Кіріспе

Шотланд философы (1694–1746)

Фрэнсис Хатчесон LLD ('/hʌtʃɪsən/; 8 тамыз 1694 – 8 тамыз 1746) – Ольстерде, шотландтық пресвитериан отбасында туған ирланд философы, шотландтық ағартушылықтың негізін қалаушылардың бірі ретінде белгілі болды. Ол Глазго университетінде моральдық философиядан профессор болды және «Адамгершілік философиясы жүйесі» атты еңбегінің авторы ретінде танылды. Хатчесон Дэвид Юм және Адам Смит сияқты маңызды ағартушылық ойшылдардың еңбектеріне зор ықпал етті.

Ерте өмір

Ол қазіргі Солтүстік Ирландиядағы Сентфилд ауданындағы Друмалигте туған деп есептеледі. Ол "Ирландияда туған, шотландтық Ольстерлік пресвитериандық пастордың ұлы" болған, бірақ оның түбі Шотландияның Айршир аймағында жатыр. Хатчесон Киллилегте білім алып, оқу үшін Шотландияға, Глазго университетіне барып, 1710-1718 жылдар аралығында философия, классика және жалпы әдебиетті, содан кейін теологияны оқыды және 1712 жылы диплом алды. Оқу кезінде ол Килмарнок графына жеке репетитор болып жұмыс істеді.

Ирландияға оралу

Оның «ирландтық» тегі және Жаңа Нұр теологы Джон Симсонмен (сонда шотланд шіркеу соттары тергеп жатқан) байланысы туралы күдік туғандықтан, Шотландиядағы қызметі сәтті болмайтындықтан, ол Ирландияға оралды және уағыз айтуға лицензия алды. Бірақ, ол кішкентай діншілер қауымының пасторы болып кіріспес бұрын, академиялық мансапты көздеп жоспарларын өзгертті. Ол Дублинде жеке академия ашуға ынталанды, онда Томас Дреннанның көмегімен 10 жыл бойы сабақ берді. Дублиндегі әдеби жетістіктері оған көптеген белгілі тұрғындардың достығын сыйлады. Олардың арасында Ирландия шіркеуінің Дублин архиепископы, құрметті және өте қадірлі доктор Уильям Кинг болды, ол Хатчесонды епископтық лицензиясыз мектеп ашқаны үшін Архиепископ сотында соттаудан бас тартты. Хатчесонның орнықты шіркеудің дін қызметкерлерімен, әсіресе архиепископ Кингпен және құрметті және өте қадірлі доктор Хью Болтермен, Армағ архиепископымен қарым-қатынасы жақсы болған сияқты, ал оның өмірбаяуын жазған адам «оның достарының оған көмектесуге деген ниеті, оған жоғарылау үшін ұсынылған жоспарлар» және т.б. туралы айтқанда, оның епископтыққа қабылданған жағдайда қызметке тағайындалу туралы бірнеше ұсыныстар жасалғанын білдіреді. 1725 жылы Хатчесон өзінің туысы Мэриге, Лонгфордтың Фрэнсис Уилсонның қызы Мэриге үйленді. Оның құдайына енген мүліктердің ішінде Лонгфорд округіне жататын Друмнакросс, Гарринч және Ноккаг елді мекендері де болды. Олардың жеті баласы болды, олардың тек біреуі ғана аман қалды, ол да Фрэнсис аталды. Дублинде тұрғанда Хатчесон анонимді түрде өзінің ең танымал төрт эссесін жариялады: 1725 жылы «Сұлулық, тәртіп, үйлесім және дизайн туралы зерттеу» және «Моральдық жақсылық және жамандық туралы зерттеу», олар бірге «Сұлулық және ізгілік туралы идеяларымыздың бастауы туралы зерттеуді» құрайды; және 1728 жылы «Құмарлықтар мен сезімдердің табиғаты мен мінез-құлқы туралы эссе» және «Моральдық сезімге арналған иллюстрациялар». Бұл эсселердің екінші басылымына енгізілген өзгерістер мен қосымшалар 1726 жылы жеке түрде жарияланды. Оның Дублинде тұрған кезеңіне «Күлкі туралы ойлар» (1725) (Томас Гоббстың сын-пікірі) және «Бал ара туралы аңыз туралы байқаулар» (1725–1727, 2-бас. 1734) кіретін «Гиберникустың хаттары» мерзімді басылымына жарияланған алты хат та жатады. Осы кезеңнің соңында Лондон журналында Гилберт Бернетпен (вероятно, Солсбери епископы доктор Гилберт Бернеттің екінші ұлы) «Адамгершілік қасиеттерінің негізгі себебі» тақырыбында пікір алмасылды. Осы хаттардың барлығы бір томға жиналды (Глазго, 1772).

