Баланың мүддесін қорғау құқығы: «Ата-ана мемлекет» принципі

Кіріспе

Балаға қамқорлық ететін ата-ана немесе басқа адамның оның мүддесі үшін шешім қабылдауына қатысты этикалық принцип. Parens patriae – латын тілінен аударғанда «ұлттың қамқоршысы» (сөзбе-сөз, «өз елінің қамқоршысы»). Заң бойынша, бұл мемлекеттің зәбірлеуші немесе немқұрайлы ата-анаға, заңды қамқоршыға немесе ресми емес күтушіге қарсы шара қолдану және қорғауға мұқтаж кез келген баланың, ересек адамның немесе жануардың қамқоршысы ретінде әрекет етуге берілген мемлекеттік билікті білдіреді. Мысалы, кейбір балалардың, қабілетсіздердің және мүгедектердің жеткілікті күтім көрсете алатын және оған дайын ата-аналары болмайды, сондықтан мемлекеттік араласу қажет болады. АҚШ-тағы сот процесінде мемлекет parens patriae құқығын пайдалана алады; мемлекет өзінің халқының мүддесі үшін сотқа жүгінетінін жариялайды. Мысалы, 1976 жылғы Харт-Скотт-Родиноның монополияға қарсы іс-қимылды жақсарту туралы заңы (15 USC 15c), Клейтон заңының 4C тармағы арқылы штаттың бас прокурорларына Шерман монополияға қарсы заңын бұзудан зардап шеккендердің атынан parens patriae ісін қозғауға рұқсат береді.

Талқылау

Parens patriae – бұл бастапқыда он алтыншы ғасырда патша сарайында әрекетке қабілетсіз ересектердің істері бойынша қолданылған ұғым. Бұл түсінік кемінде 1608 жылға дейін жетеді, бұл туралы Коуктың Кальвин ісі жөніндегі баяндамасында айтылған, онда «адамгершілік заң, honora patrem, әрине, елдің әкесі – pater patriae болып табылатын адамға да қатысты» делінген. Parens patriae доктринасы 17 және 18 ғасырларда балаларға қатысты біртіндеп қолданыла бастады және содан бері егемендікке абсолютті құқықтар беруден мемлекет пен соттардың балалар мен әрекетке қабілетсіз ересектерге қатысты құқықтары мен міндеттерімен байланысты ұғымға айналды. Кейбір жағдайларда тараптар өз дауларын ресми төрелік рәсімдерге беруі мүмкін. Мұндай рәсімдер, соттық немесе сотқа теңестірілген болса да, соттың баланың мүддесін қорғау функциясын жүзеге асырудағы қадағалау билігін алмастыра алмайды. Егер мұндай шешім баланың ең жақсы мүддесіне қайшы келсе, сот оны балаға қатысты күшін жояды, тіпті ол ата-аналар үшін міндетті болса да. Баланың мүддесін тексеру – ата-ананың, әже-шешенің, мүдделі туыстың немесе баланың өкілі арқылы әрекет ететін баланың өзінің наразылығына негіз болуы мүмкін. Мысалы, жұбайлар Бет-Дин алдындағы діни ажырасу рәсімін өткен болуы мүмкін, онда еврей діни соты балалар туралы да ережелер қарастырылған. Бұл соттың абсолютті түрде қорғаншылық беру туралы шешімі болғанымен, қоғамдық мүдде талап етеді, оны әлемдік сот қарауы керек, және егер мемлекеттік сот бұл баланың мүддесіне сәйкес келмейді деп шешсе, ол күшін жояды (Стенли Г. қарсы Айлин Г., New York Law Journal, 10 қазан 1994 ж., 22 бет, Col.6, Sup. Ct., NY Co.). Еуроодақта баланың кез келген сот процесінде өз пікірін білдіру құқығы – Еуропалық Одақтың Негізгі құқықтарының Хартиясының 24-бабында көзделген негізгі құқық болып табылады. Баланың пікірі оны қатыстыратын мәселелер бойынша оның жасы мен даму деңгейіне сәйкес ескеріледі. Сондай-ақ, баланың ең жақсы мүддесі мемлекеттік органдар немесе жеке мекемелер тарапынан балаға қатысты барлық іс-қимылдарда басты назарда болуы тиіс деп көрсетілген. Осы қағидалар ақыл-ой қабілеті шектеулі және күтіммен қамтамасыз ететін немесе басқа да адамдар, отбасы мүшелері немесе басқалары тарапынан зәбір көретін адамдарға да қолданылады. Өздерін қорғай алмайтындықтан, соттардың белгілі бір іс жүргізу үшін қорғаншы тағайындауға құқығы бар. Англия заңнамасына сәйкес, ұзақ мерзімді күтімді Қорғау соты ұйымдастырады.

