Кіріспе
Шығыс Кейп – Оңтүстік Африканың тоғыз провинциясының бірі. Оның астанасы – Бхишо, ал ең ірі екі қаласы – Шығыс Лондон және Гкеберха. Климаты мен он тоғызыншы ғасырдағы қалаларының арқасында туристер үшін танымал орын. Сонымен қатар, ол көптеген апартеидке қарсы белсенділердің туған жері ретінде белгілі, олардың ең танымалсы – Нельсон Мандела осы провинциядан шыққан. Елдегі екінші үлкен провинция (168 966 км² аумақты алып, Солтүстік Кейптен кейін), ол 1994 жылы Транскей және Цискейдің кхоса отандарынан (бантустандарынан) және Кейп провинциясының шығыс бөлігінен құрылды. Провинцияның орталық және шығыс бөлігі – жергілікті кхоса халқының дәстүрлі мекені. 1820 жылы бұл аймақ, бұрын Кхоса Королдығы деп белгілі болған, бастапқыда Англиядан, Шотландиядан және Ирландиядан келген еуропалықтармен қоныстандырылды. Оңтүстік Африканың алғашқы жылдарында көптеген кхосалар африканизмге сенді, ал Уолтер Рубусана сияқты қайраткерлер кхоса халқының және жалпы африкалықтардың құқықтарын қорғау үшін африкалықтардың бірігіп жұмыс істеуі және жұмылдырылуы қажет деп сақты. Осының нәтижесінде Шығыс Кейп Роберт Собуке, Оливер Тамбо, Нельсон Мандела, Уолтер Сисулу, Винни Мандела, Гован Мбеки, Альфред Ксума, Сесилия Макиване, Нони Джавабу, Табо Мбеки, Крис Хани, Банту Холомиса, Стив Бико, музыканттар Мириам Макеба, Мадосини, Нати, Дали Мпофу, Вуси Нова және Захара сияқты көптеген апартеидке қарсы көшбасшылардың туған жері болды, сондай-ақ Рев. Тио Сога, Самуэль Мкхайи, Монгези Сифика ва Нкомо, Енох Сонтонга және Жотелло Фестири Сога сияқты тарихи тұлғалар да осы жерде дүниеге келді.
Тарих
Шығыс Кейп Оңтүстік Африка провинциясы ретінде 1994 жылы құрылды және бұрынғы Ксоса жерлері Транскей мен Цискейдің аумақтарын, сондай-ақ бұрын Кейп провинциясының бір бөлігі болған аймақтарды біріктірді. Бұл бірнеше қарама-қайшылықтарға әкелді, соның ішінде провинцияда төрт жоғарғы соттың болуы (Грехамстаун (Маханда), Порт-Элизабет (Гкеберха), Бишо және Мтата қалаларында) және провинция ішінде Квазулу-Натал анклавтарының бар екендігі. Соңғы қарама-қайшылық муниципалдық және провинциялық шекараларға түзетулер енгізу арқылы жойылды. Ксоса патшалығы Африкадағы ең қуатты патшалықтардың бірі болды және Шығыс Кейптегі барлық мемлекеттер оған бағынышты болды. Ксоса патшалығын жоғары билік деп мойындаған кез келген топ, халық немесе тайпа Ксоса болып саналды, Ксоса мәдениетін ұстанды және isiXhosa тілін негізгі тілі ретінде қолданды. Ксоса халқына жататын тайпалардың кейбіреулері: АмаМпондо, АбаТембу, АмаМподомиз, АмаХлуби, АмаБхака, АмаКсесибе, АмаБомвана және тағы да басқалары.
