Кіріспе

Филадельфиядағы ғылым мұражайы, Пенсильвания штаты.

Франклин институты – Филадельфия қаласындағы ғылым мұражайы және ғылымды оқыту мен зерттеу орталығы. Ол американ ғалымы және мемлекет қайраткері Бенджамин Франклиннің құрметіне аталған. Мұражайда Бенджамин Франклиннің ұлттық ескерткіші орналасқан. 1824 жылы құрылған Франклин институты – АҚШ-тағы ғылымды оқыту және дамытудың ең көне орталықтарының бірі. Оның бас астрономы – Деррик Питтс.

19 ғасыр

1824 жылдың 5 ақпанында Сэмюэл Воган Меррик пен Уильям Х. Китинг Пенсильвания штатының механикалық өнерді дамыту мақсатындағы Франклин институтын құрды. Ашылу туралы 1824 жылғы "Әдебиеттік жылнамасы" баяндады: Одақтың ресурстарын одан әрі дамыту, ұлттық тәуелсіздікті арттыру, халықтың еңбекқорлығы мен тапқырлығын ояту және осы арқылы жалпы қоғамның жайлылығын арттыру ниетімен. 1825 жылы құрылған институт, 19 ғасырда американдық ғылым мен технологияның кәсіби деңгейге көтерілуіне зор үлес қосты, бастапқыда бу машиналары мен су энергиясы саласындағы зерттеулермен айналысты. Ғылыми зерттеулер жүргізумен қатар, институт мектептер ашып, ықпалды "Франклин институтының журналын" жариялап, көрмелерге демеушілік етіп, ғылыми жетістіктер мен жаңалықтарды медальдармен және сыйлықтармен марапаттау арқылы зерттеу және білім беруді қолдады.

20 ғасыр

ХХ ғасырдың соңында институттың ғылыми-зерттеу жұмыстары орнына мұражай арқылы халыққа білім беруге басымдық берілді. 1924 жылы физикалық ғылымдар саласында зерттеулер жүргізу мақсатында құрылған Франклин институтының Бартоль ғылыми-зерттеу қоры қазіргі таңда Делавэр университетінің құрамына кіріп, Бартоль ғылыми-зерттеу институты деп аталады. Франклин институтының зерттеу және дамыту зертханалары Екінші дүниежүзілік соғыстан бастап 1980 жылдарға дейін жұмыс істеді. Франклин институтында көптеген ғалымдар жаңа технологияларды көрсетті. 1884 жылдың 2 қыркүйегінен 11 қазанына дейін институт 1884 жылғы Халықаралық электр көрмесіне – АҚШ-тағы алғашқы ірі электр көрмесіне төрағалық етті. Әлемдегі алғашқы толық электрондық теледидар жүйесінің халық алдындағы тұңғыш көрсетілімі 1934 жылдың 25 тамызында Фило Тейлор Фарнсворт тарапынан жасалды. Институттың алғашқы әйел мүшесі Элизабет Скиннер 1833 жылы сайланды. Франклин институты 1870 жылы Филадельфиядағы мұғалім және қоғамдық белсенді Октавиус Катто мүше болып қабылданғанда біріктірілді. Институттың алғашқы ғимараты, 15 Оңтүстік 7-ші көшеде орналасқан, кейіннен (қазір жойылған) Атвотер Кент мұражайына үй болған, институттың зерттеулері, білім беру бағдарламалары мен кітапханасы үшін тым кішкентай болып шықты. 1934 жылы институт 20-шы көше қиылысының жанындағы Бенджамин Франклин саябағындағы қазіргі орнына көшірілді. Жаңа ғимараттың мақсаты келушілерге экспонаттармен өзара әрекеттесу арқылы білім беру болды: «Бұл мұражайға келгендер заттардың қалай жұмыс істейтінін білу үшін экспонаттарды ұстауға, зерделеп қарауға және пайдалануға ынталандырылады». Жаңа институт пен Франклин ескерткішінің құрылысына қаражат Кедей Ричард клубы, қалалық сенім қоры, Бенджамин Франклин ескерткіші және Франклин институты тарапынан бөлінді. Джон Т. Виндримнің бастапқы жобасы Бенджамин Франклин мүсінін қоршап тұрған, толығымен төртбұрышты ғимаратты көздейтін, әлі салынып бітпеген құрылыс болды. Ұлы депрессияның салдарына қарамастан, Бенджамин Франклин ескерткіші, Инк. 1929 жылдың желтоқсаны мен 1930 жылдың маусымы аралығында 5 миллион доллар жинады. Виндрим жоспарлаған төрт қанаттың екеуі ғана салынды; олар саябаққа қарап тұр және Логан айналымындағы басқа мәдени және қоғамдық құрылымдармен дизайн элементтерін бөліседі. 1940 жылдың 31 наурызында баспасөз хатшысы Уильям Кастеллини ертең әлемнің аяқталуы туралы мәлімдеме жасады. Бұл жаңалық KYW телеарнасы тарапынан таралды, онда «Сіздің ең қорқынышты қорқынышыңыз – әлемнің аяқталуы Филадельфиядағы Франклин институтының астрономдарымен расталды. Ғалымдар әлемнің ертең шығыс стандартты уақыты бойынша сағат 15:00-де аяқталады деп болжайды. Бұл сәуірдің бірінші күніне арналған әзіл емес. Бұл туралы қаладағы Фелс планетариумның директоры Вагнер Шлезингерден растау алуға болады» делінді. Бұл қалада үлкен дүрбелең тудырды, бірақ Франклин институты мұндай болжам жасалмағанын мәлімдегеннен кейін ғана басылды. Кастеллини көп ұзамай жұмыстан босатылды.

