Гилберт Уайт: Англияның табиғатты зерттеушісі және жаратылыстанушысы

Кіріспе

18 ғасырдағы ағылшын дін қызметкері және табиғатты зерттеуші Гилберт Уайт (18 шілде 1720 – 26 маусым 1793) – "пастор-табиғатшы", ағылшын табиғатты зерттеуші, эколог және орнитолог, осы саланың негізін қалаушылардың бірі. Ол еңбектерімен, әсіресе "Селборн табиғи тарихы және ескіліктері" атты кітабымен әйгілі.

Өмір

Уайт 1720 жылғы 18 шілдеде Гэмпширдегі Селборн қаласында әкесінің пасторлығында дүниеге келді. Оның әкесі, сонымен қатар Гилберт Уайт сол кезде Селборнның викарийі болды. Гилберт Уайттің ата-анасы – Джон Уайт (1688–1758), білімі бар адвокат, және Энн Холт (1740 жылы қайтыс болды). Гилберт сегіз бауырдың үлкені, Томас (1724 жылы туған), Бенджамин (1725 жылы туған), Ребекка (1726 жылы туған), Джон (1727 жылы туған), Франциск (1728/29 жылы туған), Анна (1731 жылы туған) және Генри (1733 жылы туған). Гилберттің отбасы 1728 жылы «The Wakes» үйіне көшуден бұрын қысқа уақыт бойы Суррей, Комптон қаласында тұрды, ол оның ұзақ өмірінің соңына дейін үйі болды. Гилберт Уайтты Басингстоукте Джозеф Уортон мен Томас Уортонның әкесі Томас Уортон оқытты. Сондай-ақ, ол 1739 жылдың желтоқсанында Оксфордтағы Ориел колледжіне түсер алдында Киелі Рух мектебінде оқыған болуы мүмкін деген пікірлер бар. 1743 жылдың маусым айында ол бакалавр дәрежесін алды. 1744 жылдың наурыз айында колледждің мүшесі болып сайланды. 1746 жылдың қазанында ол өнер магистрі атанды. Уайт 1746 жылы диакендік санға ие болды, ал 1749 жылы толыққанды тағайындалды, содан кейін Гэмпшир мен Уилтширде бірнеше пасторлық қызметтерді атқарды, оның ішінде Селборнның жанындағы Ньютон Валенс және Фаррингдон приходтары, сондай-ақ Селборнның өзінде төрт рет. 1752/53 жылдары Уайт Оксфордта кіші проктор болып жұмыс істеді және Ориелдің деканы болды. 1757 жылы ол Нортгемптонширдегі Мортон Пинкнидің тұрақты емес пасторы болды. 1758 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Уайт Селборндағы «The Wakes» үйіне қайтып келді, ол 1763 жылы мұрагерлікке ие болды. 1784 жылы ол Селборнның пасторы болып төртінші рет тағайындалды және өліміне дейін осы қызметте болды. Ориелде оқығандықтан, туысының тілегі бойынша, ол Селборнның тұрақты пасторлық лауазымына үміткер бола алмады, ол Магдален колледжінің тартуында болды. Уайт 1793 жылы қайтыс болды және Селборндағы Сент-Мария шіркеуінің зиратына жерленді.

Табиғатшы

Уайтты көптеген адамдар Англияның алғашқы экологы және табиғатқа құрметпен қараудың қазіргі заманғы көзқарасын қалыптастырғандардың бірі деп санайды. Ол құрт туралы былай деді:

"Құрттар сырт көрінісінен табиғат тізбегіндегі шағын да маңызсыз буын болғанымен, олар жоғалса, зор қайғылы жағдай туар еді. Құрттар өсімдіктердің өсуіне үлкен көмек қосатын секілді, оларсыз бұл процесс қиынға соғар еді."

