Хью Блэр: Шотланд философы және дін қызметкері

Кіріспе

Шотланд философы (1718–1800)

Хью Блэр ФРСЕ (7 сәуір 1718 – 27 желтоқсан 1800) – шотландтық дін қызметкері, жазушы және риторик, жазбаша сөздің алғашқы ірі теоретиктерінің бірі саналады. Шотландия шіркеуінің пасторы және Эдинбург университетінде Риторика және Әдебиет кафедрасын басқарған Блэрдің ілімі рухани және дүниелік салаларда зор ықпал етті. "Уағыздар" атты бес томдық еңбегімен, практикалық христиандық моральды қолдағандығымен, және "Риторика және Әдебиет лекцияларымен" – құрастыру жөніндегі нұсқаулық ретінде танымал болған Блэр, шотландтық ағартушылықтың құнды мүшесі болды.

Өмір

Блэр Эдинбургте білімді пресвитериан отбасында дүниеге келді. Оның әкесі – Джон Блэр, Эдинбург саудакері. Ол Сент-Эндрюс шіркеуінің пасторы Роберт Блэрдің және 1700 жылы Бас Ассамблея модераторы болған Дэвид Блэрдің шөбересі болған. Блэрдың дені нашар бала екені және оны шіркеуде қызмет етуге дайындау қажеттігі ерте кезден анық болды. Жоғары мектепте білім алған Блэр Эдинбург университетінде моральдық философия мен әдебиетті оқыды, онда жиырма бір жасында философия магистрі дәрежесін алды. Оның «Dissertatio Philosophica Inauguralis de fundamentis et obligatione legis naturae» атты диссертациясы, кейін жарияланған уағыздарындағы мораль және ізгілік принциптері туралы талқылауларға негіз болды. 1741 жылы, диссертациясы жарияланғаннан екі жыл өткен соң, Блэр пресвитериандық уағыздаушы ретінде лицензия алды. Одан кейін Левен графы Блэрдың танымалдығы туралы естіп, оны Фиф округіндегі Коллесси шіркеуіне пастор ретінде ұсынды. 1743 жылы Блэр Джеймс Уокердің басшылығымен Канонгейт шіркеуінің екінші бастығы болып сайланды. Кейбір деректерде ол «бірінші бастыққа» жеткені айтылса да, бұл рас емес. «Екінші бастық» болғанына қарамастан, бұл Шотландияда дін қызметкерінің жеткізе алатын ең жоғары лауазымдарының бірі еді. Блэр көп жыл бойы осы лауазымды сақтап, сол кезде өзінің уағыздарының бес томдық жинағын жариялады. Шіркеуде үлкен жетістікке жеткен Блэр білім беру мәселесіне көшті. 1757 жылы Сент-Эндрюс университеті оған дінтану докторының құрметті дәрежесін берді. 1777 жылы, оның құрылған сәтінде, Блэр 71-ші жаяу әскер полкінің капелланы болып тағайындалды, алғашқыда Эдинбург қамалында орналасқан. 1783 жылы Блэр Эдинбург Корольдік қоғамының негіздеуші мүшелерінің бірі болды. 1789 жылдан 1796 жылға дейін ол қоғамның әдеби президенті қызметін атқарды. Блэрдың өмірі қоғамдық және жеке салаларда толық болды. Шотландия ағартушылығының маңызды тұлғасы ретінде ол өзін осы қозғалыстағы басқа ғалымдармен қоршады. Хьюм, Карлайл, Адам Смит, Фергюсон және Лорд Кеймс – Блэрдың достары саналған адамдардың қатарында болды. Ол Эдинбургтің солтүстік-шығысындағы Ресталриг шағын ауылында жазғы резиденцияға ие болды. 1800 жылдың 27 желтоқсанында ол Аргайл алаңындағы үйінде қайтыс болды. Блэр Эдинбургтегі Грейфрайрс шіркеуінің зиратында, үйіне жақын жерде жерленген. Қабірі бастапқыда белгіленбеген, бірақ оның есімін сақтау үшін Грейфрайрс шіркеуінің оңтүстік-батыс бөлігінде ескерткіш орнатылды, ол Аллан Рамзи мен Колин Маклориннің тақталары арасында орналасқан. Онда латын тілінде жазылған, сондықтан оның есімі Хьюго Блэр деп көрсетілген. Эдинбург университетіндегі оның орнын Эндрю Браун (1763–1834) басты. Сент-Джайлз шіркеуіндегі екінші бастығының орнын рев Джордж Хасбэнд Бейрд иеленді.

