Кіріспе

Ай орбитасы Жер эклиптикасын қиылысатын жерде

Ай тораптары – Айдың орбитасы эклиптиканы қиып өтетін екі нүктенің бірі, яғни екі орбиталық торабы. Көтерілгіш (немесе солтүстік) торап – Айдың солтүстік эклиптикалық жарты шарға өтетін жері, ал төмендегіш (немесе оңтүстік) торап – Айдың оңтүстік эклиптикалық жарты шарға өтетін жері.

Ұсыныс

Ай 27.2122 күн сайын бір түйіннен өтеді, бұл мерзім дракондық ай (немесе драконикалық ай) деп аталады. Түйіндердің сызығы, екі жазықтықтың қиылысуы, кері қозғалысқа ие: Жердегі бақылаушы үшін ол эклиптика бойымен батысқа қарай 18,6 жылдық немесе жылына 19,3549° мерзіммен айналады. Аспанның солтүстігінен қарағанда түйіндер Жерді айналып, Жердің Күнді айналуымен салыстырғанда кері бағытта қозғалады. Айдың орбиталық жазықтығы кеңістікте прецессиялайтындықтан, ай түйіндері де эклиптиканың айналасында прецессиялайды, бір айналымды (дракондық кезең немесе түйіндік кезең деп аталады) аяқтайды. (Бұл сарос мерзімінен өзгеше.) Халықаралық аспандық анықтамалық жүйе (ICRS) сияқты инерциялық анықтамалық жүйеге қатысты өлшенгенде осы цикл 18,599525 жылды құрайды.

Күн тұтылу

Ай тұтылуы тек толық Ай Ай түйіндерінің біріне жақын болғанда ғана болуы мүмкін (11° 38' эклиптикалық бойлық шегінде), ал Күн тұтылуы тек жаңа Ай Ай түйіндерінің біріне жақын болғанда ғана болуы мүмкін (17° 25' шегінде). 2000 жылдың шілдесінде (1-і және 31-і күндері) болған екі күн тұтылуы Айдың көтерілу түйінінде болған кезде орын алды. Көтерілу түйініндегі тұтылулар орташа есеппен бір драконикалық жылдан кейін қайталанады, ол шамамен 0,94901 григориан жылына тең, ал төмендеу түйініндегі тұтылулар да солай. Айдың немесе Күннің тұтылуы түйіндер Күнмен бірқатар келгенде, шамамен 173,3 күн сайын болуы мүмкін. Ай орбитасының көлбеулігі де тұтылуды анықтайды; көлеңкелер толық Ай мен жаңа Ай кезінде беттескенде, Күн, Жер және Ай үш өлшемде түзу сызықта келгенде қиылысады. Нәтижесінде, Айдағы "тропикалық жыл" 347 күнге созылады. Бұл жыл драконикалық жыл (немесе тұтылу жылы) деп аталады. Айдағы "маусымдар" осы кезеңге сәйкес келеді. Бұл драконикалық жылдың жартысына жуығы Күн Ай экваторының солтүстігінде (бірақ ең көп дегенде 1,543°), ал қалған жартысы Ай экваторының оңтүстігінде болады. Бұл маусымдардың әсері, әрине, Айдың күні мен түні арасындағы айырмашылыққа қарағанда аз. Айдың полюстерінде, әдеттегі 15 жер күніне жуық Ай күні мен түнінің орнына, Күн 173 күн бойы "көрінеді", ал содан кейін 173 күн бойы "жасырынады"; полярлық күннің шығуы мен батуы әр жылы 18 күнге созылады. Мұндағы "көріну" дегеніміз – Күннің ортасы горизонттың үстінде болуы. Айдың полярлық күн шығуы мен күн батуы тұтылу (күн немесе ай) уақытында орын алады. Мысалы, 2016 жылдың 9 наурызындағы Күн тұтылуы кезінде Ай өзінің төмендеу түйініне жақын болды, ал Күн Ай экваторы эклиптиканы кесіп өтетін аспан нүктесіне жақын болды. Күн сол нүктеге жеткенде, оның ортасы Айдың солтүстік полюсінде батып, Айдың оңтүстік полюсінде шығады.

Атаулары мен белгілері

Тораптар әлемнің әр түрлі мәдениеттерінде әр түрлі атаулармен аталады. Орта ғасырдағы араб мәтіндерінде жеті классикалық планетамен қатар, сегізінші псевдопланета күн мен ай тұтылуының себебі болды деп саналады, оны әл Тиннин (Аждаһа) немесе әл Джавзахр (классикалық парсы тілінен шыққан Гавзахр) деп атаған. Бұл планета екі бөлікке бөлінді, олар Ай түйіндерін көрсетеді, мифологиялық аждаһардың Басы (ra’s) және Құйрығы (dhanab) деп аталды. Сол сияқты, түйіндер еврей тілінде rosh ha teli u zenavo (ראש התלי וזנבו) және латын тілінде caput draconis (аждаһаның басы) немесе cauda draconis (аждаһаның құйрығы) деп аталады. Көтерілетін түйін астрономиялық немесе астрологиялық символмен ☊ аждаһаның басы деп, ал төмен түсетін түйін ☋ символымен аждаһаның құйрығы деп аталады. Индуистік астрономияда түйіндер тоғыз Наваграханың ішіндегі жеті планетамен бірге қарастырылады; көтерілетін түйін Раху, ал төмен түсетін түйін Кету деп аталады. Тибет астрологиясында (ішінара Калачакра Тантрасына негізделген) бұл түйіндер тиісінше Раху және Калагни деп аталады.