1870 жылы табиғатты зерттеуші Чарльз Дарвин жастығында оған үлкен әсер еткен кітаптар туралы сұрағанда, Уайттың жазбаларын атады. Алайда, Дарвиннің "Жасыл мольдің қалыптасуы: құрттардың әрекеті арқылы, олардың мінез-құлқына қатысты байқаулар" (1881) атты кітабында Уайттың "Сельборнның табиғи тарихы және ескілігі" атты ертерек еңбегінде құрттардың топырақ құру мен сақтаудағы маңыздылығы туралы ештеңе айтылмаған. Дарвиннің эволюция теориясын Уайттың пионерлік зерттеулері болмаса, ол шығара алмайтын еді деген пікірлер бар. Өлі үлгілерді зерттеудің орнына, Уайт көп жылдар бойы тірі құстар мен жануарларды олардың табиғи ортасында бақылады, соның нәтижесінде "жаңа зоология түрін, ғылыми, нақты және егжей-тегжейлі мәліметтердің тұрақты жинақталуына негізделген" зоологияны құрды. "Табиғи тарих" – бұл тұтастай, дәлелдерге негізделген, эмпатиямен жылытылған жаңа көзқарас. Шамамен 40 жылдық байқаулардың нәтижесінде Уайт құстар мен жануарлардың ішкі өмірі бар екенін түсінді. Ол өз жұмысын оқиғаларды дәл (кейде кездейсоқ болғанымен) жазуға, деректерді жіктеуге, өлшеуге, талдауға, байқаулардан қорытынды шығаруға және тәжірибелер жүргізуге негіздеді. Сондықтан Ричард Мейби Уайттың сөздерін келтіреді: "Бұл керемет ауа райында шіркеу мен мұнарадағы үй мартиндерінің жиналған тобы өте әдемі және қызықты болды! Олар шатырдан бірдей ұшып кеткенде, кез келген дабыл салғанда, ауада қысым жасады. Бірақ олар көп ұзамай қайтадан шатырдың қырларына жиналды; олар күн сәулесін сезіну үшін қауырсындарын сылап, ыстық жағдайдан ләззат алғандай көрінді." Уайттың ғылыми көзқарасы оның діни сенімдерімен байланысты болды. Оның үлкен теориялары болған жоқ, эксперименттер жоспарлап, оларды қазіргі заманғы ғалымдар сияқты қайталаған жоқ: ол көбірек еркін ойлайтын және, мүмкін, соның салдарынан жазушы ретінде тартымдырақ болды. "Уайттың табиғи тарих саласына қосқан басқа да үлестері әсерлі, мысалы, оның уақыт өте келе оқиғаларды мұқият бақылауы мен жазуы оны "азық тізбегі" идеясын дамытуға, қазіргі заманғы экологияны зерттеудің негізін қалауға әкелді; ол әртүрлі әндеріне сүйене отырып, үш түрлі жапырақ құстың арасындағы айырмашылықты анықтады; ол құстардың аумағы және олардың популяциясына әсері туралы қазіргі заманғы теориялардың негізін салды. Күні бүгінге дейін көптеген табиғат зерттеушілер Уайтты оқып, оның еңбектеріне көбінесе оның түсініктері мен зерттеу жетістіктері үшін сілтеме жасайды." Ол "метеорологияның әкесі" деп аталды, ал Гилберт өзінің туысы Сэмюэл Баркермен хат алмасып жүрді, ол да табиғат зерттеушісінің күнделігін жүргізді.

The later naturalist Charles Darwin, when asked in 1870 about books that had deeply impressed him in his youth, mentioned White's writings. However, in Darwin's book, The Formation of Vegetable Mould: Through the Action of Worms, with Observations of Their Habits (1881), there is no acknowledgement of White's earlier work in The Natural History and Antiquities of Selborne on the significance of earthworms in creating and maintaining topsoil. It has been argued that Darwin might not have propounded the theory of evolution without White's pioneering fieldwork establishing the importance of close observation. Rather than studying dead specimens, White observed live birds and animals in their own habitats over many years; creating a 'new kind of zoology, scientific, precise and based on the steady accumulation of detail'. The Natural History represents a shift to holistic, evidence based engagement warmed by empathy. From nearly 40 years of observations, White recognised that birds and animals have inner lives. He based his work on accurate (if haphazard) recording of events, classifying, measuring, analysing data, making deductions from observations, and experimenting. Thus, Richard Mabey quotes White: 'during this lovely weather the congregating flocks of house martins on the Church and tower were very beautiful and very amusing! When they flew off all together from the roof, on any alarm, they quite swarmed in the air. But they soon settled again in heaps on the shingles; where preening their feathers to admit the rays of the sun, they seemed highly to enjoy the warm situation.' White's scientific outlook was coloured by his theology. He did not have grand theories, plan experiments and replicate them as a modern scientist would: he was more freewheeling and, arguably, as a consequence more appealing as a writer. 'White's other contributions to the field of natural history are impressive, for example, his close observation and recording of events over time led him to develop the idea of the 'food chain', laying the foundations for the modern study of ecology; he discovered a distinction between three species of leaf warblers based on their different songs; he pioneered modern theories on bird territory and its effects on their population. Even today, most naturalists will have read White and often refer to his work for its insights and investigative achievements.' called 'The father of meteorology', and Gilbert maintained a correspondence with his nephew Samuel Barker, who also kept a naturalist's journal.