Blair was born in Edinburgh into an educated Presbyterian family. His father was John Blair, an Edinburgh merchant. He was great great grandson of Rev. Robert Blair of St. Andrews and great nephew of Very Rev. David Blair the Moderator of the General Assembly in 1700. From an early age it was clear that Blair, a weakly child, should be educated for a life in the church. Schooled at the High School, Blair studied moral philosophy and literature at the University of Edinburgh, where he graduated M. A. at the age of twenty one. His thesis, "Dissertatio Philosophica Inauguralis de fundamentis et obligatione legis naturae", serves as a precursor to the later published Sermons in its discussion of the principles of morality and virtue. In 1741, two years after the publication of his thesis, Blair received his license as a Presbyterian preacher. Shortly thereafter, the Earl of Leven heard of Blair's popularity and presented him to the Parish Church of Collessie in Fife, as their minister. By 1743 Blair was elected as the second charge of the Canongate Kirk, under Rev James Walker in first charge. Although some records say he reached "first charge" this is not the case. Despite being "second charge" this was nevertheless one of the highest positions that a clergyman could achieve in Scotland. Blair maintained this position for many years, during which time he published a five volume series of his addresses entitled Sermons. Having attained ultimate success in the church, Blair turned to matters of education. In 1757 he was presented with an honorary degree of Doctor of Divinity by the University of St Andrews

In 1777, at the point of its creation, he was appointed Chaplain to the 71st Regiment of Foot, initially based at Edinburgh Castle. In 1783 Blair was one of the founder members of the Royal Society of Edinburgh. He served as its Literary President from 1789 to 1796. Blair's life was very full in both the public and the private spheres. As a central figure in the Scottish Enlightenment, he surrounded himself with other scholars in the movement. Hume, Carlyle, Adam Smith, Ferguson, and Lord Kames were among those Blair considered friends. He had a summer residence in the small village of Restalrig north east of Edinburgh. He died at home in Argyle Square on 27 December 1800. Blair is buried near his home, in Greyfriars Churchyard in Edinburgh. The grave was originally unmarked, but a memorial was erected on the south west section of Greyfriars Kirk to commemorate him, lying between tablets to Allan Ramsay and Colin MacLaurin. It is inscribed in Latin therefore gives his name as Hugo Blair. He was succeeded in his chair at Edinburgh University by Andrew Brown (1763 1834). His position as second charge of St Giles was filled by Rev George Husband Baird.

