Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
333 б.з.б. Ұлы Ескендір мен Дарий III арасындағы шайқас
333 BC battle between Alexander the Great and Darius III
Исс шайқасы (сонымен қатар Исс) 333 жылдың 5 қарашасында Оңтүстік Анатолияда Ұлы Ескендір бастаған Грек лигасы мен Дарий III бастаған Ахеменид империясы арасында өтті. Бұл Александрдың Азияны бағындыруының екінші маңызды шайқасы және Дарий III пен Ұлы Ескендірдің арасындағы алғашқы кездесуі болды. Шайқас нәтижесінде македониялық әскерлер парсы әскерлерін жеңіске жеткізді. Грек лигасы Кіші Азияның парсы сатраптарын (грек жалдамалы әскері Мемнон Родостың басшылығымен) Граник шайқасында ойсыратып жеңгеннен кейін, Дарий жеке өзі әскерін басқаруды қабылдады. Ол күштерді жинап, грек әскерлерінің қозғалысын тоқтату үшін олардың жағдайына артынан күтпеген шабуыл жасады. Ұлы Ескендір қарсы шабуылға көшті, осылайша Пинар өзенінің сағасы мен Исс қаласының жанында шайқасқа дайындық жасалды.
The Battle of Issus (also Issos) occurred in southern Anatolia, on 5 November 333 BC between the Hellenic League led by Alexander the Great and the Achaemenid Empire, led by Darius III. It was the second great battle of Alexander's conquest of Asia, and the first encounter between Darius III and Alexander the Great. The battle resulted in the Macedonian troops defeating the Persian forces. After the Hellenic League soundly defeated the Persian satraps of Asia Minor (led by Greek mercenary Memnon of Rhodes) at the Battle of the Granicus, Darius took personal command of his army. He gathered reinforcements and proceeded to lead his men in a surprise march behind the Hellenic advance, in order to cut off their line of supply. Alexander was forced to countermarch, and the stage was set for the battle near the mouth of the Pinarus River and the town of Issus.
Орналасқан жері
Бұл шайқас ежелгі Исс қаласының оңтүстігінде, қазіргі түрік қаласы Искендерунға (Александр жеңісін еске алу үшін салған "Александрияның" түрікше атауы) жақын, Пинарус деп аталатын шағын өзеннің екі жағасында болды. Осы жерде Исс шығанағынан айналасындағы тауларға дейінгі қашықтық өте аз, бұл Дарийге оның әскер санының басымдығын пайдалануға мүмкіндік бермейтін жағдай еді. Пинарус өзенінің қай жерде болғаны туралы пікірлер 80 жылдан бері айтылып келеді. Ескі тарихшылар оны Дели Тчай өзені деп есептесе, ал тарихшылар Н. Г. Л. Хаммонд пен А. М. Девин Пинарус – бұл Пайас өзені деп санайды. Соңғысы өзеннің бағытын зерттеген, ол ежелгі заманнан бері көп өзгермегенін анықтады. Олардың дәлелі Каллистеннің шайқас алдындағы екі әскердің қозғалысын өлшеу туралы және шайқастан кейін Диодор берген қашықтық туралы мәліметтеріне негізделген.
The battle took place south of the ancient town Issus, which is close to the present day Turkish town of Iskenderun (the Turkish equivalent of "Alexandria", founded by Alexander to commemorate his victory), on either side of a small river called Pinarus. At that location, the distance from the Gulf of Issus to the surrounding mountains is only , a place where Darius could not take advantage of his superiority in numbers. Speculation on the location of the Pinarus has taken place for over 80 years. Older historians believed it to be the Deli Tchai river, but historians N. G. L. Hammond and A. M. Devine claim that the Pinarus is actually the Payas River, the latter using his own examination of the course of the river, which he considered would not have drastically changed since antiquity. Their evidence is based on Callisthenes' accounts of the measurements of the battlefield and distances marched by both sides' armies in the prelude to the battle and distance given by Diodorus after the battle.