Мұра

Уайт көбінесе ғылыми қауымдастықта әуесқой "ел жазушысы" ретінде қарастырылды. Дегенмен, ол "Жердегі өмір туралы, әсіресе, Лайл, Спенсер, Хаксли және Дарвин туралы біздің түсініктерімізді өзгертетін ұлы викториандықтардың қажетті алғышарты" деп аталды. Ол сонымен қатар қазіргі заманғы ғылыми зерттеу әдістерінің, әсіресе далалық зерттеулердің тоңпақтары ретінде жеткілікті бағаланбайды. Мейбидің пікірінше, табиғатқа ғылыми және эмоционалдық жауаптардың үйлесімі Уайттың ең маңызды мұрасы болды: "Бұл экологияның дамуына және адамдардың да табиғаттың бір бөлігі екенін түсінуге көмектесті". Уайт отбасының Селборндағы үйі, The Wakes, қазір Гилберт Уайт мұражайына айналды, ол тіркелген қайырымдылық ұйымы. Гилберт Уайттың есімін сақтау үшін 1895 жылы Селборн қоғамы құрылды. Ол Ұлыбританиядағы алғашқы құс сақталмалы аймағын құру үшін Батыс Лондондағы Перивалдегі Grand Union Canal жанындағы жерді сатып алды, ол Перивал Вуд деп аталды. 1970 жылдары Перивал Вуд жергілікті табиғат резерватына айналды. Бұл бастаманы жас натуралистер тобы, атап айтқанда Эдвард Доусон, Питер Эдвардс, Кевин Робертс және Эндрю Дафф жетекшілік етті. Ол 1949 жылғы Ұлттық саябақтар және елді мекендерге қолжетімділік туралы заңға сәйкес Элинг округі кеңесімен бекітілді. Ауылдық роман жазушысы Флора Томпсон Уайт туралы былай деді: "Оны, ағылшын табиғат жазушыларының алғашқысын, ең ақылды, қарапайым, бірақ ең бақытты адамын көзге елестету оңай". Уайттың шығармалары Т.Х. Уайттың "Бір кезде және болашақтағы король" және Генри Кингслидің "Сұр киімдегі жігіт" кітаптарында Мерлиннің сөздерінде келтірілген, онда Уайттың кескілеуі кейіпкер ретінде пайда болады. 2006 жылы тарихшы Майкл Вуд ұсынған Уайт туралы деректі фильм BBC Four арнасында көрсетілді. Уайттың есімі 2009 жылы Хэмпширдегі Холиборнда орнатылған сегіз қоңыраудың біріндегі жазуда және оның есіміне арналған Перивал Вуд жергілікті табиғат резерватында еске алынды. Резерват Уайттың табиғаттану тарихын еске алу үшін аталған Селборн қоғамына тиесілі және басқарылады. Уайттың "Селборнның табиғи тарихы мен ескіліктері" кітабындағы әпкесінен мұраға алған тасбақа туралы жиі жазған әңгімелері Верлин Клинкенбордың "Тимоти; немесе, жағымсыз жорғалаушының жазбалары" (2006) және Сильвия Таунсенд Уорнердің "Тасбақаның портреті" (1946) кітаптарының негізі болды. Селборн шіркеуіндегі Ассизидің әулие Францискісін бейнелейтін боялған шыны терезе Гилберт Уайтқа арналған. Оны Хорас Хинкес жобалаған және 1920 жылы орнатылған. Уайттың суретшілерге тигізген әсері "Табиғатқа тартылғандар: Гилберт Уайт және суретшілер" көрмесінде көрсетілді. Бұл көрме 2020 жылдың көктемінде Чичестердегі Паллант Хаус галереясында оның туғанына 300 жыл толуына орай өтті, онда Томас Бьюик, Эрик Равилиус және Джон Пайпердің және басқалардың туындылары қойылды. Уайттың 1775 жылғы күнделік жазбасында "голли" сөзінің жазбада алғаш рет қолданылуымен байланысты екені айтылады. Соңында, OED 1763 жылы жазылған хатта өбіс білдіру үшін x әрпін алғаш рет қолданғаны үшін Уайтке еңбек еткендігін мойындайды.