Еуропалық қоныстанушылар
18 ғасырдың аяғында Голландияның Кейп колониясы Кейптаундағы бастапқы орталығынан шығысқа қарай баяу кеңейді. Бұл 1786 жылы Голландияның Графф Рейнет елді мекенінің құрылуына әкелді, ол Кейп колониясының губернаторы Корнелиус Якоб ван де Графф (қызмет еткен жылдары: 1785–1791) және оның әйелі Гестер Корнелия ван де Графф (қыз есімі Рейнет) құрметіне аталған. Кейін, 1803–1815 жылдардағы Наполеон соғыстары кезінде Ұлыбритания Кейп колониясын (1806) бақылауға алып, аймақтағы британдық халықты арттыру мақсатымен британдық азаматтарды көшіп келуге шақырды. 1800 жылдардың басынан бастап 1910 жылы Оңтүстік Африка Одағы құрылғанға дейін Шығыс Кейп британдық көшіп келушілердің отарлауына ұшырады. Ағылшын отаршылары көптеген қалаларды құрып, оларға Англиядағы жерлердің немесе алғашқы негізін қалаушылардың есімдерін берді. Британдық отарлау кезінде дамуды жеделдету үшін мектептер, шіркеулер, ауруханалар, қала орталықтары және мемлекеттік ғимараттар салынды. Ескі еуропалық елді мекендердің қатарында: Бофорт (1814), Грехамстаун (1812), Порт-Элизабет (1820), Салем (1820), Батерст (1820), Шығыс Лондон (1836), Патерсон (1879), Крэдок (1814), Бофорт (1816) және Король Уильям қаласы (1836) бар.
Демография
Шығыс Кейп провинциясының халқы 6 562 053 адамды құрайды, олардың 86,3% қара нәсілді, 8,3% – түсті терілі, 4,7% – ақ нәсілді және 0,4% – үнді/азиялықтар. Провинцияның көп бөлігін кхоса халқы құрайды, 2011 жылғы мәліметтерге сәйкес, Шығыс Кейп тұрғындарының 78,8% өзін кхоса деп жариялайды. Оңтүстік Африканың көп бөлігінен өзгеше, ақ нәсілділердің үлкен бөлігі британдық текті. Шығыс Кейптегі ақ нәсілді оңтүстік африкалықтардың шамамен 50% британдық текті және ағылшын тілінде сөйлейді, ал провинциядағы ақ нәсілділердің қалған 50% буер/африкандар тегінен. Шығыс Кейп – Оңтүстік Африкадағы британдық текті ақ нәсілділердің саны буерлер/африкандардан көп болатын екі провинцияның бірі (екіншісі – Квазулу-Натал). Порт-Элизабет – Шығыс Кейп провинциясының ең ірі қаласы.
Заң және мемлекеттік басқару
Бірінші премьер-министр Реймонд Мблеба болса, қазіргі премьер-министр Оскар Мабуян, екеуі де Африка Ұлттық Конгресінің мүшелері. Облысқа Король Уильямстаун қаласының жанындағы Бишо астанасы қызмет етеді. Парламент және басқа да маңызды мемлекеттік ғимараттар осы аумақта орналасқан. Аймақтағы барлық соттардан жоғары тұрған Жоғары сот Грэмстаунда орналасқан, ал Порт-Элизабет, Шығыс Лондон және Бишода жергілікті бөлімшелері бар.