Риторика және әдебиеттер туралы дәрістер

1783 жылы Эдинбург университетіндегі Риторика және әдебиет кафедрасының төрағасы қызметінен зейнетке шыққаннан кейін Блэр лекцияларын алғаш рет жариялады, себебі оның еңбегінің рұқсатсыз көшірмелері оның ілімдерінің мұрасын қауіпке тікейді деп санады. Осының нәтижесінде Блэрдің ең маңызды еңбегі – «Риторика және әдебиет бойынша лекциялар» (Lectures on Rhetoric and Belles Lettres) жарық көрді. Лекциялар – Блэрдің Эдинбург университетінің студенттеріне оқыған 47 лекциясының жинағы. Ол жастарға композиция және тіл туралы практикалық нұсқаулық ретінде қызмет етеді, Блэрді жазбаша сөздің алғашқы көрнекті теоретігі етеді. Лекциялардың маңыздылығы жаңа теорияларды ұсынғандығында емес. Шындығында, Блэр өзі бұл еңбек классикалық және заманауи тіл теориясын түсінуінің нәтижесі екенін мойындайды. Лекциялар Квинтилиан және Цицерон сияқты теоретиктердің классикалық еңбектерімен, сондай-ақ Аддисон, Берк және Лорд Кемстің заманауи еңбектерімен үйлесімде, алғашқы толық тілдік нұсқаулықтардың біріне айналды. Жазбаша сөзді ауызша сөзден гөрі басымдыққа қойған алғашқы еңбектердің бірі ретінде, Блэрдің лекциялары ғасырлар бойы қалыптасқан теорияны біріктіретін, толыққанды, қолжетімді нұсқаулық болып табылады. Лекциялардың мақсаты – жастарға жоғарылауға және әлеуметтік жетістікке жету үшін риторика мен әдебиеттің құндылығы туралы қарапайым, ұйымдастырылған нұсқаулық беру. Блэр әлеуметтік тәрбиелеу, ең бастысы – сыпайы әдебиетті дұрыс қолдану және тиімді жазу әлеуметтік жетістіктің кілті деп сенді. Оның пікірінше, әдебиет білімі әлеуметтік тұрғыдан пайдалы, өйткені ол адамның әлеуметтік мәртебесін көтеруге және ізгілік пен моральды насихаттауға қабілетті. Блэр сондай-ақ, адамның тиімді сөйлеуші немесе жазушы болуы үшін ізгілік пен жеке мінез қасиеттерімен қатар, әдебиетті білуі қажет екенін мойындады. Лекциялары мәтіндерді қалай құрастыруға қатысты идеяларды ұсынса да, назар аудару ауызша сөзден гөрі жазбаша сөзді дұрыс түсінуге қатысты. Ол студенттерге сол қасиеттерді анықтап, талдап, игеруге көмектесу үшін қазіргі әдебиеттен үлгілер ұсынады. Оқушылардың дұрыс талғамды дамытып, әдемі тілдің эстетикалық қасиеттерін бағалай білуі күтіледі. Блэрдің талғам туралы түсінігі адам санасының екі ерекше аспектісін қамтиды: адамның сезімдері мен ойлау процестері. Бес сезімді пайдалану арқылы адамның талғамын жетілдіруге болады. Адамның ойлау қабілеті арқылы не шынайы ләззат сыйлайтынын, ал ненің жалған екенін анықтай алады. Дене шынықтыру мен ақыл-ойды біріктіргенде сыншы талғамның нәзіктігі мен дұрыстығын дамытады. Талғамның нәзіктігі сыншының сезімдерімен байланысты, оларды көру, есту, иіс сезу, дәм сезу және т.б. сезімдерге келгенде күшейтеді және нақтылайды. Талғамның дұрыстығы сыншының логикалық процесімен байланысты, сыншыға үкім шығаруға және бір нәрсенің құндылығын бағалауға мүмкіндік береді. Бұл сондай-ақ не жақсы, шынайы екенін, ал ненің таза емес екенін анықтауды жеңілдетеді. Блэрдің керемет баяндамашы немесе жазушы үшін талаптардың тұжырымдамасы лекциялардың маңызды аспектісі болса да, бұл жұмыс композицияға қатысты мәселелердің өте кең ауқымын қамтиды. Блэрдің басты назары – талғам, тіл, стиль және сөз өнері. Сонымен қатар, Блэр «прозада да, өлеңде де» (15) деп атаған шығарманың ең көрнекті түрлерін сын көзбен қарастырады. Шотландтық салауатты ұғым реализміне ұмтылған Блэрдің теориясы риторика қағидалары табиғат қағидаларынан туындайды деген сенімге негізделген. Блэрдің талғам туралы анықтамасы осы сезімді көрсетеді: «Табиғат пен өнердің сұлулығынан ләззат алу қабілеті» (15). Оның талғам табиғатын талдауы композициялық теорияларға қосқан ең маңызды үлестерінің бірі, өйткені Блэрдің айтуынша, талғам риториканың негізі және жазбаша және ауызша сөздің табысты болуы үшін қажет. Блэрдің еңбегі, әдетте, бірнеше теориялардың қауіпсіз құрамасы болса да, онда жоғарыда аталған талғамды талдау сияқты көптеген құнды түсініктер бар. Блэрдің жазбаша сөздің тарихы туралы талқылауы композиция теориясына тағы бір маңызды үлес болып табылады, өйткені бұл тарих бұрын назардан тыс қалған. Сонымен қатар, Блэрдің төрт жалпы жазу санатын атауы және анықтауы: тарихи жазу, философиялық жазу, ойдан шығарылған тарих және поэзия, ал оның дискурстың әртүрлі бөліктерін талдауы кейінгі композициялық теориялардың дамуында маңызды рөл атқарады. Блэрдің ең радикалды идеяларының бірі – аристотельдік сөздік фигураларды, мысалы, троптарды қабылдамау. Блэр өнертабыс – білімнің нәтижесі және классикалық теоретиктер айтқандай өнертабыс құралдарымен қамтамасыз етілмейді деп айтады. Блэр бұл дәстүрлі әдісті қабылдамаса да, оның еңбегі рецептивті сипаттағы болып табылады. Блэрдің «Риторика және әдебиет бойынша лекциялары» бұрынғы риториканың және әдебиеттік теорияның негізгі қағидаларын ықшам, қолжетімді нысанда біріктіреді. Классикалық және заманауи теорияларға сүйене отырып, Блэрдің еңбегі 18 ғасырда композиция бойынша ең толық рецептивті нұсқаулық болып табылады. Ол шамамен бір ғасыр бойы үлкен сәттілікке ие болды, өйткені 130-ға жуық басылымы Еуропаның көптеген тілдерінде жарық көрді. Бұл еңбек Еуропада бестселлер болып танылды, мысалы, Италияда кем дегенде он екі түрлі басылымнан өтті, бірақ ең жақсысы 1801 жылы Джамбаттиста Бодони басып шығарғаны. Италияда ол Угоне Блэр деп белгілі болды.

