Кіріспе

Шығыс Азия тілдері бірнеше ерекше тілдік отбасыларға жатады, олардың көптеген ортақ белгілері өзара әрекеттесу нәтижесінде пайда болған. Материктік Оңтүстік-Шығыс Азия тілдік аймағында қытай тілінің нұсқалары мен Оңтүстік-Шығыс Азия тілдері көптеген аймақтық ерекшеліктерді бөліседі, олар көбінесе талдау тілдері болып табылады және ұқсас буындық және тондық құрылымға ие. Біздің заманымыздың 1-мыңжылдығында қытай мәдениеті Шығыс Азияда басымдыққа ие болды, ал классикалық қытай тілі Вьетнам, Корея және Жапонияның ғалымдары мен үстем таптары қолданды. Осының салдарынан, осы және басқа да көршілес азиялық тілдерге қытай лексикасынан көптеген сөздер қарызға алынды. Қытай жазуы вьетнам (Chữ Nôm), корей (Hanja) және жапон (Kanji) тілдері үшін де бейімделді, бірақ алғашқы екеуінде қытай таңбаларын қолдану қазіргі күні күнделікті қолданыстан гөрі университеттерде оқу, тіл білімі немесе тарихты зерттеу, көркемдік немесе сәндік туындылар және (корей тілінде) газеттерде қолданумен шектелген.

Тіл отбасылары

Аустроазиялық тілдерге вьетнам және кхмер тілдері, сондай-ақ Малайя (Аслиан) және Орталық Үндістан (Корку) сияқты алыс аймақтарда таралған көптеген басқа тілдер де кіреді, көбінесе басқа тілдер тобының аймақтарымен қоршалған оқшауланған жерлерде. Көптеген лингвистер австроазиялық тілдердің бұрын Оңтүстік-Шығыс Азияда үздіксіз таралғанын, ал бүгінгі шашыраңқы таралуының себебі басқа тілдер тобының кейіннен келуі болғанын санайды. Осы топтардың бірі – тай, лао және шан тілдері сияқты тай-кадай тілдері. Бұл тілдер бастапқыда Қытайдың оңтүстігінде сөйленген, онда отбасы ішіндегі ең үлкен әртүрлілік сақталған, және мүмкін Янцзы өзенінің аңғарына дейін солтүстікке қарай таралған. Қытай өркениеті Солтүстік Қытай жазығынан оңтүстікке қарай кеңейгенде, көптеген тай-кадай тілінде сөйлейтін адамдар қытай мәдениетіне сіңіп, ал басқалары Оңтүстік-Шығыс Азияға көшірілді. Чжуан тілінен басқа, Қытайда қалған тай-кадай тілдерінің көпшілігі оқшауланған таулы аймақтарда сөйленеді. Мяо-Яо немесе Хмонг-Мьен тілдері де Қытайдың оңтүстігінде пайда болған, қазір олар тек оқшауланған төбелі аймақдарда ғана сөйленеді. Көптеген хмонг-мьен тілінде сөйлейтін адамдар 18 және 19 ғасырларда Цин әулеті тұсында Қытайдың Гуйчжоу провинциясындағы көтерілістерді басу нәтижесінде Оңтүстік-Шығыс Азияға көшірілді. Аустронезиялық тілдер Тайваньнан Үнді және Тынық мұхиттарындағы аралдарға, сондай-ақ материктік Оңтүстік-Шығыс Азияның кейбір аймақтарына тараған деп есептеледі. Қытай тілінің түрлері әдетте Сино-тибет тілдер отбасына жатады, оған Тибетте, Қытайдың оңтүстік-батысында, Үндістанның солтүстік-шығысында, Бирмада және көршілес елдерде сөйленетін тибет-бирман тілдері де кіреді. Солтүстікке қарай түркі, моңғол және тунгус тілдері орналасқан, оларды кейбір лингвистер алтай тілдері деп топтастырған, кейде корей және жапон тілдерін де қосады, бірақ қазір бұл теория сенімсіз деп есептеледі және осы тілдерді зерттеуші мамандар қолдамайды. Бұл тілдер әдетте әуенсіз, көп буынды және агглютинативті болып келеді, сөздердің реті субъект-объект-жоралғы болып табылады және дауыстық үйлесімнің белгілі бір дәрежесі байқалады. Алтай гипотезасын сынағандар ұқсастықты тілдердің арасындағы бұрынғы тілдік байланыстармен түсіндіреді. Қытай ғалымдары тай-кадай және хмонг-мьен тілдерін сино-тибет тілдерімен жиі байланыстырады, бірақ Батыс ғалымдары Екінші дүниежүзілік соғыстан бері оларды жеке отбасылар деп қарастырады. Кейбір ірі топтар ұсынылған, бірақ олар кең қолдау таппады. Морфологияға және басқа ұқсастықтарға негізделген австриялық гипотеза австроазиялық, австронезиялық, көбінесе тай-кадай және кейде хмонг-мьен тілдерінің генетикалық байланыста екенін көрсетеді. Басқа гипотетикалық топтарға қытай-австронезиялық және австро-тай тілдері жатады. Ұзақ мерзімді салыстыруларды жүргізген лингвистер тіпті үлкен макроотбасыларды, мысалы, Дене-Кавказ отбасын, оның құрамында сино-тибет және кет тілдері бар екенін болжайды.

