Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шығыс Азия тілдері бірнеше ерекше тілдік отбасыларға жатады, олардың көптеген ортақ белгілері өзара әрекеттесу нәтижесінде пайда болған. Материктік Оңтүстік-Шығыс Азия тілдік аймағында қытай тілінің нұсқалары мен Оңтүстік-Шығыс Азия тілдері көптеген аймақтық ерекшеліктерді бөліседі, олар көбінесе талдау тілдері болып табылады және ұқсас буындық және тондық құрылымға ие. Біздің заманымыздың 1-мыңжылдығында қытай мәдениеті Шығыс Азияда басымдыққа ие болды, ал классикалық қытай тілі Вьетнам, Корея және Жапонияның ғалымдары мен үстем таптары қолданды. Осының салдарынан, осы және басқа да көршілес азиялық тілдерге қытай лексикасынан көптеген сөздер қарызға алынды. Қытай жазуы вьетнам (Chữ Nôm), корей (Hanja) және жапон (Kanji) тілдері үшін де бейімделді, бірақ алғашқы екеуінде қытай таңбаларын қолдану қазіргі күні күнделікті қолданыстан гөрі университеттерде оқу, тіл білімі немесе тарихты зерттеу, көркемдік немесе сәндік туындылар және (корей тілінде) газеттерде қолданумен шектелген.
The languages of East Asia belong to several distinct language families, with many common features attributed to interaction. In the Mainland Southeast Asia linguistic area, Chinese varieties and languages of southeast Asia share many areal features, tending to be analytic languages with similar syllable and tone structure. In the 1st millennium AD, Chinese culture came to dominate East Asia, and Classical Chinese was adopted by scholars and ruling classes in Vietnam, Korea, and Japan. As a consequence, there was a massive influx of loanwords from Chinese vocabulary into these and other neighboring Asian languages. The Chinese script was also adapted to write Vietnamese (as Chữ Nôm), Korean (as Hanja) and Japanese (as Kanji), though in the first two the use of Chinese characters is now restricted to university learning, linguistic or historical study, artistic or decorative works and (in Korean's case) newspapers, rather than daily usage.
Тіл отбасылары
Аустроазиялық тілдерге вьетнам және кхмер тілдері, сондай-ақ Малайя (Аслиан) және Орталық Үндістан (Корку) сияқты алыс аймақтарда таралған көптеген басқа тілдер де кіреді, көбінесе басқа тілдер тобының аймақтарымен қоршалған оқшауланған жерлерде. Көптеген лингвистер австроазиялық тілдердің бұрын Оңтүстік-Шығыс Азияда үздіксіз таралғанын, ал бүгінгі шашыраңқы таралуының себебі басқа тілдер тобының кейіннен келуі болғанын санайды. Осы топтардың бірі – тай, лао және шан тілдері сияқты тай-кадай тілдері. Бұл тілдер бастапқыда Қытайдың оңтүстігінде сөйленген, онда отбасы ішіндегі ең үлкен әртүрлілік сақталған, және мүмкін Янцзы өзенінің аңғарына дейін солтүстікке қарай таралған. Қытай өркениеті Солтүстік Қытай жазығынан оңтүстікке қарай кеңейгенде, көптеген тай-кадай тілінде сөйлейтін адамдар қытай мәдениетіне сіңіп, ал басқалары Оңтүстік-Шығыс Азияға көшірілді. Чжуан тілінен басқа, Қытайда қалған тай-кадай тілдерінің көпшілігі оқшауланған таулы аймақтарда сөйленеді. Мяо-Яо немесе Хмонг-Мьен тілдері де Қытайдың оңтүстігінде пайда болған, қазір олар тек оқшауланған төбелі аймақдарда ғана сөйленеді. Көптеген хмонг-мьен тілінде сөйлейтін адамдар 18 және 19 ғасырларда Цин әулеті тұсында Қытайдың Гуйчжоу провинциясындағы көтерілістерді басу нәтижесінде Оңтүстік-Шығыс Азияға көшірілді. Аустронезиялық тілдер Тайваньнан Үнді және Тынық мұхиттарындағы аралдарға, сондай-ақ материктік Оңтүстік-Шығыс Азияның кейбір аймақтарына тараған деп есептеледі. Қытай тілінің түрлері әдетте Сино-тибет тілдер отбасына жатады, оған Тибетте, Қытайдың оңтүстік-батысында, Үндістанның солтүстік-шығысында, Бирмада және көршілес елдерде сөйленетін тибет-бирман тілдері де кіреді. Солтүстікке қарай түркі, моңғол және тунгус тілдері орналасқан, оларды кейбір лингвистер алтай тілдері деп топтастырған, кейде корей және жапон тілдерін де қосады, бірақ қазір бұл теория сенімсіз деп есептеледі және осы