Глазгодағы моральдық философия кафедрасы

1729 жылы Хатчесон өзінің бұрынғы ұстазы Гершом Кармайклдың орнын басып, Глазго университетінің моральдық философия кафедрасын басқарды және латын тілінің орнына ағылшын тілінде дәріс оқыған алғашқы профессор болды. Дегенмен, Смитке осы үлкен әсерді Хатчесонның жазған еңбектерінен гөрі басқа нәрсе тигізген болуы мүмкін. Хатчесон өз заманында Глазго университетінің ең белгілі оқытушыларының бірі ретінде кеңінен танылды және студенттердің, әріптестердің, тіпті Глазго тұрғындарының құрметіне ие болды, оның сөздерінің ынтасы мен шыншылдығы оларды әсерге түсірді. Оның дін қызметкері ретіндегі тамыры дәрістерінде айқын көрінді, ол философияны ғана емес, сонымен қатар студенттерін осы философияны өміріне енгізуге тырысты (сондықтан ол «философияның уағыздаушысы» деген лақап атын алды). Смиттен ерекшелігі, Хатчесон жүйе құрушы емес еді; керісінше, оның тартымды тұлғасы мен дәріс беру әдісі студенттеріне үлкен әсер етті, ал олардың ең көрнектілері оны құрметпен «ешқашан ұмытылмаған Хатчесон» деп атады. Смит өзінің барлық хаттарында осы атауды тек екі адамды сипаттау үшін қолданды: жақын досы Дэвид Юм және ықпалды ұстазы Хатчесон.

Басқа жұмыстар

Аталған еңбектерге қоса, Хатчесонның өмірінде келесілер жарық көрді: «Патронат туралы ойлар» (1735); *Philosophiae moralis institutio compendiaria, ethices et jurisprudentiae naturalis elementa continens, lib. III* (Глазго, 1742); *Metaphysicae synopsis ontologiam et pneumatologiam campleciens* (Глазго, 1742). Соңғы еңбегі анонимді түрде жарық көрді. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Фрэнсис Хатчесон оның ең толық шығармасын – «Жасыл философия жүйесі, үш кітапта» (2 том, Лондон, 1755) жариялады. Бұған кіріспе ретінде Глазго университетінің дінтану профессоры доктор Уильям Личманның автор туралы өмірбаяны берілген. Хатчесонға жатқызылатын жалғыз қалған жұмыс – «Логика туралы шағын трактат» (Глазго, 1764). Бұл жинақ «Метафизика жинағымен» бірге 1722 жылы Страсбургте қайта басылды. Осылайша Хатчесон метафизика, логика және этика салаларын зерттеді. Дегенмен, оның маңыздылығы көбінесе оның этикалық жазбаларына, әсіресе Даблинде болған кезінде жарияланған төрт эссесі мен хаттарына байланысты. Оның көзқарасы екі жақты – теріс және оң; ол Томас Гоббс пен Мандевильге қарсы күресіп, Шафтсберимен негізгі принциптерде келіседі, сондықтан алғашқы екі эссесінің тақырыбында өзінің есімін Шафтсберимен дұрыс біріктірген. Екі автордың арасындағы айқын және маңызды келісім нүктелері: әдемілік пен ізгілік арасындағы аналогия, моральдық сезімге жүктелген міндеттер, қайырымды сезімдердің біздің табиғатымыздың бастапқы және ажыратылмас бөлігі екендігі және ізгі амалдың сынағы – оның жалпы әл-ауқатты арттыруға бағытталғандығы қағидасын сөзсіз қабылдауы.