Материктік Оңтүстік-Шығыс Азия тілдік аймағы

Материктік Оңтүстік-Шығыс Азия тілдік аймағы Тайландтан Қытайға дейін созылып жатыр және онда қытай-тибет, хмонг-миен (немесе миао-яо), тай-кадай, австронезия (чамик тілдерімен ұсынылған) және австроазиялық тілдерінің өкілдері сөйлейді. Бұл отбасылардағы көрші тілдер, болғанымен, байланысты емес деп есептелсе де, көбінесе ұқсас типологиялық ерекшеліктерге ие, олардың таралу арқылы тарағанына сенімді. Көптеген Оңтүстік-Шығыс Азия тілдеріне тән ерекшелік – бір буынды морфемаларды, лексикалық тонды, фонемалық аспирацияны қоса алғанда, дауыссыздардың кең қорын, буын басындағы шектеулі кластерлерді, дауыстылардың көптеген айырмашылықтарын және салыстырмалы түрде аз буын соңғы дауыссыздарды қамтитын ерекше буын құрылымы. Аймақтың солтүстік бөлігіндегі тілдерде, әдетте, дауыстылар мен буын соңғы айырмашылықтар аз, бірақ буын басындағы айырмашылықтар көп. Қытай, хмонг-миен, тай тілдері мен вьетнам тіліндегі ұқсас тондық жүйелер жақсы белгілі. Бұл тілдердің көпшілігі бұрын үш тонды кезеңнен өтті (тоқтау дауыссызымен аяқталатын тексерілген буындардан басқа), одан кейін дауысты және дауыссыз дауыссыздар арасындағы айырмашылық жойылды, бірақ орнына тон саны екі есеге артты. Бұл параллельдер 1954 жылы О-Рикур көрсеткенге дейін, вьетнам тілінің тонды жүйесі моң-кхмер отбасының басқа тілдеріндегі белгілі бір буын соңғы дауыссыздарға сәйкес келеді, және басқа тілдердегі тонның ұқсас тегі бар екенін ұсынды, тілдердің жіктелуіне байланысты шатасу тудырды. Оңтүстік-Шығыс Азия тілдері көбінесе бір буынды морфемаларды қолданады, бірақ ерекшеліктер де бар. Көптеген Оңтүстік-Шығыс Азия тілдері өте аналитикалық, яғни түбір өзгертусіз және аз туынды морфологияға ие. Грамматикалық қатынастар әдетте сөздердің ретімен, бөлшектермен және жапсырмалармен немесе қосымшалармен білдіріледі. Модальдық мағына сөйлем соңындағы бөлшектер арқылы беріледі. Оңтүстік-Шығыс Азия тілдеріндегі сөздердің әдеттегі реті – бастауыш-жалғау-толықтырма. Қытай және карен тілдерінің бұл ретке, қытай-тибет тілдерінің көпшілігінде сақталған бастауыш-толықтырма-жалғау ретінен ауысқаны айтылады. Есімдік сөз тіркесіндегі құрамдастардың реті әр түрлі: тай, вьетнам және мяо тілдерінде есімдік модификатордан бұрын келеді, ал қытай және яо тілдерінде көптеген модификаторлар есімдіктен бұрын тұрады. Тақырыпты баяндау ұйымдастыруы да кең таралған. Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия тілдерінде сандық жіктеу жүйелері жақсы дамыған. Жергілікті тілдерде сандық жіктеу жүйелері кең таралған әлемнің басқа аймақтары Солтүстік және Оңтүстік Американың батыс бөліктері, сондықтан сандық жіктеушілерді Тынық мұхиты айналасындағы аймақтық ерекшелік ретінде қарастыруға болады. Дегенмен, ұқсас есімдер кластары жүйелері Сахарадан оңтүстік Африка тілдерінің көпшілігінде де кездеседі.