тілдерді зерттеуші мамандар қолдамайды. Бұл тілдер әдетте әуенсіз, көп буынды және агглютинативті болып келеді, сөздердің реті субъект-объект-жоралғы болып табылады және дауыстық үйлесімнің белгілі бір дәрежесі байқалады. Алтай гипотезасын сынағандар ұқсастықты тілдердің арасындағы бұрынғы тілдік байланыстармен түсіндіреді. Қытай ғалымдары тай-кадай және хмонг-мьен тілдерін сино-тибет тілдерімен жиі байланыстырады, бірақ Батыс ғалымдары Екінші дүниежүзілік соғыстан бері оларды жеке отбасылар деп қарастырады. Кейбір ірі топтар ұсынылған, бірақ олар кең қолдау таппады. Морфологияға және басқа ұқсастықтарға негізделген австриялық гипотеза австроазиялық, австронезиялық, көбінесе тай-кадай және кейде хмонг-мьен тілдерінің генетикалық байланыста екенін көрсетеді. Басқа гипотетикалық топтарға қытай-австронезиялық және австро-тай тілдері жатады. Ұзақ мерзімді салыстыруларды жүргізген лингвистер тіпті үлкен макроотбасыларды, мысалы, Дене-Кавказ отбасын, оның құрамында сино-тибет және кет тілдері бар екенін болжайды.
The Austroasiatic languages include Vietnamese and Khmer, as well as many other languages spoken in areas scattered as far afield as Malaya (Aslian) and central India (Korku), often in isolated pockets surrounded by the ranges of other language groups. Most linguists believe that Austroasiatic languages once ranged continuously across southeast Asia and that their scattered distribution today is the result of the subsequent arrival of other language groups. One of these groups were the Tai–Kadai languages such as Thai, Lao and Shan. These languages were originally spoken in southern China, where the greatest diversity within the family is still found, and possibly as far north as the Yangtze valley. As Chinese civilization expanded southward from the North China Plain, many Tai–Kadai speakers became sinicized, while others were displaced to Southeast Asia. With the exception of Zhuang, most of the Tai–Kadai languages still remaining in China are spoken in isolated upland areas. The Miao–Yao or Hmong–Mien languages also originated in southern China, where they are now spoken only in isolated hill regions. Many Hmong–Mien speakers were displaced into Southeast Asia during the Qing Dynasty in the 18th and 19th centuries, triggered by the suppression of a series of revolts in Guizhou. The Austronesian languages are believed to have spread from Taiwan to the islands of the Indian and Pacific Oceans, as well as some areas of mainland southeast Asia. The varieties of Chinese are usually included in the Sino Tibetan family, which also includes Tibeto Burman languages spoken in Tibet, southwest China, northeast India, Burma and neighbouring countries. To the north are the Turkic, Mongolic and Tungusic language families, which some linguists had grouped as an Altaic family, sometimes also including the Korean and Japonic languages, but is now seen as a discredited theory and is no longer supported by specialists in these languages. The languages tend to be atonal, polysyllabic and agglutinative, with subject–object–verb word order and some degree of vowel harmony. Critics of the Altaic hypothesis attribute the similarities to intense language contact between the languages that occurred sometime in pre history. Chinese scholars often group Tai–Kadai and Hmong–Mien with Sino Tibetan, but Western scholarship since the Second World War has considered them as separate families. Some larger groupings have been proposed, but are not widely supported. The Austric hypothesis, based on morphology and other resemblances, is that Austroasiatic, Austronesian, often Tai–Kadai, and sometimes Hmong–Mien form a genetic family. Other hypothetical groupings include the Sino Austronesian languages and Austro Tai languages. Linguists undergoing long range comparison have hypothesized even larger macrofamilies such as Dené–Caucasian, including Sino Tibetan and Ket.