Өлім

Фрэнсис Хатчесон Дублинде біраз уақыт өткізді және 1746 жылы сол қалаға сапармен келгенде қайтыс болды. Ол Сент-Мэри шіркеуінің қорымында жерленген, ол оның туысы Уильям Брюстің де соңғы тыныс алатын жері. Бүгінде Сент-Мэри – қазіргі Вольф-Тон көшесі орналасқан қоғамдық саябақ. Көптеген Біріккен ирландтар Фрэнсис Хатчесонның есін құрметпен сақтаған болар еді. Дублин Біріккен ирландтарының бірқатар көшбасшылары қаланың көшелері мен алаптарының аттарында мәңгі есте қалды. Көптеген дублиндер келушілерді Вольф-Тон көшесіне, Оливер Бонд көшесіне, Рассел көшесіне, Лорд Эдвард көшесіне және Эммет жолына бағыттай алады. "Ешқашан ұмытылмаған Хатчесон" өзі сүйген Дублиндегі белгісіз қабірде жатыр, және "оның ең үздік еңбектері жасалған жерде".

Психикалық философия

Психологиялық философия мен логика саласында Хатчесонның еңбегі моральдық философиядағыдай маңызды немесе түпнұсқа емес. Олар негізінен Локк пен шотланд мектебі арасындағы байланыс ретінде қызығушылық тудырады. Бірінші тақырыпта Локктың ықпалы айқын байқалады. Локк философиясының негізгі тұстары, көз тастағанда, түсінікті болып көрінеді. Мәселен, моральдық сезім туралы теориясын баяндағанда, Хатчесон туа біткен идеялар доктринасын жоққа шығаруға ерекше көңіл бөледі (қараңыз, «Моральдық жақсылық және жамандық туралы зерттеу», I-бөлім, соңы және IV-бөлім; сондай-ақ «Synopsis Metaphysicae», I-тарау, 2-бөлім). Сонымен қатар, ол Локкқа қарағанда бұл ұғымның екі қолданысын және доктринаның заңды және заңсыз формаларын ажыратуда көбірек сақтандықты танытады («Syn. Metaph.», I-тарау, 2-бөлім). Біздің барлық идеяларымыз, Локк айтқандай, сыртқы немесе ішкі сезімге, яғни сезім мен ойға қатысты. Алайда, бұл Локк ілімінің маңызды өзгерісі және Хатчесонның психологиялық философиясын Ридтің философиясымен байланыстырады, ол кеңейту, пішін, қозғалыс және тыныштық идеяларының «көз және қолдың сезімдерінен кез келгенінің сезімдеріне қарағанда көбірек сүйеніп тұратын идеялар» екенін айтады; өзіндік идея әр ойға ілесіп жүреді, ал сан, ұзақтық және болу идеялары кез келген басқа идеяға ілесіп жүреді («Құмарлықтардың табиғаты мен мінез-құлқы туралы эссе», I-бөлім, I-тармақ; «Syn. Metaph.», I-тарау, 1-бөлім, II-тарау, I-бөлім; Рид туралы Хамильтон, 124-бет, ескерту). Хатчесон Локктың ізімен жүретін басқа да маңызды тұстар: ойлау заңдарының маңыздылығын төмендетуі, денелердің біріншілік және екіншілік қасиеттерін ажыратуы, біз заттардың ішкі мәнін («intimae rerum naturae sive essentiae») біле алмаймыз деген тұжырымдамасы, олар бізде әртүрлі идеяларды тудырады, және сыртқы заттар идеялар арқылы ғана танылатындығы туралы болжам («Syn. Metaph.», I-тарау, I-бөлім), бірақ бір мезгілде осы идеяларға сәйкес келетін сыртқы әлемнің бар екеніне сенімдіміз. Хатчесон сыртқы әлемнің шынайылығына деген сенімділігімізді табиғи инстинктке сілтеме жасау арқылы түсіндіруге тырысады («Syn. Metaph.», I-тарау, 1-бөлім). Бізге белгілі бір нәрселердің біріншілік қасиеттері мен олардың өзі арасындағы ұқсастыққа немесе сәйкестікке тек Құдай себепші бола алады. Бұл жаратылыстың заңдылығы арқылы іске асырылған. «Haec prima qualitatum primariarum perceptio, sive mentis actio quaedam sive passio dicatur, non alia similitudinis aut convenientiae inter ejusmodi ideas et res ipsas causa assignari posse videtur, quam ipse Deus, qui certa naturae lege hoc efilcit, Ut notiones, quae rebus praesentibus excitantur, sint ipsis similes, aut saltem earum habitudines, si non veras quantitates, depingant» (II-тарау, I-бөлім). Локк Құдайдың денелердің белгілі бір қозғалыстарына белгілі бір идеяларды «қосатынын» айтады, бірақ ол Хатчесон ұсынғандай нақты теорияны ешқайда ұсынбайды, бұл бізге Николас Малебранштің Локк сияқты болжамдарын еске салады. Хатчесон Локктен өзгешеленетін маңызды тұстардың бірі – жеке тұлға идеясы туралы оның түсіндіруі, ол сана арқылы тікелей бізге таныс деп санайды. Дене мен жан арасындағы, corpus немесе materia мен res cogitans арасындағы айырмашылықты Хатчесон Локкқа қарағанда күштірек баса көрсетеді. Жалпы, ол бізде денеден өзгеше сананың тікелей сезімі бар сияқты сөйлейді, бірақ «Моральдық философия» еңбегінде ол біз «денеге тән қасиеттерді білеміз, бірақ екеуінің де мәні белгісіз» дейді (I-кітап, I-тарау). Түсінік пен сезім арасындағы айырмашылық, тікелей жұмыс істемесе де, ымырамен пайда болады (Хамильтонның метафизика бойынша лекцияларын қараңыз, Лекция 24). Гамильтонның Дугальд Стюарт еңбектерінің басылымы, 420-бет (сыртқы сезімдердің екі сыныпқа қарапайым бөлінуінің кемшілдігі, сананың арнайы ақыл-ой қабілетімен шектелуі) (Сэр У. Гамильтонның метафизика бойынша лекцияларында қатты сынға алынды, XII лекция) және философияның даулы мәселелерін формальды аргументтерге емес, сананың куәлігіне және біздің табиғи инстинкттерімізге сілтеме жасау да Хатчесон Локк философиясын толықтырған немесе одан бөлінген нүктелердің бірі. Соңғы тұста Ридтің «ақыл-ойының философиясы» туралы айтуға болады. Осылайша, Хатчесонның позициясын бағалау кезінде оның жекелеген мәселелерде Локкқа жақын екенін, бірақ оның философиясының жалпы рухында оның шотландтық ізбасарларына жақынырақ екенін көреміз. Логиканың қысқаша жинағы, әдеттегі осындай еңбектерге қарағанда, ерекше, негізінен, құрамында психологиялық материалдың үлкен үлесі бар. Кітаптың осы бөліктерінде Хатчесон негізінен Локктың ізін басады. Тақырыптың техникалық жақтары жеңілдетілген, кітапты оқу оңай. Ол ерекше атап өткен жөн, ол ақыл-ой нәтижесі мен оның сөздік өрнегін – сот және ұсынысты ажыратады, «идея» сөзін үнемі қолданады және логикалық шындықты «signorum cum rebus significatis» (немесе «propositionis convenientia cum rebus ipsis», «Syn. Metaph.», I-тарау, 3-бөлім) деп анықтайды, осылайша логиканың формальды көзқарасын жоққа шығарады.

