Кіріспе
Шекспирдің "Торпан" пьесасындағы кейіпкер Калибан (/k//æ//l//ɪ//b//æ//n/ Калибан), сиқыршы Сыкоракстың ұлы, Уильям Шекспирдің "Торпан" пьесасындағы маңызды тұлға. Оның кейіпі Шекспирдің өзінің туындыларынан тыс дербес өмір сүретін сирек Шекспирлік кейіпкерлердің бірі: Рассел Хобан айтқандай, "Калибан – ашкөз идеялардың бірі, ол әрқашан оны сөзбен жандандыратын біреуді іздейді. Калибан – қажетті идея".
Caliban ('/k//æ//l//ɪ//b//æ//n/ KALiban), son of the witch Sycorax, is an important character in William Shakespeare's play The Tempest. His character is one of the few Shakespearean figures to take on a life of its own "outside" Shakespeare's own work: as Russell Hoban put it, "Caliban is one of the hungry ideas, he's always looking for someone to word him into being Caliban is a necessary idea".
Атауы
Бұл атаудың шығу тегі туралы ұзақ жылдар бойы қызу пікірталас пен болжамдар айтылып келеді. Ең көп таралған ұсыныстардың бірі – Калибанның испан тіліндегі «caníbal» (кариб халқы) сөзінің анаграммасы болуы мүмкін. Бұл кейіпкерді Монтенің «Эсселер» (А.30, «Каннибализм туралы») еңбегіндегі «асыл каннибал» бейнесінің пародиязы ретінде қарастыруға болады. Сонымен қатар, рома тілінде «қара» немесе «қарлық» деген мағына беретін «kaliban» немесе «cauliban» сөздерімен салыстыру да кең таралған. Алғашқы рома халқы Англияға Шекспир заманына дейін бір ғасыр бұрын қоныстанған. 1889 жылдан бері Шекспир Калибанды 1529 жылғы Жерорта теңізі карталарында белгілі болған Тунис қаласы Калибиядан (қазіргі Келибия) алған болуы мүмкін деген болжам бар. 19 ғасырда, одан әрі аз танымал болған көптеген ұсыныстар жасалды, олардың ішінде араб тіліндегі «надан ит», индус тіліндегі «Кале бан» («Кале сатирасы, индус Прозерпинасы»), неміс тіліндегі «Kabeljau» («треска») және т.б. сөздер бар.
Кино және теледидар
1956 жылы шыққан ғылыми фантастикалық фильмде "Құйылған планета" (Forbidden Planet) Калибан "Идтен шыққан жын" ретінде қайта бейнеленеді, ол қалың көзге көрінбейтін, жабайы және зорлыққа құмар жын. Кейіннен бұл жын фильмдегі Просперо кейіпкері, доктор Морбиустың, Креллдің озық технологиясын пайдалана отырып, оның жан тереңінен туған екені анықталады. Калибан сияқты, бұл жын да соңынан көтеріліп, өзінің жасаушысын өлтіруге тырысады. Капитан Адамс доктор Морбиусқа оның жан тереңінің форма алып, оның кінәлі ар-ұжданы оны жаратқаны үшін осы жынның құрылыс-қырқылысын тоқтатып, жойғанын айтады. Дерек Джарманның 1979 жылғы фильмінде Калибанды Джек Биркетт ойнайды. 1980 жылы BBC теледидарындағы бейімделуінде Калибанды Уоррен Кларк ойнады. Калибан Пауль Мазурскийдің "Темпест" (1982) фильмінде Рауль Джулия ойнаған, жабайы және құмар грек Калибаносы ретінде көрінеді. 1989 жылы шыққан швед анимациялық фильмі "Мелонияға саяхат" ("The Journey to Melonia") фильмінде "Төбелек" фильмінен шабыттанған Калибан көкөністер мен бұтақтардан жасалған жаратылыс ретінде бейнеленген. Ол әлі де құлдыққа наразы болғанымен, бұл Калибанның бойынан мейірімділік көрінеді. Питер Гринауэйдің 1991 жылғы "Проспероның кітаптары" фильмінде Калибанды шотланд бишісі Майкл Кларк ойнады. 1992 жылғы анимациялық нұсқада Калибанға Алун Армстронг дауыс берді. Калибан Джек Бендердің 1998 жылғы "Төбелек" телефильмінде (Миссисипиде Азамат соғысы кезінде) Джон Пайпер Фергюсон ойнаған "Гатор Мэн" ретінде пайда болады. Джули Таймордың 2010 жылғы фильмінде Калибанды Джимон Хунсу ойнайды. "Сабринаның қорқынышты оқиғаларында" Калибан – Сабринаның тағы үшін бәсекелесетін тозақтың ханзадасы, оны Сэм Корлетт ойнайды. Бұл кейіпкер Шекспирдің Сикораксына сілтеме жасай отырып, сиқыршылықта білімді және шебер.