Материктік Оңтүстік-Шығыс Азия тілдік аймағы
Материктік Оңтүстік-Шығыс Азия тілдік аймағы Тайландтан Қытайға дейін созылып жатыр және онда қытай-тибет, хмонг-миен (немесе миао-яо), тай-кадай, австронезия (чамик тілдерімен ұсынылған) және австроазиялық тілдерінің өкілдері сөйлейді. Бұл отбасылардағы көрші тілдер, болғанымен, байланысты емес деп есептелсе де, көбінесе ұқсас типологиялық ерекшеліктерге ие, олардың таралу арқылы тарағанына сенімді. Көптеген Оңтүстік-Шығыс Азия тілдеріне тән ерекшелік – бір буынды морфемаларды, лексикалық тонды, фонемалық аспирацияны қоса алғанда, дауыссыздардың кең қорын, буын басындағы шектеулі кластерлерді, дауыстылардың көптеген айырмашылықтарын және салыстырмалы түрде аз буын соңғы дауыссыздарды қамтитын ерекше буын құрылымы. Аймақтың солтүстік бөлігіндегі тілдерде, әдетте, дауыстылар мен буын соңғы айырмашылықтар аз, бірақ буын басындағы айырмашылықтар көп. Қытай, хмонг-миен, тай тілдері мен вьетнам тіліндегі ұқсас тондық жүйелер жақсы белгілі. Бұл тілдердің көпшілігі бұрын үш тонды кезеңнен өтті (тоқтау дауыссызымен аяқталатын тексерілген буындардан басқа), одан кейін дауысты және дауыссыз дауыссыздар арасындағы айырмашылық жойылды, бірақ орнына тон саны екі есеге артты. Бұл параллельдер 1954 жылы О-Рикур көрсеткенге дейін, вьетнам тілінің тонды жүйесі моң-кхмер отбасының басқа тілдеріндегі белгілі бір буын соңғы дауыссыздарға сәйкес келеді, және басқа тілдердегі тонның ұқсас тегі бар екенін ұсынды, тілдердің жіктелуіне байланысты шатасу тудырды. Оңтүстік-Шығыс Азия тілдері көбінесе бір буынды морфемаларды қолданады, бірақ ерекшеліктер де бар. Көптеген Оңтүстік-Шығыс Азия тілдері өте аналитикалық, яғни түбір өзгертусіз және аз туынды морфологияға ие. Грамматикалық қатынастар әдетте сөздердің ретімен, бөлшектермен және жапсырмалармен немесе қосымшалармен білдіріледі. Модальдық мағына сөйлем соңындағы бөлшектер арқылы беріледі. Оңтүстік-Шығыс Азия тілдеріндегі сөздердің әдеттегі реті – бастауыш-жалғау-толықтырма. Қытай және карен тілдерінің бұл ретке, қытай-тибет тілдерінің көпшілігінде сақталған бастауыш-толықтырма-жалғау ретінен ауысқаны айтылады. Есімдік сөз тіркесіндегі құрамдастардың реті әр түрлі: тай, вьетнам және мяо тілдерінде есімдік модификатордан бұрын келеді, ал қытай және яо тілдерінде көптеген модификаторлар есімдіктен бұрын тұрады. Тақырыпты баяндау ұйымдастыруы да кең таралған. Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия тілдерінде сандық жіктеу жүйелері жақсы дамыған. Жергілікті тілдерде сандық жіктеу жүйелері кең таралған әлемнің басқа аймақтары Солтүстік және Оңтүстік Американың батыс бөліктері, сондықтан сандық жіктеушілерді Тынық мұхиты айналасындағы аймақтық ерекшелік ретінде қарастыруға болады. Дегенмен, ұқсас есімдер кластары жүйелері Сахарадан оңтүстік Африка тілдерінің көпшілігінде де кездеседі.