21 ғасыр

2017 жылдың 21 желтоқсанында музей ұйымдастырған кеште бір қонақ достарымен бірге Қытайдан уақытша әкелінген он терракота әскерінен тұратын, жабық көрмеге кіріп кетті. Достары кеткен соң, ол әскерлердің бірінен бас бармағын сындырып алып, ұрлап кетті. Кейіннен құқық қорғау органдары ұрланған бас бармақты тапты. Бұзылған атты әскердің құны 4,5 миллион АҚШ долларына бағаланып, "Қытай мәдени мұрасының құнды бөлігі" деп есептеледі. Бұл вандализм қытайлық Xinhua сияқты бұқаралық ақпарат құралдарында үлкен ашу-ыза тудырды. Франклин институты сыртқы күзет қызметін көрсетуші компанияны кінәлады және мұндай жағдайлардың қайталанбауы үшін қауіпсіздік шараларын және процедураларын қайта қарастырғанын мәлімдеді. Күдіктіге ұрлық жасау және мәдени мұраны жасыру айыптары тағылды. Қорғау тарапы күдіктіге кәсіби өнер ұрыларына қолданылатын заңдар бойынша тым ауыр айып тағылғанын мәлімдеді. 2019 жылдың сәуірінде өткен сот отырысы нәтижесінде қазылар алқасы келісімге келмеді, 12 қазының жетісі күдіктінің ақталғаны үшін дауыс берді. 2020 жылдың ақпан айындағы қайта сот отырысы COVID-19 пандемиясына байланысты саяхат шектеулеріне байланысты кейінге шегерілді. 2021 жылы институт Даймонд Уиппер Янгтың туындыларын көрмеге қойды, ол "бір адам салған әлемдегі ең үлкен сурет" бойынша Гиннестің әлемдік рекордын жаңартты.

Қамқоршылар кеңесінің зейнеткер мүшелері

Уильям Дж. Эвери
Марша Р. Перлеман

2011 жылы Франклин институты Афина мен Николас Карабоцтан 10 миллион долларлық қайырымдылық алды, ол "Шабыттандыратын ғылым!" капиталдық науқанына бағышталған. Бұл сыйлық институт тарихындағы ең ірі сыйлық болып табылады және Франклин институтын 64,7 миллион долларлық капиталдық науқанның мақсатына 6 миллион доллар жетпейтін деңгейге жеткізді. Николас және Афина Карабоц павильонында неврологияға арналған 10 миллион долларлық көп бөлмелі көрме орналасқан болады, сонымен қатар конференц-орталық, оқу сыныптары және кешенді көрмелер үшін қосымша кеңістіктер де болады.

Ғылыми орталық

Франклин институтының ғылым орталығының ең танымал бөлігі – Франклин институтының ғылым мұражайы. Бенджамин Франклиннің зерттеушілік және жаңалықтар ашу рухында, Франклин институтының ғылым мұражайының миссиясы ғылым мен технологияны түсінуге және оларға деген құштарлықты оятуға бағытталған. Басқа экспонаттардың қатарында, ғылым мұражайында Райт ағайындыларының шеберханасынан алынған заттардың ең ірі коллекциясы сақталған.

