мұнай, алтын сияқты) жетіспеуінен туындауы мүмкін (бұл абсолютті қолжетімсіздік) немесе тауарлардың отандық өндірісте шығарылмауына, немесе тек тым қымбатқа түсетін шығындармен (технологиялық немесе басқа себептермен) өндірілуіне байланысты болуы мүмкін (бұл салыстырмалы қолжетімсіздік). Екінші жағынан, әр ел өз елінде жетерлік мөлшерде бар тауарларын экспорттайды. Бұл теория фирмалардың шетелдік нарықтардағы қызметін қалай біртіндеп кеңейтетінін түсіндіреді. Бұл POM моделіне ұқсас. Екі модельдің де негізгі ерекшеліктері: фирмалар шетелдік нарыққа өтуден бұрын ішкі нарықта тәжірибе жинақтайды; фирмалар шетелдік қызметтерін мәдени және/немесе географиялық жағынан жақын елдерден бастап, біртіндеп мәдени және географиялық жағынан алыс елдерге көшеді; фирмалар шетелдік қызметтерін дәстүрлі экспортпен бастап, кейіннен күштірек және күрделірек операцияларға (сату еншілес компаниялары және т.б.) біртіндеп көшеді – бұл компания және мақсатты ел деңгейінде жүзеге асырылады.
Жаңартылған Уппсала үлгісі
Жаңартылған Уппсала моделі – бастапқы Уппсала моделінің одан әрі дамуы болып табылады. Уппсала моделі сияқты, Жаңартылған Уппсала моделі де фирманың халықаралық кеңдеуін біртіндеп міндеттемелерге белу процесі ретінде түсіндіретін теория. Дегенмен, басқа нарықтарға ұмтылыстың күшеюі орнына, теория фирмалардың бизнес желілеріне міндеттемелерін қарайды. Осы арқылы фирмалар өзге фирмалармен орнаған қарым-қатынастарды пайдаланып, өз желілерінде халықаралық кеңдеуге ұмтылады, мысалы, клиенттің шетелдегі өндіріс орнында өндірістің орналасуын қамтамасыз ету арқылы.
Оқу порталы моделі
Оқу порталы моделі – бұл бастапқыда дамып келе жатқан нарықтардан шыққан көпұлтты компаниялардың пайда болуын және дамуын түсіндіру үшін әзірленген жаңа теория. Теория соңғы қадамдармен келген компаниялардың (дамыған және дамып келе жатқан нарықтардан) технологиялық дамудың белгілі бір кезеңдерін жылдам басып өтуге және өнеркәсіптеріндегі жетекші компаниялармен тез арада деңгейлесуге мүмкіндік беретін серпінді стратегияларды қолдануын түсіндіреді. Осы үшін, дамушы компаниялар білім мен активтерді алу үшін білім орталықтарында оқу порталдарын құрады, оларды жаһандық нарықтарда бәсекелесу үшін пайдаланады.
Тәуекел теориясы
Тәуекел теориясы – басқару теорияларының бірнешеуін қамтиды. 1960 жылдардың соңында бірнеше тәуелділік тәсілдері бірдей уақытта әзірленді. Олар бұрынғы теориялар, мысалы Вебердің бюрократиясы және Фредерик Уинслоу Тейлордың ғылыми басқаруы, ортаның әртүрлі факторларының (тәуекелдік факторлардың) басқару стиліне және ұйымдық құрылымға әсерін ескермегендіктен сәтсіздікке ұшырағанын көрсетті. Лидерлік немесе ұйымдастыру үшін "бір ғана ең жақсы жол" болмауы мүмкін.
Келісім-шарт теориясы
Экономикада келісім-шарт теориясы экономикалық қатысушылардың келісім-шарттарды қалай жасап, қолданатынын, әдетте асимметриялық ақпарат болған жағдайда зерттейді. Келісім-шарт теориясы заң және экономика саласымен тығыз байланысты. Оның маңызды қолданыс аймақтарының бірі – басқарушылардың еңбекақысы.
Масштабтық тиімділік
Микроэкономикада масштаб эффектісі – кәсіпордың өсуіне байланысты қол жеткізетін шығындардың артықшылығы. Бұл факторлар өндіріс көлемі артаған сайын өндірушінің бір бірлік өнімге келетін орташа шығындарының төмендеуіне әкеледі. Масштаб эффектісінің керісі – масштаб эффектісінің жоқтығы. Кез келген компания өзінің қызмет көлемін кеңейту кезінде масштаб эффектісін пайдалана алады.
Өнімнің өмірлік циклы теориясы
1966 жылы Реймонд Вернон алғаш айтқандай, өнім төрт кезеңнен тұратын өмірлік циклден өтеді: "жаңа өнім", "даму кезеңі", "жетілу кезеңі" және "тозу кезеңі". Өнімді сату жағдайлары уақыт өте өзгеріп, осы кезеңдер тізбегі бойынша басқарылуы тиіс. Бұл өнімнің өмірлік циклын басқару деп аталады.
Транзакциялық шығындар теориясы
Фирма теориясы – фирманың, компанияның немесе корпорацияның мәнін, оның құрылуын, қызметін және нарықпен байланысын сипаттайтын бірнеше экономикалық теориялардың жиынтығы. Рональд Коуз 1937 жылы фирманың транзакциялық құн теориясын жариялады, ол нарыққа қатысты фирманы теориялық тұрғыдан анықтауға жасалған алғашқы (неоклассикалық) әрекеттердің бірі болды. Коуз фирманы шынайы және шекті алмастыру тұжырымымен үйлесімді түрде анықтауға тырысады, соның салдарынан дәстүрлі экономикалық талдау құралдарын қолдануға болады. Ол фирманың нарықпен байланысы оның бақылауында болмауы мүмкін екенін (мысалы, сату салығы сияқты факторларға байланысты), бірақ ресурстарды ішкі түрде бөлу оның бақылауында екенін атап көрсетеді: «Фирма ішінде нарықтық операциялар жойылады және күрделі нарықтық құрылым мен айырбас операцияларының орнына өндірісті басқаратын кәсіпкер келеді». Ол өндірістің баламалы әдістерінің (мысалы, баға механизмі және экономикалық жоспарлау) неге барлық өндірісті қамтамасыз ете алмайтынын сұрайды, сондықтан фирмалар өндірісінің барлығы үшін ішкі бағаларды пайдалана ма, әлде бүкіл экономиканы бір үлкен фирма басқара ма?
Фирманың өсу теориясы (Эдит Пенроуз, 1959)
Джонс Хопкинс университетінде оқыған кезінде Пенроуз фирмалардың өсуіне қатысты зерттеу жобасына қатысты. Ол фирма туралы қазіргі теория фирмалардың қалай өсетінін түсіндіру үшін жеткіліксіз екеніне келді. Оның көрегендігі – теориядағы "Фирма" мен кәсіпкерлер "фирма" деп атап жүрген нақты ұйымдардың бір емес екенін түсіну болды. Осы көрегендік нәтижесінде 1959 жылы оның екінші кітабы – "Фирманың өсу теориясы" жарық көрді.