The Mainland Southeast Asia linguistic area stretches from Thailand to China and is home to speakers of languages of the Sino Tibetan, Hmong–Mien (or Miao–Yao), Tai Kadai, Austronesian (represented by Chamic) and Austroasiatic families. Neighbouring languages across these families, though presumed unrelated, often have similar typological features, which are believed to have spread by diffusion. Characteristic of many MSEA languages is a particular syllable structure involving monosyllabic morphemes, lexical tone, a fairly large inventory of consonants, including phonemic aspiration, limited clusters at the beginning of a syllable, plentiful vowel contrasts and relatively few final consonants. Languages in the northern part of the area generally have fewer vowel and final contrasts but more initial contrasts. A well known feature is the similar tone systems in Chinese, Hmong–Mien, Tai languages and Vietnamese. Most of these languages passed through an earlier stage with three tones on most syllables (apart from checked syllables ending in a stop consonant), which was followed by a tone split where the distinction between voiced and voiceless consonants disappeared but in compensation the number of tones doubled. These parallels led to confusion over the classification of these languages, until Haudricourt showed in 1954 that tone was not an invariant feature, by demonstrating that Vietnamese tones corresponded to certain final consonants in other languages of the Mon–Khmer family, and proposed that tone in the other languages had a similar origin. MSEA languages tend to have monosyllabic morphemes, though there are exceptions. Most MSEA languages are very analytic, with no inflection and little derivational morphology. Grammatical relations are typically signalled by word order, particles and coverbs or adpositions. Modality is expressed using sentence final particles. The usual word order in MSEA languages is subject–verb–object. Chinese and Karen are thought to have changed to this order from the subject–object–verb order retained by most other Sino Tibetan languages. The order of constituents within a noun phrase varies: noun–modifier order is usual in Tai languages, Vietnamese and Miao, while in Chinese varieties and Yao most modifiers are placed before the noun. Topic comment organization is also common. Languages of both eastern and southeast Asia typically have well developed systems of numeral classifiers. The other areas of the world where numerical classifier systems are common in indigenous languages are the western parts of North and South America, so that numerical classifiers could even be seen as a pan Pacific Rim areal feature. However, similar noun class systems are also found among most Sub Saharan African languages.
Қытай әдебиетінің ықпалы
Қазіргі заманға дейінгі кезеңнің көп бөлігінде Қытай мәдениеті Шығыс Азияға үстемдік етті. Вьетнам, Корея және Жапония ғалымдары әдеби қытай тілінде жазып, қытай классикасын жақсы білді. Олардың тілдері көптеген қытай сөздерін сіңірді, олар жиынтығы Sino Xenic сөздігі деп аталады, яғни қытай-жапон, қытай-корей және қытай-вьетнам сөздері. Бұл сөздер қытай таңбаларымен жазылып, Орта Қытай тілінің жергілікті нұсқасына сәйкес айтылды. Бүгінде қытай тілінен шыққан бұл сөздер дәстүрлі қытай таңбаларымен (қытай, жапон, корей), қарапайым қытай таңбаларымен (қытай, жапон), жергілікті дамыған фонетикалық жазумен (корей хангул, жапон канасы) немесе латын әліпбиімен (вьетнам тілінде) жазылуы мүмкін. Қытай, жапон, корей және вьетнам тілдері жиынтығы CJKV немесе жай ғана CJK деп аталады, себебі қазіргі вьетнам тілінде қытай таңбалары қолданылмайды. Ағылшын тілінде латын және ежелгі грек тілінің түбір сөздері қолданылған сияқты, классикалық қытай тілінің морфемалары осы тілдердің барлығында жаңа ұғымдарды білдіретін күрделі сөздерді жасау үшін кеңінен қолданылды. Бұл сөздер ортақ қытай таңбаларымен жазылып, содан кейін тілдер арасында еркін қарызға алынды. Олар тіпті қарыз сөздерге көнбесті қытай тіліне де қабылданды, өйткені олардың шетелдік тегі жазу түрінде жасырылған.