Өмірбаян
Александр б.з.д. 334 жылы Азияға аттанды және Граник шайқасында жергілікті парсы сатраптарын жеңді. Ол Кіші Азияның көп бөлігін басып алып, Персия флотының басым күшін жою мақсатымен барлық жағалаудағы елді мекендерді басып алуды көздеді. Б.з.д. 334 жылы Милет және Галикарнас сияқты бірнеше маңызды елді мекендерді жаулап алды, Галикарнасқа қамал салу сол жылдың желтоқсан айының соңында басталып, төрт айға созылды. Осы кезде Александр Дарийдің Бабыл қаласында үлкен әскер жинап жатқанын естіді. Егер Дарий Исс шығанағына жетсе, Жерорта теңізінде әрекет ете беретін Фарнабаз басқаратын парсы флотының қолдауын ала алады, бұл оның жабдықтауын жеңілдетіп, мүмкін, жаудың тылына әскер жіберуге мүмкіндік берер еді. Александр өзінің негізгі әскерін Тарс қаласында қалдырды, ал Парменионды Исс маңындағы жағалауды басып алуға жіберді. Қараша айында Александр Персия әскерінің Сириядағы Сохой деген қалаға қарай жылғанын хабарлады. Александр шашырап кеткен әскерін жинап, Исс қаласынан оңтүстікке қарай Юнна асуы арқылы жорыққа шығуды шешті. Дарий Парменионның Юнна асуын бақылап тұрғанын білгендіктен, солтүстік бағытты таңдады. Парсы әскері Иссті қарсылықсыз басып алып, Александр қалдырған барлық ауру және жаралы әскерлердің қолдарын кесіп тастады. Содан кейін Дарий өз әскерін Грек одағының артына жеткізгенін және олардың жабдықтау жолдарын үзіп тастағанын білді. Ол оңтүстікке қарай жылжыды, бірақ Пинар өзенінен әрі жылдамдай алмады, себебі оның барлаушылары Александрдың солтүстікке қарай жорыққа шығып жатқанын байқады. Дарий осы тар жағалауда лагерь құруға мәжбүр болды.
Alexander set out into Asia in 334 BC and defeated the local Persian satraps at the Battle of the Granicus. He then proceeded to occupy most of Asia Minor, with the idea of capturing all coastal settlements so as to negate the power of the vastly superior Persian fleet. He captured several important settlements such as Miletus in 334 BC and Halicarnassus, a siege lasting four months, starting in late December the same year. While Alexander was in Tarsus, he heard of Darius massing a great army in Babylon. If Darius were to reach the Gulf of Issus, he could use the support from the Persian fleet under Pharnabazus still operating in the Mediterranean Sea, thus easing his supply and possibly landing troops behind the enemy. Alexander kept his main army at Tarsus but sent Parmenion ahead to occupy the coast around Issus. In November, Alexander received reports that the great Persian army had advanced into Syria to a town named Sochoi. Alexander decided to mass his scattered army and advance south from Issus through the Pass of Jonah. Darius knew that Parmenion held the Pass of Jonah and thus chose a northern route of advance. The Persians captured Issus without opposition and cut off the hands of all the sick and wounded that Alexander had left behind. Now Darius found out he had placed his army behind the Hellenic League and had cut their supply lines. He then advanced to the south and got no further than the river Pinarus before his scouts spotted Alexander marching north. Darius had to set up camp on this narrow coastal plain.
Нысандар
Исске дейін Александр мен Дарийдың ниеттері туралы көптеген пікірлер бар. Қазіргі заманғы бір көзқарас, Курцийге негізделген, Дарий Александрдың қорғаныс тактикасын қолданғандықтан, оның әскери кеңесі мен Парменионның ұсынысы бойынша лагерін Александр үшін тиімді жерге көшіруге мәжбүр болды. Дарийдің зор әскерін қысқы айларда ашық далада ұстау мүмкін болмады, ал Финикиядағы қалалары Александрдың келгенімен ала болды. Сондықтан Дарий өзінің үлкен әскерін кішкентай майданға көшіруге мәжбүр болды, бұл Александрдың кішігірім күштеріне үлкен артықшылық берді. Александр Дарийдің Аманус тауларының айналасынан оңтүстікке қарай келуін күтті, себебі Дарий қолданатын Белен асуы Сочиге жақын орналасқан және Александр қорғаған аймаққа ең жылдам жол ұсынды. Александр Мириандта, Белен асуының батысында, Дарий Белен асуы арқылы немесе Иона бағанасы арқылы солтүстікке жылса, оған тұзақ қоюға дайын тұрды, онда Дарийдың әскері тар өткелде дезорганизацияланған және бөлінген болар еді. Бірақ Дарий Сочиден солтүстікке қарай, таулардың айналасымен, Аманик қақпасы немесе басқа жақын асу арқылы өтіп, Александрдың орнынан шығып, оның жабдықтау және байланыс жолдарына шабуыл жасады. Осылайша Александр Дарийға қарай жорыққа шығуға мәжбүр болды, ол оны үлкен фланктік маневрмен күтпеген жерден шапты. Бұл Дарийдің қорғанысқа көшкеніндей сезім тудырады, өйткені Александр оған баруға мәжбүр болды.