Туризм
Жер бедері өте әртүрлі. Батыс ішкі аймағы көбінесе құрғақ Кару, ал шығысы суға толы әрі жасыл. Шығыс Кейп аймағында көптеген тартымды орындар бар, оның ішінде тиыншылықты, табиғи жағажайлар мен жағалау, сондай-ақ безгек қаупі жоқ ортада "үлкен бес" жануарларын көру мүмкіндігі де бар. Порт-Элизабеттен шалқары орналасқан Адо саваннасының ұлттық паркі 1931 жылы құрылды. Онда 170 піл, 400 мүйізді бұқа және өте сирек кездесетін кениялық тұқымдас 21 қара мүйізді бұқа мекендейді. Осы провинцияда Оңтүстік Африканың жалғыз қар шаңғы курорты – Тиффинделл орналасқан, ол Оңтүстік Дракенсбергтегі Роудс кентіне жақын. Ол Шығыс Кейптегі ең биік тау шыңы – Бен Макдхуидің етегінде орналасқан. Жыл сайын Грэмстаунда өткізілетін Ұлттық өнер фестивалі Африкадағы ең ірі мәдени шара болып табылады, ол жергілікті және шетелдік таланттарды ұсынады. Фестиваль кезінде, жыл сайын он бір күн бойы қала халқы дерлік екі есеге артады, өйткені 50 000-нан астам адам өнер, қолөнер, музыка мен ойын-сауықтан дәм тату үшін аймаққа ағылады. Джеффрис Бэй – субтропикалық ормандармен қоршалған жабайы жағалауы бар аймақ. Ондағы сулар серфингке қолайлы жақсы толқындарымен танымал. Оранж өзенінің оңтүстік жағалауындағы шаруашылық алқабында орналасқан Аливал-Норт – ыстық бұлақтарымен әйгілі ішкі курорт. Кербезді, табиғаты бұзылмаған Wild Coast – тамаша көріністерге толы жер. Жағалау аймақтары көптеген кемелердің қаза тауып қалған жері болған. Аматола тауларында орналасқан Уиттлси, Шығыс Кейп провинциясындағы алғашқы шарап шаруашылығымен мәшһүр. Король Уильямстаун, Элис, Куинстаун, Грэмстаун, Крэдок және Форт-Бьюфорт провинциядағы 19 ғасырдың ең көрнекті отаршылдық сәулет үлгілерін ұсынады. Жағалау бойындағы екі ірі қала – Шығыс Лондон және Порт-Элизабет.
The National Arts Festival, held annually in Grahamstown, is Africa's largest cultural event, offering a choice of both indigenous and imported talent. Every year for eleven days the town's population almost doubles, as over 50,000 people flock to the region for a feast of arts, crafts, music and entertainment. Jeffreys Bay is an area with wild coastline, which is backed by sub tropical rainforest. The waters here are noted for having good waves for surfing. Aliwal North, lying on an agricultural plateau on the southern bank of the Orange River, is an inland resort known for its hot springs. The rugged and unspoiled Wild Coast is a place of spectacular scenery. The coastal areas have been a graveyard for many vessels. Whittlesea, Eastern Cape, situated in the Amatola Mountains, is known for the first wine estate in the province. King William's Town, Alice, Queenstown, Grahamstown, Cradock and Fort Beaufort offer some of the best colonial architecture of the 19th century in the province. The two major cities lining the coast are East London and Port Elizabeth.
Экономика
Шығыс Кейп – Оңтүстік Африканың ең кедей провинциясы және елдегі ең жоғары деңгейдегі кеңейтілген және ресми жұмыссыздыққа ие. Бұрынғы этникалық аумақтарда негізгі шаруашылық егіншілік басымдыққа ие, нәтижесінде кең таралған кедейлік байқалады. Экспортқа бағытталған өнеркәсіптерге инвестицияны ынталандыру мақсатында Коэга қаласында миллиардтаған рандтық индустриалды даму аймағы мен терең су порты салынуда. Жалпы алғанда, провинция халықтың 13,5% құраса да, ұлттық ЖІӨ-ге 8% ғана үлес қосады. Шығыс Кейп провинциясының 2017 жылғы нақты ЖІӨ-сі шамамен 230,3 миллиард рандқа бағаланып, Оңтүстік Африкадағы Лимпопо және Мпумаланга провинцияларынан озып, төртінші ірі аймақтық экономика болып табылады.
Ауыл шаруашылығы
Шығыс Кейп аймағында көптеген құнарлы жерлер бар, және ауыл шаруашылығы маңыздылығын сақтап тұрады. Оңтүстік-батыстағы құнарлы Лангклоуф аңғарында үлкен жапырақты жеміс бақтары орналасқан. Кару аймағында кең ауқымда қой шаруашылығы дамыған. Александрия-Маханда аймағы ананас, цикорий және сүт өнімдерін шығарады, ал Магвада кофе мен шай өсіріледі. Бұрынғы Транскей аймағының халқы мал, жүгері және сорго өсіруге тәуелді. Форт-Хэр университетімен бірлесіп, Шығыс Кейп аймағында зәйтүн өндірісінің ядросын құру мақсатында зәйтүн балабақшасы құрылды. Ірі қара мал шаруашылығы бірте-бірте кең ауқымды аң аулау шаруашылығына ұшырап жатыр. Экотуризм экономикалық табыс әкелуде, сондай-ақ құрғақшылықтан және табиғаттың әсерінен қорғау үшін жабайы, жергілікті жануарларды сақтауға қажетті тәуекел төмендеуде. Ортаның жоғалуы және браконьерлік ең маңызды мәселелерді құрайды. Штуттерхайм аймағында ағаш отырғызу плантациялары кеңінен дамытылуда. Облыстың балық аулау индустриясының негізін кальмар, сондай-ақ рекреациялық және коммерциялық желілік балық аулау, теңіз ресурстарын жинау және скумбрия балық аулау құрайды.