Эстетика

Хатчесонды эстетика саласындағы ең ерте заманғы жазушылардың бірі деп санауға болады. Оның осы тақырыптағы ой-пікірлері 1725 жылы жарық көрген екі трактаттың біріншісі – «Көркемдік, тәртіп, үйлесім және дизайн туралы зерттеу» еңбегінде қамтылған. Ол адам баласы әдемілікті, үйлесімділікті және пропорцияны сезінетін арнайы қабілетке ие екенін айтады. Бұл рефлекстік сезім, себебі ол көру және есту сезімдерінің әрекеттерін болжайды. Оны ішкі сезім деп атауға болады, себебі оның қабылдауы көру мен есту сезімдерінен өзгеше, және «кейбір басқа жағдайларда, сыртқы сезімдеріміз көп қатыспағанда, біз сезімтал заттарда байқалатын әдемілікке ұқсас және сондай ләззатпен бірге болатын әдеміліктің бір түрін аңғарамыз» (Зерттеу, т.б., 1-бөлім, XI). Соңғысы оны жалпы шындықтарда, жалпы себептердің әрекеттерінде және моральдық принциптер мен іс-қимылдарда көрінетін сұлулыққа назар аударуға итермелейді. Осылайша, Шафтсберидің аса сүйіп айтқан тақырыбы болған сұлулық пен ізгілік арасындағы аналогия Хатчесонның жазбаларында да маңызды орын алады. Трактаттың ішінде біздің шектеулілігімізге байланысты көптеген маңызды және қызықты байқайтын нәрселерді атап өту мүмкін емес. Бірақ психикалық философияны зерттеушілер үшін Хатчесонның әдемілік туралы түсініктерімізді түсіндіру үшін қауымдастық принципін қолданатынын және оның қолданылуына шектеу қоятынын, «барлық әдет-ғұрыптарға, білім беруге немесе мысалға дейін заттарда әдемілікті қабылдауға немесе сезінуге қабілетті табиғи күш бар екенін» баса айтуы ерекше қызығушылық тудыруы мүмкін (Зерттеу, т.б., 6, 7-бөлімдер; Гамильтонның метафизика бойынша лекциялары, 44-лекция, соңы). Хатчесонның еңбектері көптеген пікір таластарын тудырды. «Филаретус» (бұрын айтылған Гилберт Бернет), Солсбери пребендары Джон Балгуй (1686–1748), «Моральдық ізгіліктің негізі» туралы екі трактаттың авторы және Норвичтен Джон Тейлор (1694–1761), өзінің заманында белгілі бір беделге ие болған пастор (Доктор Хатчесон ұсынған аморальдық схеманы зерттеудің авторы) сияқты ұсақ оппоненттерді еске алмай, оның эсселері кем дегенде екі еңбекке қарсылық таныту арқылы ықпал еткен сияқты көрінеді, бұл еңбектер ағылшын этикасының әдебиетінде мәңгілік орын алған – Батлердің «Изгіліктің табиғаты» туралы диссертациясы және Ричард Прайстың «Жақсылық және жамандық туралы моральдық трактаты» (1757). Соңғы еңбекте автор Хатчесонға қарсы, іс-қимылдардың өзіндігінен дұрыс немесе бұрыс екенін, дұрыс пен бұрыс талдауға келмейтін қарапайым идеялар екенін және осы идеялардың түсінік арқылы бірден қабылданатынын айтады. Осылайша, Хатчесонның жүйесі, немесе кем дегенде Хатчесонның жүйесі Шафтсбери жүйесімен біріктірілгенде, кейінгі этика мектептерінің кейбіреулерінің қалыптасуына және дамуына үлкен үлес қосты.