Тұрақты экспонаттар

Электр энергиясы, 2010 жылы Франклиннің «Электр» атты көрсетілімін алмастырған, Франклиннің электр энергиясын ашқандығы мен оны қазіргі әлемде қолдануын көрсетеді, соның ішінде тұрақты би алаңы және ұялы телефон сигналдары мен басқа да төмен қуатты электр сигналдары болған кезде жанып тұратын LED шамдарының массиві бар. (Электр энергиясы және технология) 2010 жылдың 27 наурызында «Электр» көрсетілімімен бірге көпшілікке ашылған «Жерді өзгертіп жатырмыз» атты экспозициясы ауа, су және жердің күшті күштері мен олардың Жерге тигізетін әсерін, сондай-ақ адамдардың осы күштерге қалай жауап беретінін және олармен қарым-қатынаста болатынын көрсетеді. Франклин әуешолуында Райт ағайындыларының авиациялық инженерлік коллекциясы, олардың жаңадан қалпына келтірілген Wright Model B ұшағы және АҚШ Әуе күштерінің 1948 жылғы T-33 Shooting Star ұшақ-тренажері қойылған. (Авиация және технология) 1954 жылы ашылғаннан бері «Жоңғар жүрек» Филадельфияның танымал нысаны болып табылады. (Биология, химия және анатомия) 2006 жылы қайта жаңартылған Джоэл Н. Блум обсерваториясында бес телескоп бар, оның ішінде өте үлкен Zeiss рефракторы және төрт Meade рефлекторы орналасқан. SportsZone – спорттың артындағы ғылымды көрсететін интерактивті экспозиция. (Физика және технология) Пойыз фабрикасында бұрын қозғалған нағыз пойыз – Baldwin 60000 бу локомотиві бар, ол ғимараттың қабырғалары салынып жатқан кезде мұражайға кіргізілді. 60000 локомотивінің рельсі мұражайдың жертөлесіндегі көпірлерді салу инженерлігі туралы толық көлемді экспозицияның жоғарғы деңгейін құрайды және ұзақ уақыттан бері көпшілікке жабық. Бұл экспозиция қазіргі уақытта кең ауқымды жөндеуден өтуде және 2024 жылдың күзінде қайта ашылуы күтілуде. (Тарих, Инженерлік және Технология) Сэр Исаактың шеберханасы келушілерге өнер мен ғылымды біріктіріп, өздерінің шедеврлерін жасауға мүмкіндік береді. (Физика және өнер) Space Command нағыз ғарыш костюмдерін ұсынады және келушілерге спутник арқылы өз үйлерін нақты уақытта бақылауға мүмкіндік береді. (Астрономия, Технология және Математика) Франклин институты 1970 жылдардың ортасында Foxtrot Papa – бұрынғы British Airways Boeing 707 ұшағын тұрақты экспонат ретінде орнатты. Ашық ғылым паркінің үстінде орналасқан және екінші қабаттағы авиация залымен аспалы көпірлермен байланысқан бұл ұшақты ғимараттың сыртынан оңай көруге болады және қала ортасындағы ерекше көрініс болды. Алайда, 1980 жылдары ұшақ жергілікті авиация әуесқойларының наразылығына қарамастан, металл тескілеріне сатылды. Amazing Machine келушілерге Франклин институтының баға жетпес коллекциясынан, соның ішінде Maillardet автоматынан сирек кездесетін бұйымдарды көрсететін машина сияқты ортаны сезінуге мүмкіндік береді. «Сіздің миыңыз» біздің ең керемет ағзамыздың физиологиясы мен неврологиясын зерттейді. Экспозицияға 18 фут биіктіктегі Luckey Climber альпинистік құрылымы кіреді, ол хабарламаларды жіберетін нейрондық жолдарды имитациялайды, сонымен қатар 70 интерактивті оқу тәжірибесінен өзгеше нейробиологиялық этика мәселелерін талқылауға арналған аймақ бар.

Басқа көрікті жерлер

Ғылым орталығында музей экспонаттары емес, маңызды көптеген қызықты нысандар бар. Мұражай алдында тұрған Budd BB 1 Pioneer ұшақ қайығы, Филадельфиядағы Эдвард Ф. Бадд Өндіріс корпорациясы жасаған әлемдегі алғашқы тот баспайтын болаттан жасалған ұшақ және 1935 жылдан бері көрсетіліп келеді. Алғаш рет 1966-1967 жылдарғы Нью-Йорк Ғылым залында өткен Дүниежүзілік көрмеде көрсетілген, кейін Аполлон ғарыш бағдарламасындағы Ай модуліне айналатын макет та осы аумақта орналасқан. (Суретке қараңыз.)

