Кіріспе

Осман империясының орталық үкіметінің синекдохасы – Ұлы Қақпа, Осман Қақпасы немесе Жоғары Қақпа (немесе Бабили, باب және عالي, ) – Стамбулдағы Осман империясының орталық үкіметін атау үшін қолданылған синекдокс немесе метафора.

Тарих

Бұл атау әміршінің өз шешімдері мен үкімдерін сарай қақпасында жариялайтын ежелгі дәстүрінен бастау алады. Бұл Византия империясында қолданылған және оны Орхан I-ден бастап Осман Түрік сұлтандары да қабылдады. Сондықтан солтанның сарайы немесе оған апаратын қақпа "Жоғарғы қақпа" деп аталды. Бұл атау алғаш рет Түркияның Бурса қаласындағы сарайға қатысты қолданылған. Османдықтар Константинопольді (қазіргі Стамбул) жаулап алғаннан кейін, қазір Императорлық қақпа (Баб-ы Хумаюн) деп аталатын қақпа, Топкапы сарайының ең сыртқы ауласына алып барады, алдымен "Жоғарғы қақпа" немесе "Сублим Порте" деп аталды. 1536 жылы Сулейман шаһана Франциск I патшамен одақ құрған кезде француз дипломаттары сол кездегі Баб-ы Али (қазіргі Баб-ы Хумаюн) деп аталатын ескерткіш қақпадан өтіп, сол сұлтанның үкімет ордасы болған Константинополь визиретіне жетті. Француз тілі дипломатия тілі болғандықтан, француз тіліндегі "Сублим Порте" аудармасы көп ұзамай басқа да еуропалық тілдерде, соның ішінде ағылшын тілінде де қолданылды, ол тек қана қақпаны ғана емес, Осман империясын білдіретін метафора ретінде де қолданылды. 18 ғасырда Топкапы сарайының батысында, Алемдар көшесінің ар жағында итальян стилінде жаңа кеңсе ғимараты салынды. Бұл жерде Ұлы визирдің және көптеген министрліктердің орналасқан жері болды. Содан кейін бұл ғимарат және оның аулаларына апаратын монументальді қақпа Сублим Порте (Баб-ы Али) деп аталды; халық арасында ол Паша қақпасы (паша қапусу) деп те аталды. Ғимарат 1911 жылы өрттен қатты зақымдалды. Бүгінде ғимараттарда Стамбул әкімінің кеңсесі орналасқан.

Дипломатиялық

"Sublime Porte" сөзін батыс мемлекеттері дипломатиялық қарым-қатынастарда қолданған, себебі олардың дипломаттары "қақпа" (porte) деп аталатын орынға қабылданатын. 1908 жылғы Жас түрік төңкерісінен кейін Империяның екінші конституциялық дәуірінде классикалық Диван-и Хумаюнның функциялары реформаланған Императорлық үкіметпен алмастырылды, содан кейін "порт" аталымы Сыртқы істер министрлігін білдірді. Осы кезеңде Ұлы везир лауазымы премьер-министр лауазымымен теңестірілді, ал везирлер Ұлы везир кабинетінің мүшелері болып, үкімет министрлерінің қызметін атқарды.