There is much debate as to the motives of Alexander and Darius preceding Issus. One modern perspective, based on Curtius, is that Darius was forced to move camp to terrain that favored Alexander because Alexander was fighting defensively due to a recommendation by his war council and Parmenion. Darius' large army could not be supported in the field during winter and his cities in Phoenicia were already in unrest at the arrival of Alexander. Darius was forced to move his large army to a small battlefield, greatly to the advantage of Alexander's smaller force. Alexander was waiting for Darius to come south around the Amanus Mountain range because the pass Darius would have used, the Belen Pass, was much closer to Sochi and offered the quickest access to the area Alexander defended. Alexander was waiting to the west of the Belen Pass at Myriandus to spring a trap on Darius as he crossed through the Belen Pass or through the Pillar of Jonah if he moved north, where Darius' army would be disorganized and disjointed in the narrow crossing. Darius instead moved north from Sochi and around the mountains, through the Amanic Gate or another nearby pass, emerging behind Alexander's position and on his supply and communication lines. Thus Alexander was forced to march to Darius, who had caught him off guard in a large flanking maneuver. This gives the illusion that Darius was the one acting defensively, since Alexander was forced to march to him.
Парсы әскері
Кейбір ежелгі дереккөздер (Ариан және Плутарх), өздерінің баяндамаларын ертерек грек дереккөздеріне негіздеген, жалпы саны 600 000 адамды, оның ішінде 11 000 атты әскерді шамалаған. Уорри болса, барлығы 108 000 адамды есептейді.
Some ancient sources (Arrian and Plutarch), who based their accounts on earlier Greek sources, estimated 600,000 including 11,000 cavalry, Warry estimates 108,000 in total.
Грекия әскері
Ескендір бастаған грек әскерінің саны 40 000-нан аспауы мүмкін, оның ішінде олардың басқа одақтастары да болды. Александрдың әскері шамамен 24 000 ауыр жаяу әскерден (9 000 фалангит, 3 000 гипаспист және 7 000 одақтас және 5 000 жалдамалы грек гоплиттері), 13 000 жеңіл жаяу әскерден (пельтасттар, садақшылар, сәуле тастаушылар) және 5 850 атты әскерден тұрған болуы мүмкін. Грек әскерінің сол жақ қанатын генерал Кратер басқарды, бұл оған Граник шайқасында жеке пештейрой жасағына қолбасшылық етуден кейінгі жаңа тағайындама болды. Македониялықтар үшін бастапқыда жағдай қиын болды. Орталық фаланга өзенді кесіп, нығайтылған жағалауға көтерілуге мәжбүр болды, олардың қарсы жағында күтіп тұрған грек жалдамалы әскерлерінен ауыр қатыгездік көрді. Аррианның мәліметінше, осы жерде жүз жиырма "атақты" македониялық (вероятно, офицерлер) қаза тапты және македониялықтар өзеннен кері шегінуге мәжбүр болды. Сол жақ қанатында тессалиялықтар парсы атты әскерінің көптігіне қарсы күресті, шабуылдар жасап, уақытты сатып алу үшін қайта шегінді. Содан кейін Александр жетекшілік еткен гипаспистер Кардактарға шабуыл жасап, парсылардың қатарын жарып өтті. Агриандықтар да Александрдың оң қанатын қауіптендірген парсы жеңіл әскерлерін кері тартты, осылайша жолдастарының қанатын қорғады. Александр содан кейін серіктерінің басына мініп, Дарий мен оның күзетшілеріне тікелей шабуыл жасады, олардың шайқас алаңынан қашуына себеп болды. Александр сол жақ қанаты мен орталық бөлігінің қиын жағдайда екенін көріп, Дарийдің қашуына рұқсат берді де, грек жалдамалы әскерлерінің арт жағына шабуыл жасады. Грек жалдамалы әскерлері ыдырап, шайқас алаңынан қаша бастады. Персиялықтар өздерінің ұлы патшасының қашқанын және шайқастың ұтылып жатқанын көрген соң, өздерінің ордаларын тастап, толыққанды түрде қашты. Грек атты әскері күн батқанға дейін қашқан парсыларды қуды. Көптеген ежелгі шайқастардағыдай, гректердің жеңісінен кейін де көптеген адамдар қаза тапты, олар ұйымдаспаған, жаппай қашқан жауларын қырды. Арриан Птолемейдің айтуынша, Дарийді қуғанда Александр мен оның күзетшілері өлі парсылардың денелерімен толтырылған шағын ойпаңға тап болды және оны оңай кесіп өтті. Бұл Александр үшін шешуші жеңіс болды.