Өнеркәсіп
Үш импорттық/экспорттық порты, негізгі орталықтарға тікелей рейстер ұсынатын үш әуежайы және жол және теміржол инфрақұрылымының жақсы дамыған желісі бар аймақ, қазіргі Оңтүстік Африкадағы өсу және экономикалық дамудың маңызды аймағы ретінде белгіленген. Порт-Элизабет және Ист-Лондон екі ірі өнеркәсіптік орталығының экономикасы автомобиль өнеркәсібіне негізделген және жақсы дамыған. General Motors және Volkswagen компанияларының Порт-Элизабет аймағында ірі құрастыру желілері бар, ал Ист-Лондонды ірі DaimlerChrysler зауыты басып алады, ол қазір Mercedes Benz South Africa деп аталады. Қоршаған ортаға бейімді жобаларға Fish River Spatial Development Initiative, Wild Coast SDI, сондай-ақ екі индустриалдық даму аймағы – Ист-Лондон индустриалдық даму аймағы және Порт-Элизабет маңындағы Coega IDZ кіреді. Coega – апартеидтен кейінгі Оңтүстік Африкадағы ең ірі инфрақұрылымдық жоба. Нгкура терең су портының құрылысы аяқталды және алғашқы коммерциялық кеме 2009 жылдың қазан айында тоқтады. Басқа салалар: қаржы, жылжымайтын мүлік, бизнес-қызметтер, көтерме және бөлшек сауда, экожүмыс туризмі (табиғат қорықтары және аң шаруашылығы фермалары), қонақ үйлер мен мейрамханалар.
Қалалар мен қалалар
Атауы өзгертілген жерлердің жағдайында, дәстүрлі атауы бірінші келтіріліп, одан кейін жаңа ресми атауы көрсетіледі.
Қалалық округтер
Шығыс Кейп провинциясы екі қалалық муниципалитет пен алты аудандық муниципалитетке бөлінген. Аудандық муниципалитеттер өз кезегінде 27 жергілікті муниципалитетке бөлінеді.
Білім
Шығыс Кап облысының білім беру департаменті, жұмыс істемеушілік, жеке мүдделер және Оңтүстік Африка мұғалімдер одағы SADTU-мен байланысты мәселелер салдарынан нашар бастауыш және орта білім беруге байланысты ауыр сынға ұшырады. 2011 жылға қарай, негізгі білім беру осыншалық деградацияға ұшырады, Оңтүстік Африка Конституциясының 100(1)(b) бабына сәйкес Ұлттық негізгі білім беру департаменті араласып, облыстың білім беру әкімшілігін өзіне қаратуға мәжбүр болды. Шығыс Кап облысы содан бері білім беру саласындағы ең нашар көрсеткіштерді көрсетіп келеді, әсіресе аттестат алу көрсеткіштері бойынша: 2011 жылы – 58,3%, 2013 жылы – 64,9%, 2014 жылы – 65,4% және 2015 жылы – 56,8%. 2015/2016 қаржы жылында облыс білім беруге бөлінген 1,5 миллиард рандтың 530 миллион рандын жұмсауға қол жеткізбеді, оның көп бөлігі инфрақұрылымды дамытуға бағытталған еді. Equal Education ұйымының 2017 жылғы «Planning to Fail» («Сәтсіздікке жоспарлау») атты есебінде «Шығыс Кап облысының білім беру жүйесіндегі жүйелік сәтсіздік» анықталды.
