Кіріспе

Норвегия жазушысы (1808–1845)

Хенрик Арнольд Таулоу Вергеланд (17 маусым 1808 – 12 шілде 1845) – норвегиялық жазушы, ең бастысы поэзиясымен танымал, сонымен қатар көптеген пьесалардың авторы, poleмист, тарихшы және тіл білгісі. Ол көбінесе ерекше норвегиялық әдеби мұраны және қазіргі норвегиялық мәдениеттің қалыптасуындағы маңызды бастамашы ретінде сипатталады. Вергеланд 37 жыл ғана өмір сүргенмен, оның қызығушылықтары әдебиет, теология, тарих, заманауи саясат, қоғамдық мәселелер және ғылым салаларын қамтыды. Оның пікірлері сол кезде көп дау тудырды, ал әдеби стилі түрлі жағдайларда бүлікшіл деп сынға ұшырады.

Ерте өмір

Ол 1814 жылы Эйдсволдағы құрылтай жиналысының мүшесі болған Николай Вергеландтың (1780-1848) үлкен ұлы болды. Әкесі Эйдсвольдтың пасторы болғандықтан, ақын норвегиялық патриотизмнің ең қасиетті ортасында тәрбиеленді. Вергеландтың кіші әпкесі Камилла Колетт, ал кіші інісі генерал-майор Джозеф Франц Оскар Вергеланд болды. Генрих Вергеланд 1825 жылы дін қызметкері болу үшін Корольдік Фредерик университетіне оқуға түсіп, 1829 жылы бітірді. Сол жылы ол 17 мамырдағы конституцияны тойлау үшін күрестің символына айналды, бұл кейін Норвегияның Ұлттық күніне айналды. Ол Кристианиядағы әйгілі "Алаң шайқасынан" кейін халық қаһарманы атанды, себебі патша жарлығымен ұлттық күнді тойлауға тыйым салынған еді. Вергеланд, әрине, қатысып, жергілікті билік өкілдеріне қарсы тұрып, танымал болды. Кейін ол бұл күнді атап өту үшін алғаш рет публично сөз сөйледі және осы күнді "бастаушы" деп есептеді. Оның қабірі мен ескерткіштерін жыл сайын студенттер мен мектеп оқушылары әсемдейді. Айта кетерлігі, Ослодағы еврей қауымы 17 мамырда оның қабіріне құрмет көрсетеді, оның еврейлерді Норвегияға қабылдау үшін жасаған табысты еңбегіне ризашылық білдіреді.

Жеке және саяси күрес

Сыншылар, әсіресе Йохан Себастьян Велхавен, оның әдебиеттегі алғашқы тыраныстары жабайы және пішінсіз болды деп айтты. Ол қиялымен толы болғанмен, әдемі талғам мен білімі жетіспеді. Одан ол сегіз бала тудырды. Бірақ көп жылдар өткен соң қайтыс болғанда, оның қабірінде былай делінді: "Вергеландтың әйелі ақыры дүниеден озды, және ол норвегия әдебиетінде ешкімге тең келмейтін өлеңдерге шабыттандырды".

Жұмыспен қамту

Вергеланд осы уақытқа дейін көптеген жылдар бойы капеллан немесе діни қызметкер ретінде жұмысқа орналасуға тырысып келді. Оған әрқашан бас тартылды, себебі жұмыс берушілер оның өмір салтын "жауапсыз" және "болжамсыз" деп есептеді. Оның Праэммен заңдық дауы да кедергі келтірді. Департамент бұл іс әлі шешілмегенінше, оған приход берілмейтінін мәлімдеді. Оның соңғы әрекеті 1839 жылдың қысында "күлгін бұлттың ізінде" қалды, себебі ол тавернада, жақын отырған адамға жасаған ұсынысы қабылданбағаннан кейін, қақталған табақпен басына соққы беріп, қан шығарған. Осы уақытта Вергеланд 1836 жылдың қаңтарынан бастап Университет кітапханасында кішкентай жалақымен кітапханашы болып жұмыс істеді. 1835–1837 жылдары ол "Статсборгерен" атты радикалды журналды редакциялады. 1838 жылдың күзінде Карл Йохан патша оған жалақысын шамамен екі есеге арттыратын "патшалық зейнетақы" ұсынды. Вергеланд мұны "халыққа білім беруші" ретіндегі еңбегі үшін төлем ретінде қабылдады. Бұл зейнетақы Вергеландқа үйленіп, орнығуға жеткілікті қаржыны қамтамасыз етті. Сол көктемде үйленгеннен кейін ол тынышталып, тағы да өтініш берді, бұл жолы ұлттық архивтің басшысы лауазымына. Өтініш 1840 жылдың қаңтарында берілді. Ақыры ол осы лауазымды иеленді және 1841 жылдың 4 қаңтарынан бастап 1844 жылдың күзінде зейнеткерлікке шыққанға дейін жұмыс істеді. 1841 жылдың 17 сәуірінде ол Амалиемен бірге жаңа норвегиялық корольдік сарайының жанында орналасқан Гроттен үйіне көшіп келді, және ол келесі бірнеше жылды осында өткізді.