After retiring from his position as Chair of Rhetoric and Belles Lettres at the University of Edinburgh in 1783, Blair published his lectures for the first time, deeming it necessary because unauthorised copies of his work threatened the legacy of his teachings. The result is arguably Blair's most important work: Lectures on Rhetoric and Belles Lettres. Lectures, a compilation of 47 of Blair's lectures given to students at the University of Edinburgh, serves as a practical guide for youth on composition and language, a guide that makes Blair the first great theorist of written discourse. Lectures is important not because it presents radical new theories. In fact, Blair himself admits that the work is a suffusion of his understanding of classical and modern theories of language. Lectures draws on the classic works of theorists such as Quintilian and Cicero combined with the modern works of Addison, Burke, and Lord Kames to become one of the first whole language guides. As one of the first works to focus on written discourse, rather than solely on oral discourse, Blair's Lectures is a comprehensive, accessible prescriptive composition guide that combines centuries of theory in a cohesive form. The intention of Lectures is to provide youth with a simple, organised guide on the value of rhetoric and belles lettres in the quest for upward mobility and social success. Blair believed that social cultivation, and most importantly the proper use of polite literature and effective writing, was the key to social success. For him, an education in literature was socially useful, both in its ability to elevate one's social status and its ability to promote virtue and morality. Blair also acknowledged that a person must have virtue and personal character, as well as knowledge of literature to be an effective speaker or writer. While his lectures certainly provide ideas on how to compose texts, the focus increasing becomes the proper response to written literature. He supplies sample writings from contemporary literature to illustrate the qualities of writings so that students would identify, analyze, and imbibe those qualities. The anticipated result is that students will cultivate a proper taste, and will be able to appreciate the aesthetic qualities in fine language. Blair's concept of taste involved two distinctive aspects of the human mind a person's senses and a person's thought processing. Through exercise of the five senses, a person can have their taste refined and perfected. Through a person's reasoning abilities, a person can determine what produces genuine pleasure and what produces something inauthentic. When combining exercise and reason, the critic develops taste delicacy and correctness of taste. Taste delicacy ties into a critic's senses, making them stronger and more accurate when it comes to sense of sight, sound, smell, taste etc. Correctness of taste ties into a critic's logic process, giving the critic the ability to make a judgment and appraise the merit of something. This also makes it easier to recognize specifically what is good and genuine and what isn't pure or legitimate. While Blair's outline of the requirements for an excellent speaker or writer is an important aspect of Lectures, the work covers a very broad scope of issues relating to composition. Blair's primary considerations are the issues of taste, language, style, and eloquence or public speaking. As well, Blair provides a critical examination of what he calls "the most distinguished species of composition, both in prose and verse" (15). As an adherer to Scottish common sense realism, Blair's theories are founded in the belief that the principles of rhetoric evolve from the principles of nature. Blair's definition of taste reflects this sentiment: "The power of receiving pleasure from the beauties of nature and art: (15). His analysis of the nature of taste is one of his most important contributions to compositional theories because taste, according to Blair, is foundational to rhetoric and necessary for successful written and spoken discourse. While Blair's work is generally a safe composite of multiple theories, it contains many valuable insights, such as the aforementioned analysis of taste. Blair's discussion of the history of written discourse is another important contribution to composition theory because this history was previously neglected. As well, Blair's naming and defining of four generic categories of writing: historical writing, philosophical writing, fictitious history, and poetry, and his analysis of the different parts of discourse plays an important role in the development of later compositional theories. One of Blair's more radical ideas is the rejection of Aristotelian figures of speech such as tropes. Blair argues that invention is the result of knowledge and cannot be aided by devices of invention as outlined by classic theorists. Though Blair rejects this traditional method of discourse, his work is still prescriptive in nature. Blair's Lectures on Rhetoric and Belles Lettres combines the fundamental principles of belletristic rhetoric and literary theory in a concise, accessible form. Drawing on classic and modern theories, Blair's work is the most comprehensive prescriptive guide on composition in the 18th century. It enjoyed tremendous success for nearly a century, as 130 editions were published in numerous European languages. This work proved a best seller in Europe, for instance in Italy went through at least a dozen different editions, but the best remains that by Giambattista Bodoni in 1801. It was known in Italy as Ugone Blair.