Театрлар

1933 жылы Сэмюэл Симеон Фелс Чикагодағы Адлер планетарийынан кейін АҚШ-та салынған екінші Фелс планетарийын салуға қаржы бөлді. 2002 жылы толығымен қайта жаңартылған планетариумның жаңа дизайны 1933 жылы салынған бастапқы 40 000 фунт салмақтық тот баспайтын болаттан жасалған күмбездің орнына жаңасы қойылды. Жаңа премиум күмбез жеңіл және диаметрі 18 метрді құрайды. Бұл АҚШ-тағы өзінің түріндегі алғашқы болып табылады. Планетарийде есту қабілеті бұзылған адамдар үшін де жабдықтар қарастырылған. Tuttleman IMAX театры – 180 градусқа айналатын және 30 градусқа еңкейтілген IMAX күмбезі театры. Орындықтар көрермендерді күмбездің ішінде орналастырады, оның ені 21,34 метр, ал биіктігі 4,5 қабатқа тең. Сонымен қатар, театрдың 20 000 ватт қуатты күшейткіші және 50-ден астам динамигі бар. Театр 2020 жылы COVID-19 пандемиясынан жабылып, музейдің қалған бөлігімен бірге қайта ашылмады. 2023 жылдың қараша айында Франклин институты театрдың қаржылық жағынан тиімсіз екенін, жабдықтарының ескіргенін және музейдің басқа жаңа көрмелерге инвестиция салатынын мәлімдеп, театрдың мұражайда тұрақты түрде жабылатынын растады. 2008 жылдың басында музейдің аудиториясы кең ауқымды жөндеуден өтті. Бұрын лекциялық зал болған бұл орын Франклин театры деп аталды және 3D және жоғары сападағы Blu-ray цифрлық проекция мүмкіндіктеріне ие. Франклин театры күндіз білім беру фильмдерін көрсетеді, сондай-ақ кең таралған толық метражды фильмдерді де ұсынады.

Саяхаттау көрмелері

Өткенде Ғылым орталығында көптеген көшпелі көрмелер өтті, олардың ішінде «Дауылдар», «Титаник», «Гроссология», «Дене әлемі», «Дарвин» және «Роботтар» болды. 2007 жылдың жазында Франклин институты Франклин институты Ғылым мұражайының Манделл орталығында «Тутанхамон және Фараондардың алтын ғасыры» көрмесін ұйымдастырды. Көрме АҚШ бойынша саяхатын Лос-Анджелесте бастады, содан кейін Форт-Лодердейл және Чикаго қалаларына барды, ал соңғы американдық көрсетілімі үшін Филадельфияға келді. 2007 жылдың 30 қыркүйегінде көрме Филадельфиядан Лондонға жол тартты. Бұл көрме 1970 жылдардағы Тутанхамонның алғашқы көрмесінен шамамен екі есе үлкен болды және Тутанхамонның қабірінен тікелей алынған 50 зат, сондай-ақ оның ата-бабаларының қабірлерінен 70-ке жуық заттарды қамтыды. Сондай-ақ, көрсетілімде «Бой патша» қалай көрінгенін көрсеткен КТ-суреті де болды. Франклин институты Ғылым және технология орталықтары қауымдастығының (ASTC) және Музейлердің американдық альянсының (AAM) мүшесі. Франклин институты Форт-Уорт ғылым және тарих мұражайымен бірлескен Ғылым мұражайлары көрмелері консорциумының, Бостон ғылым мұражайының, COSI Колумбустың (бұрын Колумбустағы ғылым және өнеркәсіп орталығы), Огайо штатының, Орегон штатының Портлендігі OMSI, Миннесота штатының Сент-Пол қаласындағы Миннесота ғылым мұражайының және Лос-Анджелестегі Калифорния ғылым орталығының (бұрын Калифорния ғылым және өнеркәсіп мұражайы) мүшесі болып табылады.

