Астрономиядағы бұрыс көтерілу (RA) – нүктелерді анықтау үшін қолданылатын координат. Күннен бастап шығысқа қарай өлшенетін бұл жүйе, астрономиялық объектілердің орнын көрсетеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Астрономиялық ұзындыққа баламасы
Astronomical equivalent of longitude
Оң көтерілу (қысқаша RA; символы α) – бұл белгілі бір нүктенің аспан экваторы бойымен, наурыз теңсауығындағы Күннен бастап, Жер үстіндегі сол нүктенің сағат шеңберіне дейінгі шығысқа қарай өлшенген бұрыштық қашықтығы. Деклинациямен бірге қолданылғанда, бұл астрономиялық координаттар экваторлық координаттар жүйесінде аспан сферасындағы нүктенің орнын анықтайды. Ескі термин, оң көтерілу (ascensio recta) – бұл көтерілу, яғни Жер экваторынан қарағанда аспан экваторындағы кез келген аспан денесімен бірге көтерілетін нүкте, мұнда аспан экваторы көкжиекті тік бұрышпен қиылысады. Бұл Жердің көптеген ендіктерінен қарағанда аспан экваторындағы кез келген аспан денесімен бірге көтерілетін нүктеге, аспан экваторы көкжиекті көлбеу бұрышпен қиылысатын көлбеу көтерілумен қарама-қарсы келеді.
Right ascension (abbreviated RA; symbol α) is the angular distance of a particular point measured eastward along the celestial equator from the Sun at the March equinox to the (hour circle of the) point in question above the Earth. When paired with declination, these astronomical coordinates specify the location of a point on the celestial sphere in the equatorial coordinate system. An old term, right ascension (ascensio recta) refers to the ascension, or the point on the celestial equator that rises with any celestial object as seen from Earth's equator, where the celestial equator intersects the horizon at a right angle. It contrasts with oblique ascension, the point on the celestial equator that rises with any celestial object as seen from most latitudes on Earth, where the celestial equator intersects the horizon at an oblique angle.
Прецессияның әсері
Жер осі аспан полюстерінің батысына қарай шамамен кішігірім шеңберді (аспан экваторына қатысты) сызып, 26000 жылға жуық уақытта бір циклді аяқтайды. Бұл қозғалыс прецессия деп аталады және ол тұрақты аспан денелерінің координаттарының үздіксіз, бірақ өте баяу өзгеруіне себеп болады. Сондықтан, экваторлық координаттар (оң көтерілуді қоса) байқау жүргізілген жылға тәуелді болады, ал астрономдар оларды белгілі бір жылмен байланыстырып, эпоха деп атайды. Әртүрлі эпохаларға сәйкес координаттарды бір-бірімен немесе стандартты эпохамен сәйкестендіру үшін математикалық түрлендіру қажет. Экватордағы "тұрақты жұлдыздар" үшін оң көтерілу жылына шамамен 3,1 секундқа немесе ғасырға 5,1 минутқа өседі, бірақ экватордан алшақ орналасқан жұлдыздар үшін өзгеру жылдамдығы теріс шексізден оң шексізге дейін өзгеруі мүмкін. (Бұған жұлдыздың өзінің қозғалысын да қосу керек.) 26000 жылдық прецессия циклында эклиптикалық полюстерден алыс орналасқан "тұрақты жұлдыздар" оң көтерілу бойынша 24 сағатқа немесе ғасырға шамамен 5,6' артады, ал эклиптикалық полюске 23,5° жақын орналасқан жұлдыздардағы өзгеріс 0 сағатқа тең болады. Полярис жұлдызының оң көтерілуі жылдам өсуде, 2000 жылы ол 2,5 сағатты құрады, ал 2100 жылы солтүстік аспан полюсіне ең жақын келгенде 6 сағатқа жетеді. Дракодағы Солтүстік эклиптикалық полюс және Дорадодағы Оңтүстік эклиптикалық полюс әрқашан 18 және 6 сағат оң көтерілуде болады. Қазіргі кезде қолданылатын стандартты эпоха – J2000.0, яғни 2000 жылдың 1 қаңтары, сағат 12:00 TT. "J" префиксі бұл Юлиан эпохасы екенін көрсетеді. J2000.0-дан бұрын астрономдар B1875.0, B1900.0 және B1950.0 Бессель эпохаларын тізбектей қолданды.