Ықпал

Блэр баспа мәдениетінің гүлденген және дәстүрлі риториканың құлдыраған кезінде жазды. Блэр өсіп-жетілу және әлеуметтік жағдайын жақсарту мәселелеріне назар аударғандықтан, риторика бойынша басым пікірлерді ығыстырып, 18-ғасырдағы адамның өзінің орнынан жоғары көтерілу мүмкіндігіне деген сенімін пайдаланды. Осы кезеңде жаңа бай өнеркәсіпшілер мен саудагерлердің арқасында орта таптың өсіп, Англия империясының дамуына жағдай жасалды. Блэрдің адамның әлеуметтік жағдайын жақсартуына сөз өнері мен көркем әдебиеттің түсінігі әсер ете алады деген оң көзқарасы сол заманғы ой-санаққа толық сәйкес келді. Атап айтқанда, «Риторика және көркем әдебиет бойынша лекциялар» кітабында ұсынылған идеялар көптеген беделді білім ошақтарында қолданылып, ұзақ жылдар бойы композиция бойынша нұсқаулық ретінде пайдаланылды. Лекциялар көбінесе АҚШ-та танымал болды, және Йель мен Гарвард сияқты колледждер Блэрдің теорияларын енгізді. Оссиан поэмаларының нақтылығы жоқ екені дәлелденгеннен кейін, «Оссиан поэмаларына арналған сын диссертациясы» Блэрдің беделін төмендетті. «Уағыздар» кітабы сезімталдығы мен доктриналық анықтығының жетіспеуі үшін сынға ұшырады және өзгеретін талғамдарға бейімделе алмады. «Лекциялар» да бұрынғы танымалдығын жоғалтты, өйткені Уэтли және Спенсер сияқты теоретиктер Блэрдің теорияларын пайдалана отырып, композиция теориясы саласында үстемдік құрды. Блэрдің испан тіліне аудармашысы Хосе Луис Мунарристің 1815 жылы Гоя салған портреті Мадридтегі Сан-Фернандо Корольдік көркем өнер академиясында (Real Academia de Bellas Artes de San Fernando) ілінген. Мунарриз қолында Блэрдің бір кітабын ұстап тұр.