Бенджамин Франклиннің ұлттық ескерткіші

Бенджамин Франклиннің ұлттық мемориалдық ғимаратында Джеймс Эрл Фрейзер мүсін салған 6 метрлік (20 фут) биіктіктегі мәрмәр мүсін орналасқан. 1938 жылы ашылған Мемориалды архитектор Джон Т. Уиндрим жобалаған, ол Римдегі Пантеон үлгісінде салынған. Залдың ұзындығы, ені және биіктігі 24,99 метрді құрайды. Дөңгелек төбе өздігінен тіреліп тұрады және салмағы 1600 тоннаға жетеді. Едендері, қабырғалары, бағаналары, тіреулері және кәрнездері Португалия, Италия және Франциядан әкелінген мәрмәрдан жасалған. АҚШ Конгресі 1972 жылғы 25 қазанда зал мен мүсінді Бенджамин Франклиннің ресми ұлттық мемориалы деп жариялады. Мемориалды 1976 жылы вице-президент Нельсон Рокфеллер салтанатты түрде ашты. 2005 жылғы 30 желтоқсанда Конгресс институтқа мемориалды қалпына келтіру және оған байланысты көрмелерді дамыту үшін 10 миллион долларға дейін қаржылай гранттар алуға рұқсат берді. 2008 жылдың күзінде Бенджамин Франклиннің ұлттық мемориалы жаз бойы жүргізілген қайта жаңартудан кейін, мультимедиалық мүмкіндіктермен жабдықталған күйінде қайта ашылды. Филадельфияның ең танымал азаматы Бенджамин Франклин «Бенджамин Франклин мәңгілікте» атты сағат сайын көрсетілетін 3,5 минуттық мультимедиалық презентацияда ұсынылады, ол бүкіл ротонданы пайдаланады. Франклин институтының Франклина коллекциясы да ерекше назар аударуға лайық, оның бір бөлігі маятник сатысында кезекпен қойылған. Көрмелердің арасында Франклиннің 1777 жылғы Нини медалі, Мемориалдағы мүсіннің бюстінің кішірейтілген моделі, «Франклин» фрегатынан Франклин бюстінің алдыңғы бөлігі, король Людовик XVI сарайында қолданылған салтанатты қылышы және Франклиннің Филадельфиядағы почта маршруттарын өлшеу үшін қолданған спидометрі бар. Сонымен қатар, институттың Электр көрмесі Франклиннің шаңқайы, оның электр түтігі, Франклин электростатикалық генераторы, 1751 жылы жарық көрген Франклиннің Электр энергиясы туралы тәжірибелер мен байқаулары, сондай-ақ Торнтон Оуклидің 1940 жылғы Франклин және «Желкен мен кілт» эксперименті туралы екі тарихи фрескасын қамтиды.

Франклин институтының журналы

1826 жылы АҚШ патенттері туралы ақпаратты жариялау және бүкіл елдегі ғылыми және технологиялық жетістіктерді тіркеу мақсатында Франклин институтының журналы құрылды. Бұл елдегі үздіксіз шығарылып келе жатқан екінші ең көне ғылыми журнал, қазіргі кезде негізінен қолданбалы математикаға бағытталған.

Ғылыми білім берудің бейресми әдістері

Франклин институты бейресми ғылым білім беру саласында да зерттеулер жүргізеді. Білім беру технологиясы, мектептермен әріптестік және жастар лидерлігі – оның ерекше күшті жақтары. Сонымен қатар, институт ғылым тарихының бірегей онлайн ресурстарының үлкен жиынтығын құрды, оның ішінде Бен Франклин және Жүрек туралы онлайн көрмелері, сондай-ақ Райт аэронавтикалық инженериялық жинағының материалдары бар. Франклин институты – Наноөлшемді бейресми ғылым білім беру желісінің (NISE Net) мүшесі.

Ғылымдық көшбасшылық академиясы

2006 жылдың қыркүйегінде ашылған Ғылыми көшбасшылық академиясы – Франклин институты мен Филадельфия мектеп округінің бірлескен жобасы.

Мұғалімнің кәсіби дамуы

Франклин институты Филадельфия мектеп округі және оқу-әдістемелік басқармасымен бірлесіп, K-8 сынып мұғалімдері үшін жазғы институттар мен оқу жылындағы мини-курстар ұсынады.

Технология мен ғылым саласындағы мансапқа жету үшін серіктестіктер

Технология мен ғылым саласындағы мансапқа жетуге бағытталған серіктестік, немесе PACTS – Филадельфия аймағындағы түрлі орта және жоғары сынып оқушылары үшін ғылымды тереңдету, мансапты дамыту және көшбасшылыққа мүмкіндік беретін жыл бойына жүзеге асырылатын бағдарлама. PACTS оқушылары ғылыми семинарлар, далалық зерттеулер, саяхаттар және зертханалық тәжірибелер арқылы ғылымның күнделікті өмірлеріне қалай әсер ететінін үйренеді.

Орталықтағы қыздар

"Қыздар орталығы" – Франклин институты мен АҚШ-тың Қыз Скауттары арасындағы серіктестік. Бұл серіктестік қыздар мен олардың отбасыларына ғылымды бірге зерттеу мүмкіндігін ұсынды. Бағдарламаға 100-ден астам орын қатысты, және олардың 70-тен астамы бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді. "Қыздар орталығы" қыздарға отбасыларымен үйде орындауға арналған іс-шаралармен қатар, оқу орнында аяқталуға тиіс жобаларды ұсынды. Бұл шаралардың барлығы жыл соңындағы мерекелік кешпен аяқталды.