The size of the Hellenic army may not have exceeded 40,000 men, including their other allies, led by Alexander. Alexander's army may have consisted of about 24,000 heavy infantry (9,000 phalangites, 3,000 hypaspists and 7,000 allied and 5,000 mercenary Greek hoplites), 13,000 light infantry (peltasts, archers, slingers) and 5,850 cavalry. The infantry of the Greek left flank was commanded by the general Craterus, in a promotion from his position commanding a single brigade of pezhetairoi infantry at the Granicus. Things did not go well for the Macedonians in the beginning. Their center phalanx, having to advance across a river and up a fortified bank, suffered severely against the Greek mercenaries waiting for them on the other side. Arrian noted that a hundred and twenty Macedonians "of note" (probably meaning officers) were slain here, and the Macedonians were forced to retreat across the river. In the left flank, the Thessalian struggled against the outnumbering mass of Persian heavy horse that faced them, delivering charges and retreating again to buy time. Then the Hypaspists led by Alexander on foot delivered an assault on the Cardaces, and managed to punch a hole through the Persian line. The Agrianians too drove back a mass of Persian skirmishers menacing Alexander's far right, securing the flank of the Companions. Alexander then mounted a horse at the head of his Companions and led a direct assault against Darius and his bodyguards, causing them to flee from the battlefield. Alexander then saw his left flank and center in trouble, and allowing Darius to flee, he crashed into the rear of the Greek mercenaries. The Greek mercenaries broke up and started retreating from the battlefield as well. The Persians saw that their Great King had gone and that the battle was being lost, and they abandoned their positions and fled in full rout. The Hellenic cavalry pursued the fleeing Persians for as long as there was light. As with most ancient battles, significant carnage occurred after the battle as the pursuing Greeks slaughtered their crowded, disorganized foe. Arrian notes Ptolemy mentioning that while pursuing Darius, Alexander and his bodyguards came upon a ravine which they easily crossed on the piled up bodies of dead Persians. It was a decisive victory for Alexander.
Салдары
Исс шайқасы гректердің шешуші жеңісі болды және бұл парсы билігінің құлдырауын бастады. Персия әскерінің патшасы (сол кезде Дарий III) қатысқанда жеңілуі бұл алғашқы рет болды. Шайқас аяқталғаннан кейін гректер Дарийдің әйелі I Стетираны, қыздары II Стетира мен Дрипетисті, сондай-ақ анасы Сисигамбисті тұтқынға алды. Бәрі де Дарийдің жорығына бірге қатысқан еді. Кейіннен II Стетираға үйленген Александр тұтқынға алынған әйелдерге үлкен құрметпен қарады. Соңынан Спарта патшасы Агис III, Исс шайқасынан аман қалған, парсы әскерінде қызмет еткен 8000 грек жалдамалы сарбаздарды жинап, оларды македониялықтарға қарсы күресінде пайдаланды. 331 жылдың жазында Агис Пелопоннес және Коринф гарнизонының командирі, македониялық генерал Корагусты жеңді, бірақ соңында Мегалополис шайқасында жеңіліске ұшырады.