Қытай әдебиетінің ықпалы

Қазіргі заманға дейінгі кезеңнің көп бөлігінде Қытай мәдениеті Шығыс Азияға үстемдік етті. Вьетнам, Корея және Жапония ғалымдары әдеби қытай тілінде жазып, қытай классикасын жақсы білді. Олардың тілдері көптеген қытай сөздерін сіңірді, олар жиынтығы Sino Xenic сөздігі деп аталады, яғни қытай-жапон, қытай-корей және қытай-вьетнам сөздері. Бұл сөздер қытай таңбаларымен жазылып, Орта Қытай тілінің жергілікті нұсқасына сәйкес айтылды. Бүгінде қытай тілінен шыққан бұл сөздер дәстүрлі қытай таңбаларымен (қытай, жапон, корей), қарапайым қытай таңбаларымен (қытай, жапон), жергілікті дамыған фонетикалық жазумен (корей хангул, жапон канасы) немесе латын әліпбиімен (вьетнам тілінде) жазылуы мүмкін. Қытай, жапон, корей және вьетнам тілдері жиынтығы CJKV немесе жай ғана CJK деп аталады, себебі қазіргі вьетнам тілінде қытай таңбалары қолданылмайды. Ағылшын тілінде латын және ежелгі грек тілінің түбір сөздері қолданылған сияқты, классикалық қытай тілінің морфемалары осы тілдердің барлығында жаңа ұғымдарды білдіретін күрделі сөздерді жасау үшін кеңінен қолданылды. Бұл сөздер ортақ қытай таңбаларымен жазылып, содан кейін тілдер арасында еркін қарызға алынды. Олар тіпті қарыз сөздерге көнбесті қытай тіліне де қабылданды, өйткені олардың шетелдік тегі жазу түрінде жасырылған.

Әдептілік жүйелері

Әдептіліктің тілдік жүйелері, соның ішінде құрметті атауларды жиі қолдану, әдептілік немесе құрметтің түрлі деңгейлерімен бірге, жапон және корей тілдерінде жақсы дамыған. Қытай тіліндегі әдептілік жүйелері салыстырмалы түрде әлсіз, бұл жүйе бұрынғы дамыған күйінен қазіргі қытай тіліндегі әлдеқайда аз маңызды рөлге дейін қарапайымдасқан. Бұл әсіресе оңтүстік қытай тілінің диалекттеріне қатысты. Дегенмен, вьетнам тілінде есімдіктердің өте күрделі жүйесі сақталған, ондағы көптеген сөздер негізінен қытай тілінен алынған. Мысалы, bác, chú, dượng және cậu деген сөздердің бәрі түп тамыры қытай тіліне барып тірелетін терминдер және олардың барлығы "қарындас/іні" мәртебесінің әртүрлі түрлерін білдіреді. Аймақтың көптеген тілдерінде, жапон, корей, тай және малай/индонезия тілдері сияқты, жаңа жеке есімдіктер немесе сілтемелердің немесе сөз сөйлеудің жаңа формалары, құрметті немесе әлеуметтік мәртебені білдірудің жаңа тәсілдері ретінде есімдерден пайда болады және жиі дамиды. Осылайша, жеке есімдіктер – тұрақты емес, саны шектеулі емес және грамматикалық құрылымдарда міндетті түрде қолданылатын сөздер емес, ашық сыныптағы сөздер болып табылады. Корей тіліндегі сөйлеу нысанының тақырыбына көрсетілетін құрметтің белгілерінен өзге, корей тіліндегі сөйлеу деңгейлері аудиторияға бағытталған сыпайылық және жақындық деңгейін көрсетеді. Модернизация және басқа да тенденциялармен қатар, әдептілік тілі қарапайымдануда. Күрделі әдептілік тілінің қажеттілігін жою кейбір жағдайларда индонезия немесе ағылшын сияқты, құрмет көрсету жүйесі аз дамыған тілдерді қолдануға түрткіс береді.