Иілудің шекті шектері

Әр 18,6 жылда Ай орбитасы мен Жер экваторы арасындағы бұрыш максималды 28°36′-қа жетеді, бұл Жердің экваторлық еңістігінің (23°27′) және Ай орбитасының эклиптикаға қатысты еңістігінің (5°09′) қосындысына тең. Бұл құбылыс айдың негізгі тұрақтанғандығы деп аталады. Осы кезде Айдың деклинациясы -28°36′-тан +28°36′-ға дейін өзгереді. Ал 9,3 жылдан кейін Ай орбитасы мен Жер экваторы арасындағы бұрыш минималды 18°20′-ға жетеді. Бұл айдың кіші тұрақтанғандығы деп аталады. Соңғы ай тұрақтанғандығы 2015 жылдың қазан айында кіші тұрақтанғандық ретінде тіркелді. Сол кезде төмен түсетін түйін күндік теңдікпен (аспандағы нүктенің оң көтерілуі нөлге және деклинациясы нөлге тең) бірқатар орналасқан. Түйіндер жыл сайын шамамен 19° батысқа қарай жылжиды. Күн белгілі бір түйінді жыл сайын 20 күнге ертерек кесіп өтеді. Ай орбитасының Жер экваторына ең төменгі еңісі 18°20′ болғанда, Ай дискінің ортасы 70°43' (90° - 18°20' – 57' параллакс) ендігіндегі солтүстік немесе оңтүстік бөліктерде күнделікті көкжиектен жоғары болады. Егер еңіс 28°36′-қа жетсе, Ай дискінің ортасы күнделікті көкжиектен жоғары тек 60°27' (90° - 28°36' – 57' параллакс) ендігіндегі солтүстік немесе оңтүстік бөліктерде ғана көрінеді. Жоғары ендіктерде әр айда кем дегенде бір күн Ай көрінбейді, сонымен қатар әр айда кем дегенде бір күн Ай батпайды. Бұл Күннің маусымдық мінез-құлқына ұқсас, бірақ 365 күннің орнына 27,2 күндік кезеңмен. Айдың көкжиектен 34 доға минуты төмен болғанда да, атмосфералық рефракция салдарынан оны көруге болады. Ай орбитасының Жер экваторына қатысты еңістігіне байланысты, Ай ай сайын Солтүстік және Оңтүстік полюстерде шамамен екі апта бойы көкжиектен жоғары болады, тіпті Күн алты ай бойы көкжиектен төмен болса да. Полюстердегі айдың шығуынан айдың шығуына дейінгі кезең тропикалық айды құрайды, ол шамамен 27,3 күнге созылады және сидеростық кезеңге жақын. Күн көкжиектен ең төмен болғанда (қысқы күн тоқырауы), Ай толу айында ең биік нүктесінде болады. Ай Егіздер шоқжұлдызында болса, ол Солтүстік полюсте көкжиектен жоғары болады, ал Сақи шоқжұлдызында болса, Оңтүстік полюсте көрінеді. Айдың жарығы Арктикадағы зоопланктон үшін Күн айлар бойы көкжиектен төмен болған кезде маңызды, және бұл климат жылырақ болған кезде Арктика мен Антарктика аймақтарында өмір сүрген жануарларға да көмектескен болуы мүмкін.

Сызбалық шектен шығулар

Ай орбитасы эклиптикаға шамамен 5,14°-қа еңкейгендіктен, Ай эклиптикадан солтүстікке немесе оңтүстікке қарай шамамен 5°-ға дейін жылжуы мүмкін. Эклиптика аспан экваторына шамамен 23,44°-қа еңкейген, ал оның жазықтығы Жердің айналу осіне перпендикуляр. Осының салдарынан, 18,6 жылдық түйіндік кезеңде (Ай орбитасының өрбу түйіні көктемгі күн мен түн теңелуімен сәйкес келетінде) Айдың солтүстік және оңтүстік шектеріндегі ең жоғары және ең төменгі мөлшері шамамен 28,6° аспан экваторынан өтеді. Сондықтан, Айдың көтерілуі немесе батуының азимуты көкжиектегі ең солтүстік және оңтүстік нүктелерін анықтайды; Ай кульминацияға жеткенде ең төменгі және ең жоғары биіктікке жетеді (дене меридианды кесіп өткенде); ал жаңа айды алғаш көрудің ең кеш уақыты болуы мүмкін. Бұдан әрі, эклиптикадан 4°-тан астам солтүстікке орналасқан Плеяда жұлдыз шоғырының Аймен тоғысуы, түйіндік кезеңде салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде, бір рет болады.

Сағаға әсері

Ай түйіндерінің прецессиясы Жердің атмосфералық, мұхиттық немесе жер қыртыстық су тасқындарына шағын әсер етеді. АҚШ Ұлттық мұхит және атмосфера басқармасы (NOAA) белгілі бір жердегі орташа төменгі су деңгейін (MLLW) сол жерде 19 жылдық тіркеу кезеңінде әр күні тіркелген ең төменгі су тасқынының биіктігінің орташа мәнін есептеу арқылы анықтайды. 19 жылдық тіркеу кезеңі – бұл ай түйіндерінің 18,6 жылдық циклына ең жақын толық жылдық санау. Жердің жаһандық жылынуынан туындаған теңіз деңгейінің көтерілуімен қатар, ай түйіндерінің прецессиясы 2030 жылдары жағалау аймақтарында су тасқындарының жиілігінің күрт өсуіне себеп болады деп болжанып отыр.