The Earth's axis traces a small circle (relative to its celestial equator) slowly westward about the celestial poles, completing one cycle in about 26,000 years. This movement, known as precession, causes the coordinates of stationary celestial objects to change continuously, if rather slowly. Therefore, equatorial coordinates (including right ascension) are inherently relative to the year of their observation, and astronomers specify them with reference to a particular year, known as an epoch. Coordinates from different epochs must be mathematically rotated to match each other, or to match a standard epoch. Right ascension for "fixed stars" on the equator increases by about 3.1 seconds per year or 5.1 minutes per century, but for fixed stars away from the equator the rate of change can be anything from negative infinity to positive infinity. (To this must be added the proper motion of a star.) Over a precession cycle of 26,000 years, "fixed stars" that are far from the ecliptic poles increase in right ascension by 24h, or about 5.6' per century, whereas stars within 23.5° of an ecliptic pole undergo a net change of0h. The right ascension of Polaris is increasing quicklyin AD 2000 it was 2.5h, but when it gets closest to the north celestial pole in 2100 its right ascension will be 6h. The North Ecliptic Pole in Draco and the South Ecliptic Pole in Dorado are always at right ascension 18h and 6h respectively. The currently used standard epoch is J2000.0, which is January 1, 2000 at 12:00 TT. The prefix "J" indicates that it is a Julian epoch. Prior to J2000.0, astronomers used the successive Besselian epochs B1875.0, B1900.0, and B1950.0.
Тарих
Оң жақ көтерілу туралы түсінік кем дегенде б.з.д. II ғасырдан бері Гиппархқа белгілі болған, ол жұлдыздарды экваторлық координаттарда өлшеген. Бірақ Гиппарх және оның ізбасарлары өздерінің жұлдыз каталогтарын эклиптикалық координаттармен жасады, ал оң жақ көтерілуді қолдану ерекше жағдайларда ғана шектелді. Телескоптың ойдағыдай табылуымен астрономдар аспан денелерін толыққанды зерттей алды, егер телескопты белгілі бір уақыт бойы нысанаға бағыттап ұстауға болар болса. Мұны істеудің ең оңай жолы – экваторлық тұтқаны пайдалану, ол телескопты екі білігінің біреуі Жер осіне параллель орналасуына мүмкіндік береді. Жердің айналысын тоқтату үшін моторизацияланған сағаттық механизм экваторлық тұтқамен жиі қолданылады. Экваторлық тұтқа бақылау үшін кеңінен қолданылғандықтан, оң жақ көтерілуді қамтитын экваторлық координаттар жүйесі де қарапайымдық үшін бірге қабылданды. Экваторлық тұтқаны белгілеу шеңберлерін пайдалану арқылы белгілі оң жақ көтерілуі және еңістігі бар нысандарға дәл бағыттауға болады. Оң жақ көтерілу мен еңістікті алғаш рет пайдаланған жұлдыз каталогы – Джон Флэмстидтің «Historia Coelestis Britannica» (1712, 1725) еңбегі болды.
The concept of right ascension has been known at least as far back as Hipparchus who measured stars in equatorial coordinates in the 2nd century BC. But Hipparchus and his successors made their star catalogs in ecliptic coordinates, and the use of RA was limited to special cases. With the invention of the telescope, it became possible for astronomers to observe celestial objects in greater detail, provided that the telescope could be kept pointed at the object for a period of time. The easiest way to do that is to use an equatorial mount, which allows the telescope to be aligned with one of its two pivots parallel to the Earth's axis. A motorized clock drive often is used with an equatorial mount to cancel out the Earth's rotation. As the equatorial mount became widely adopted for observation, the equatorial coordinate system, which includes right ascension, was adopted at the same time for simplicity. Equatorial mounts could then be accurately pointed at objects with known right ascension and declination by the use of setting circles. The first star catalog to use right ascension and declination was John Flamsteed's Historia Coelestis Britannica (1712, 1725).