Кейінгі ғалымдардың ескертпесі

Хатчесонға сілтемелер жалпы философияның да, моральдық философияның да тарихтарында кездеседі, мысалы, Адам Смиттің "Әдептік сезімдер теориясы" еңбегінің VII бөлімі; Маккинтоштің "Әдептік философияның дамуы"; Кузеннің "XVIII ғасырдағы моральдық философия тарихының курсы"; Уэйвеллдің "Англиядағы моральдық философия тарихы" лекциялары; Бэйннің "Психикалық және моральдық ғылым"; Ноа Портердің Уэбервегтің "Философия тарихының" ағылшын тіліне аудармасына қосымшасы; Сэр Лесли Стивеннің "XVIII ғасырдағы ағылшын ойлауының тарихы" және т.б. Сондай-ақ, Martineau, "Этиқалық теорияның түрлері" (Лондон, 1902); WR Scott, "Фрэнсис Хатчесон" (Кембридж, 1900); Albee, "Ағылшын пайдалылық тарихы" (Лондон, 1902); Т. Фаулер, "Шафтсбери және Хатчесон" (Лондон, 1882); Дж. Маккош, "Шотланд философиясы" (Нью-Йорк, 1874). Доктор Личманның Хатчесонның өмірбаяны туралы біз бұрын айтқанбыз. Ж. Вейч Глазгодағы оның профессорлық жұмысы туралы қызықты мәлімет береді, Mind, II. 209–212.

Америкадағы колониялық ықпал

Норман Фиринг, Жаңа Англияның отарлық дәуірінің интеллектуалдық тарихы бойынша маман, Фрэнсис Хатчесонды "он сегізінші ғасырдағы Америкадағы ең ықпалды және құрметті моральдық философ" деп сипаттады. Хатчесонның "Сұлулық және ізгілік туралы алғашқы зерттеуі", оның "бөліссіз құқықтарды" үстемдік танытуға қарсы күресудің ұжымдық құқығымен мәңгі байланыстыруын енгізді, 1730 жылдары Гарвард колледжінде оқулық ретінде пайдаланылды. 1761 жылы Хатчесон жылдық жартылай ресми Массачусетс сайлау үнқатысуында "этика бойынша беделді жазушы" ретінде мақұлданды. Хатчесонның "Моральдық философияға қысқаша кіріспесі" 1760 жылдары Филадельфия колледжінде оқулық ретінде қолданылды. Филадельфия колледжінің моральдық философия профессоры Фрэнсис Элисон Хатчесонның ойларын жақыннан ұстанған оның бұрынғы студенті болды. Элисонның студенттері арасында "Хатчесон мен Элисоннан отаншылдық принциптерін үйренген" үш Тәуелсіздік декларациясына қол қойған адамдармен қатар "көптеген белсенді, танымал патриоттар" болды. Тәуелсіздік декларациясына қол қойған тағы бір адам, Нью-Джерси колледжінің (қазіргі Принстон университеті) профессоры Джон Уизерспун өзінің моральдық философия бойынша лекцияларында Хатчесонның көзқарастарына көп сүйенді. Джон Адамс Гарвардты бітіргеннен кейін көп ұзамай Хатчесонның "Моральдық философияға қысқаша кіріспесін" оқыды. Гарри Уиллс 1978 жылы Тәуелсіздік декларациясының тілдік стилі Хатчесонның ықпалына көп қарызды деп мәлімдеді, бірақ Уиллстің жұмысы Рональд Хамуидің қатаң сынға ұшырады. Уиллстің пікірін Сэмюэл Флейшакер де жақтады, ол "Джефферсонның Декларацияның жобасына енгізген сезімге шақырудың артында Хатчесонның ықпалын көру толығымен орынды" деп келісті.

Таңдалған басқа шығармалар

Күлкі туралы толғаныстар: және аралар туралы аңызға қатысты ескертулер. Гарланд баспасы, 1750