White has often been seen as an amateur "country writer", especially by the scientific community. However, he has been called "the indispensable precursor to those great Victorians who would transform our ideas about life on Earth, especially in the undergrowth – Lyell, Spencer, Huxley and Darwin." He is also under rated as a pioneer of modern scientific research methods, particularly fieldwork. As Mabey argues, the blending of scientific and emotional responses to Nature was White's greatest legacy: "it helped foster the growth of ecology and the realisation that humans were also part of the natural scheme of things." The White family house in Selborne, The Wakes, now contains the Gilbert White Museum, a registered charity. The Selborne Society was founded in 1895 to perpetuate the memory of Gilbert White. It purchased land by the Grand Union Canal at Perivale in West London to create the first Bird Sanctuary in Britain, known as Perivale Wood. In the 1970s, Perivale Wood became a Local Nature Reserve. This initiative was led by a group of young naturalists, notably Edward Dawson and Peter Edwards, Kevin Roberts and Andrew Duff. It was designated by Ealing Borough Council under the National Parks and Access to the Countryside Act 1949. Flora Thompson, the countryside novelist, said of White: "It is easy to imagine him, this very first of English nature writers, the most sober and modest, yet happiest of men." White is quoted by Merlyn in The Once and Future King by T. H. White and in The Boy in Grey by Henry Kingsley, in which White's thrush appears as a character. A documentary about White, presented by historian Michael Wood, was broadcast by BBC Four in 2006. White is commemorated in the inscription on one of eight bells installed in 2009 at Holybourne, Hampshire and in the Perivale Wood Local Nature Reserve, which is dedicated to his memory. The Reserve is owned and managed by the Selborne Society, named to commemorate White's Natural History. White's frequent accounts of a tortoise inherited from his aunt in The Natural History and Antiquities of Selborne form the basis for Verlyn Klinkenborg's book, Timothy; or, Notes of an Abject Reptile (2006), and for Sylvia Townsend Warner's The Portrait of a Tortoise (1946). A stained glass window portraying St Francis of Assisi in Selborne church commemorates Gilbert White. It was designed by Horace Hinckes and was installed in 1920. White's influence on artists is celebrated in the exhibition Drawn to Nature: Gilbert White and the Artists taking place in spring 2020 at Pallant House Gallery in Chichester to mark the 300th anniversary of his birth, and including artworks by Thomas Bewick, Eric Ravilious and John Piper, amongst others. White is credited with perhaps the earliest written record of the word "golly", in a journal entry from 1775. Finally, the OED gives White credit for first having used x to represent a kiss in a letter written in 1763.

Шығармалары

Уайт, Гилберт (1795). Табиғат тарихының әртүрлі салаларындағы байқаулармен жазылған табиғат зерттеушісінің күнтізбесі, марқұм Гилберт Уайттың (Селборн, Гэмпшир) қағаздарынан алынған, Оксфордтағы Ориел колледжінің аға оқытушысы. Бұрын жарияланбаған. Лондон: Б. және Дж. Уайт үшін басылды, Флит көшесі, Хорас Басы. Ж. Айкин редакциялаған.