The Battle of Issus was a decisive Hellenic victory and it marked the beginning of the end of Persian power. It was the first time the Persian army had been defeated with the King (Darius III at the time) present. After the battle, the Hellenes captured Darius' wife, Stateira I, his daughters, Stateira II and Drypetis, and his mother, Sisygambis, all of whom had accompanied Darius on his campaign. Alexander, who later married Stateira II, treated the captured women with great respect. Later, the Spartan king Agis III recruited the Greek mercenary survivors of the Battle of Issus who had served in the Persian army, a force of 8,000 veterans, and used them in his fight against the Macedonians. In the summer of 331 BC, Agis defeated Coragus, the Macedonian general in command of the Peloponnese and the garrison of Corinth, but was finally defeated at the Battle of Megalopolis.
Соғыстың суреттері
Неміс қайта өрлеу дәуірінің суретшісі және гравюрашысы Альбрехт Альтдорфер (шамамен 1480–1538): Иссустың шайқасы (1529). Ян Брюгель Ұлының (1568–1625) "Иссустың шайқасы" (шамамен 1599–1600) Луврде ілуде.
German Renaissance painter and printmaker Albrecht Altdorfer (c. 1480–1538): The Battle of Alexander at Issus (1529). The Battle of Issus (c. 1599–1600) by Jan Brueghel the Elder (1568–1625) hangs in the Louvre.
Ежелгі
Диодор Сицилий (б.з.д. 90–30 ж.). Тарихи кітапхана. (Сілтеме 6) Квинт Курций Руф (б.з. 60–70 ж.). Александриялық тарихтар. Плутарх (б.з. 75 ж.). Ұлы Александрдың өмірі, Параллель өмірлер. Арриан (б.з. 86–146 ж.). Александрияның жорығы. Юниан Юстин (III ғасыр). XLIV Филипп тарихтары.
Diodorus Siculus (90–30 BC). Bibliotheca Historica. (Reference 6)
Quintus Curtius Rufus (AD 60–70). Historiae Alexandri Magni. Plutarch (AD 75). The Life of Alexander the Great, Parallel Lives. Arrian (AD 86–146). Anabasis Alexandri. Junianus Justinus (3rd century). Historiarum Philippicarum libri XLIV.
Қазіргі заманғы
Дельбрюк, Ханс (1920). Соғыс өнерінің тарихы. Небраска университетінің баспасы. Қайта басылған басылым, 1990 жыл. Аудармашы: Уолтер Ж. Ренфроу. 4 томдық. Энгельс, Дональд В. (1978). Ұлы Александр және Македония армиясының логистикасы. Беркли/Лос-Анджелес/Лондон. Фуллер, Джон Ф. К. (1960). Ұлы Ескендірдің әскербасшылығы. Нью-Джерси: Да Капо баспасы. Грин, Питер (1974). Македониялық Александр: тарихи өмірбаян. Моербек, Мартийн (1997). 333 ж.б.з.б. Исс шайқасы. Твенте университеті. Роджерс, Гай (2004). Александр: Ұлылықтың екіұштылығы. Нью-Йорк: "Рендом Хаус". Уорри, Дж. (1998). Классикалық әлемдегі соғыс. Уэльман, Ник. Әскер. Фонтис университеті.
Delbrück, Hans (1920). History of the Art of War. University of Nebraska Press. Reprint edition, 1990. Translated by Walter, J. Renfroe. 4 Volumes. Engels, Donald W. (1978). Alexander the Great and the Logistics of the Macedonian Army. Berkeley/Los Angeles/London. Fuller, John F. C. (1960). The Generalship of Alexander the Great. New Jersey: Da Capo Press. Green, Peter (1974). Alexander of Macedon: A Historical Biography. Moerbeek, Martijn (1997). The battle of Issus, 333 BC. Universiteit Twente. Rogers, Guy (2004). Alexander: The Ambiguity of Greatness. New York: Random House. Warry, J. (1998), Warfare in the Classical World. Welman, Nick. Army. Fontys University.