Денсаулық
Облыста Сесилия Макиван ауруханасы сияқты ірі медициналық орталықтар қызмет көрсетеді. Бұл Шығыс Лондон қаласына жақын орналасқан, сонымен қатар жоғары оқу орнының оқу-тәрбиелік ауруханасы ретінде қызмет ететін, үкімет қаржыландыратын үлкен аурухана. Фрере ауруханасы – Шығыс Лондонға жақын орналасқан провинциялық үкімет қаржыландыратын тағы бір ірі аурухана, ол сонымен қатар жоғары оқу орнының оқу-тәрбиелік ауруханасы болып табылады. Бұл ауруханаларда көптеген мамандандырылған бөлімдер бар, мысалы, ересектер мен балалардағы ЖИТС/АИТВ үшін АРВ клиникасы. Екі аурухана да Лилита медбикелер колледжі мен Уолтер Сисулу университетіне қарайды. Шығыс Кейпте көптеген ауруханалар мен жеке клиникалар болғанымен, провинциядағы денсаулық сақтау көрсеткіштері мен қызмет сапасы Оңтүстік Африкадағы ең нашар көрсеткіштердің біріне жатады. Бұл мәселенің бір бөлігі қызметкерлердің жетіспеушілігіне байланысты, бір есеп бойынша бақыланатын 27 мекеменің 67%-ында жеткілікті штат жоқ. Шығыс Кейп провинциясының ауылдық тұрғындары ірі қалалар мен қалаларда тұратындарға қарағанда нашар денсаулық жағдайына тап болады. Бұл денсаулық сақтау ресурстарының жетіспеуі, оларға қол жеткізу мүмкіндігінің болмауы, жоғары жұмыссыздық және кедейлік сияқты бірқатар себептерге байланысты. Ауылдық қауымдастықтарда сауатсыздық та проблема болып табылады, бұл денсаулық сақтау саласындағы жағымды нәтижелерге қол жеткізуді одан әрі қиындатады. Аймақтағы маңызды мәселелер: ЖИТС/АИТВ және туберкулез. 2017 жылы Шығыс Кейпте туберкулездің көрсеткіші 100 000 адамға 839 жағдайды құрады, бұл Оңтүстік Африканың 100 000 адамға 737 көрсеткішінен жоғары. Сонымен қатар, 2017 жылы Шығыс Кейпте ВИЧ жұқтыру деңгейі жоғары болды (25,2%). 2018 жылы ЖИТС/АИТВ Шығыс Кейпте өлімнің екінші негізгі себебі болды, бұл көрсеткіш 5,9% құрады. 2017 жылдан бері жұқпалы емес аурулардың (ЖЭА) деңгейі артты, бұл ең нашар қамтылған қауымдастықтарға әсер етеді. Сонымен қатар, семіздік және диагнозы қойылмаған гипертония ауылдық жерлерде үлкен алаңдаушылық туғызады. Шығыс Кейп дәстүрлі Xhosa бастама мектептерімен де танымал, олар сүндеттеуді қамтитын ulwaluko деп аталатын ересек болу рәсімдерін өткізеді. Бұл рәсімдер кома, ауру және өлім сияқты көптеген асқынулармен байланысты. Оңтүстік Африка газеттерінде жас ерлер мен ұлдардың бастамашылық рәсімдер кезінде қайтыс болуына әкелетін жағымсыз тәжірибелерді зерттейтін көптеген хабарламалар жарияланды. Бір жағдайда 18 жасар Йонгама Боя есімді жігіт ата-анасының пікірінше, бұл қауіпсіз нұсқа боларлықтығына сеніп, сүндеттелу үшін ауруханаға жіберілді. Содан кейін ол Транскейдің Кумбу аймағындағы дәстүрлі бастама мектебінде рәсімнің қалған бөлігін аяқтауға жіберілді. Сол жерде медбике оның ауруханада бұрын сүндеттелгенін мойындамады және оны қайта сүндеттеді, нәтижесінде ол қайтыс болды.