Өлім алдындағы ауру кезеңі

1844 жылдың көктемінде ол пневмонияға шалдықты және екі апта бойы үйде болуға мәжбүр болды. Сауығып келе жатқанда, ол сол жылы ұлттық тойларда міндетті түрде қатысуды талап етті, ал қарындасы Камилла оны "өлімдей ақ, бірақ 17 мамыр рухымен" қарсы алды. Ұзақ өтпей, ауруы қайта оралды, енді ол туберкулез белгілерін де көрсетті. Ол үйде жатуға мәжбүр болды, ал ауру соңынан қайтысқа жеткізді. Оның ауруының мәні туралы көптеген теориялар бар. Кейбіреулер оның өмір бойы темекі тартқаннан кейін өкпе қатерлі ісігіне шалдыққанын айтады. Ол кезде темекі шегудің зияны көпшілікке белгісіз болған. Соңғы жылы ол төсегінен жатып, хаттар, өлеңдер, саяси мәлімдемелер мен пьесалар жазды. Экономикалық жағдайына байланысты Вергеланд 1845 жылдың сәуір айында кішкентай Хертерум үйіне көшті. Гроттен содан кейін сатылды. Бірақ жаңа үйі әлі дайын болмағандықтан, ол Рикшгоспиталет ұлттық ауруханасында он күн өткізді. Дәл сол жерде ол ең танымал төсек үстінде жазылған өлеңдерін жазды. Ол өліміне дейін жазуын тоқтатпады. Соңғы жазылған өлеңі 9 шілдеде жазылған, ол қайтыс болуға үш күн қалғанда.

Өлім

Генрих Вергеланд 1845 жылғы 12 шілдеде таңертең үйінде қайтыс болды. Оның қосылу рәсімі 17 шілдеде өтті, оған мыңдаған адам қатысты, олардың көпшілігі Кристианияның төңірегіндегі аймақтардан келген. Пастор жүздеген адамды күткен еді, бірақ өзін түзетуге мәжбүр болды. Жиналыс саны одан он есе көп еді. Оның табытын норвегиялық студенттер көтеріп жүрді, ал дайындалған арба олардың алдында бос тұрды. Студенттер табытты өздері көтеруді талап еткендігі айтылады. Вергеландтың қабірі күні бойы ашық қалды, және адамдар кешке дейін оның табынына гүлдер шашып құрмет көрсетті. Оның әкесі үш күннен кейін (20 шілде) Morgenbladet газетінде алғыс айтып, ұлының соңында құрметке ие болғанын жазды: Енді мен сіздердің оны қаншалықты жақсы көргендеріңізді, оған қаншалықты құрмет көрсеткендеріңізді көріп отырмын. Сіздер құрмет тұтқан ағаңыздың басы қиын болды, ол ұзақ уақыт бойы түсініксіздікке ұшырады және көптеген қиындықтарды бастан өткерді, бірақ өмірі сәнді аяқталды. Оның өмірі гүлдермен толы болмады, бірақ оның өлімі мен қабірі одан да артық (Николай Вергеланд).

Зираттың жерін ауыстыру

Вергеланд шын мәнінде шіркеудің қарапайым бөлігіне жерленді, бірақ көп ұзамай оның достары газеттерге оған лайықтырақ орын табу керек екенін жаза бастады. Ақыры 1848 жылы оны қазіргі қабіріне көшірді. Осы кезде оның қабіріне сәйкес ескерткіш орнату мәселесі талқыланды. Оның қабіріндегі ескерткішті шведтік еврейлер сыйға берді және алты айға кешігіп, 17 маусым 1849 жылы ресми түрде ашылды.

Мұра

Оның мүсіні Корольдік сарай мен Стортингтің арасында, Ослоның басты көшесінде орналасқан, ал арқасы Ұлттық театрға қарап тұр. Норвегия Конституциясы күні Осло университетінің студенттері жыл сайын гүл шоғын оған қояды. Бұл ескерткіш 17 мамыр 1881 жылы орнатылды, ал осы шарада сөз сөйлеген Бьёрнстерне Бьёрнсон болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік басқыншылар Вергеландты тойлауға тыйым салды.

Шығармалары

Генрик Вергеландтың жинақталған жазбалары (Samlede Skrifter: trykt og utrykt) 1918–1940 жылдары Герман Ягер мен Дидрик Аруп Сейп редакциялаған 23 томдық жинақ ретінде жарық көрді. Алғашқы жинақ, сондай-ақ "Самледе Скрифтер" ("Жинақталған шығармалар", 9 том, Кристиания, 1852–1857) деп аталды, оны Х. Лассен редакциялаған, ол "Хенрик Вергеланд және оның замандастары" (1866) кітабының және оның "Хабарлары" ("Хаты", 1867) жинағының редакторы болған. Г. М. Гатхорн Харди, Джетро Бителл, Аксель Герхард Дели және Энн Борн да авторлық құқығына ие.

Отбасы

Оның әкесі Согн аймағынан шыққан қоңыраушының ұлы болды, ал Вергеландтың әкесі тарапынан шыққан ата-бабаларының көп бөлігі Хордаланд, Согн және Суннмёре аймақтарынан келген шаруалар еді. Анасының тегі бойынша ол даниялықтар мен шотландтардан тараған. Оның ұлы атасы Эндрю Кристи (1697–1760) Дунбар қаласында дүниеге келген және Шотландияның Кристи руына жатқан. Бұл Эндрю 1717 жылы Норвегиядағы Бревикке көшіп келді, содан кейін Мосске қоныс аударды және екінші рет шотланд қызы Марджори Лориге (1712–1784) үйленді. Олардың қызы Жакобин Кристи (1746–1818) Кристиансанд қаласының кеңсе меңгерушісі Хенрик Арнольд Тауловқа (1722–1799) тұрмысқа шықты, ол Вергеландтың анасы Алетте Тауловтың (1780–1843) әкесі болды. Вергеланд өзінің есімін аға Хенрик Арнольдтан алған. Вергеланд фамилиясымен ата-бабалары Итре Согндағы Веркланд шаруашылығында тұрған, ол "Yндесдалватнет көлінен басталатын және Хордаландқа қарайтын аңғардың жоғарғы бөлігінде" орналасқан. (Вергеланд – Веркланд есімінің даниялық транслитерациясы.)