For most of the pre modern period, Chinese culture dominated East Asia. Scholars in Vietnam, Korea and Japan wrote in Literary Chinese and were thoroughly familiar with the Chinese classics. Their languages absorbed large numbers of Chinese words, known collectively as Sino Xenic vocabulary, i. e. Sino Japanese, Sino Korean and Sino Vietnamese. These words were written with Chinese characters and pronounced in a local approximation of Middle Chinese. Today, these words of Chinese origin may be written in the traditional Chinese characters (Chinese, Japanese, and Korean), simplified Chinese characters (Chinese, Japanese), a locally developed phonetic script (Korean hangul, Japanese kana), or a Latin alphabet (Vietnamese). The Chinese, Japanese, Korean and Vietnamese languages are collectively referred to as CJKV, or just CJK, since modern Vietnamese is no longer written with Chinese characters at all. In a similar way to the use of Latin and ancient Greek roots in English, the morphemes of Classical Chinese have been used extensively in all these languages to coin compound words for new concepts. These coinages, written in shared Chinese characters, have then been borrowed freely between languages. They have even been accepted into Chinese, a language usually resistant to loanwords, because their foreign origin was hidden by their written form.
Әдептілік жүйелері
Әдептіліктің тілдік жүйелері, соның ішінде құрметті атауларды жиі қолдану, әдептілік немесе құрметтің түрлі деңгейлерімен бірге, жапон және корей тілдерінде жақсы дамыған. Қытай тіліндегі әдептілік жүйелері салыстырмалы түрде әлсіз, бұл жүйе бұрынғы дамыған күйінен қазіргі қытай тіліндегі әлдеқайда аз маңызды рөлге дейін қарапайымдасқан. Бұл әсіресе оңтүстік қытай тілінің диалекттеріне қатысты. Дегенмен, вьетнам тілінде есімдіктердің өте күрделі жүйесі сақталған, ондағы көптеген сөздер негізінен қытай тілінен алынған. Мысалы, bác, chú, dượng және cậu деген сөздердің бәрі түп тамыры қытай тіліне барып тірелетін терминдер және олардың барлығы "қарындас/іні" мәртебесінің әртүрлі түрлерін білдіреді. Аймақтың көптеген тілдерінде, жапон, корей, тай және малай/индонезия тілдері сияқты, жаңа жеке есімдіктер немесе сілтемелердің немесе сөз сөйлеудің жаңа формалары, құрметті немесе әлеуметтік мәртебені білдірудің жаңа тәсілдері ретінде есімдерден пайда болады және жиі дамиды. Осылайша, жеке есімдіктер – тұрақты емес, саны шектеулі емес және грамматикалық құрылымдарда міндетті түрде қолданылатын сөздер емес, ашық сыныптағы сөздер болып табылады. Корей тіліндегі сөйлеу нысанының тақырыбына көрсетілетін құрметтің белгілерінен өзге, корей тіліндегі сөйлеу деңгейлері аудиторияға бағытталған сыпайылық және жақындық деңгейін көрсетеді. Модернизация және басқа да тенденциялармен қатар, әдептілік тілі қарапайымдануда. Күрделі әдептілік тілінің қажеттілігін жою кейбір жағдайларда индонезия немесе ағылшын сияқты, құрмет көрсету жүйесі аз дамыған тілдерді қолдануға түрткіс береді.
Linguistic systems of politeness, including frequent use of honorific titles, with varying levels of politeness or respect, are well developed in Japanese and Korean. Politeness systems in Chinese are relatively weak, having simplified from a more developed system into a much less predominant role in modern Chinese. This is especially true when speaking of the southern Chinese varieties. However, Vietnamese has retained a highly complex system of pronouns, in which the terms mostly derive from Chinese. For example, bác, chú, dượng, and cậu are all terms ultimately derived from Chinese and all refer to different statuses of "uncle". In many of the region's languages, including Japanese, Korean, Thai, and Malay/Indonesian, new personal pronouns or forms of reference or address can and often do evolve from nouns as fresh ways of expressing respect or social status. Thus personal pronouns are open class words rather than closed class words: they are not stable over time, not few in number, and not clitics whose use is obligatory in grammatical constructs. In addition to Korean honorifics that indicate politeness toward the subject of the speech, Korean speech levels indicate a level of politeness and familiarity directed toward the audience. With modernization and other trends, politeness language is evolving to be simpler. Avoiding the need for complex polite language can also motivate use in some situations of languages like Indonesian or English that have less complex respect systems.