Parens patriae relates to a notion initially invoked by the King's Bench in the sixteenth century in cases of non compos mentis adults. The notion dates from at least 1608, as recorded in Coke's report of Calvin's Case, wherein it is said "that moral law, honora patrem doubtless doth extend to him that is pater patriae." The parens patrae doctrine was gradually applied to children throughout the seventeenth and eighteenth centuries, and has since evolved from one granting absolute rights to the sovereign to one more associated with rights and obligations of the state and courts towards children and incapacitated adults. In some situations, the parties may have submitted their dispute to formal arbitration proceedings. Such proceedings, whether judicial or quasi judicial, cannot displace the supervisory power of the court in the exercise of its parens patriae function to the child. To the extent that such an award conflicts with the best interests of the child, the courts will treat it as void in respect of the child, even though it might be binding on the parents. The test of the best interests of the child can always be the basis of a challenge by a parent, grandparent, an interested relative, or the child acting through a friend. Thus, for example, the spouses might already have been through a religious form of divorce known as the get before the Beth Din, the Jewish rabbinical court, which included provision for the children. Even though there might appear to be a grant of custody in absolute terms by this court, public policy always requires that it can be reviewed by a secular court and, if the state court is of the view that it is not in the best interests of the child, it will be set aside (see Stanley G. v. Eileen G. New York Law Journal, 10 13 94, P.22, Col.6, Sup. Ct., NY Co.). Within the EU, the right of the child to be heard in any proceedings is a fundamental right provided in Article 24 Charter of Fundamental Rights of the European Union. The views of the child shall be considered on matters which concern them in accordance with their age and maturity. It also provides that the child's best interest shall be the primary consideration in all actions relating to children, whether taken by public authorities or private institutions. The same principles apply to individuals whose mental capacity is impaired and who are being abused by carers or other individuals, whether family members or otherwise. Since these individuals cannot protect themselves, the courts have an inherent jurisdiction to appoint a guardian ad litem for particular proceedings. In English Law, long term care is arranged through the Court of Protection.

АҚШ-тың федералды соттарында

Parens patriae ұғымы Англияда болғаннан гөрі Америка Құрама Штаттарының федералды соттарында кеңінен дамыды. Луизиана штаты Техас штатына қарсы сотқа жүгініп, Техас штатының лауазымды тұлғаларына Техас штатының карантиндік ережелерін Техас саудагерлерінің Техасқа тауар жеткізуіне кедергі келтіретіндей етіп қолдануын тоқтату талап етті. АҚШ Жоғарғы Соты Луизиананың нақты бір мемлекеттік кәсіпорнына келтірілген зиян үшін емес, барлық азаматтарының мүддесін қорғайтын parens patriae ретінде сотқа жүгінуге тырысқанын мойындады. Сот бұл жағдайда parens patriae-ге негіз бола алмайды деп тапса да, parens patriae-нің орындылығы мен тиімділігі анық мойындалды, осылайша прецедент құрылды. Осылайша, Луизиананың Техасқа қарсы ісінен кейін Жоғарғы Сот штаттарға parens patriae ретінде сотқа жүгінуге рұқсат беру үшін осы прецедентті қолданды:

Миссури Иллинойсқа қарсы, 180 АҚШ 208 (1901) (Миссуриге Миссури азаматтарының атынан Иллинойс пен Чикагоның санитарлық ауданына Миссисипи өзеніне ағынды суды құюын тоқтатуға бұйрық беруге рұқсат етілді);
Канзас Колорадоға қарсы, 206 АҚШ 46 (1907) (Канзас штатының штаттар аралық су арнасынан суды бұрып жіберуді тоқтатуға parens patriae ретінде сотқа жүгінуге рұқсат етілді);
Джорджия Теннесси мыс компаниясына қарсы, 206 АҚШ 230 (1907) (Грузияның штаттық шекарадан асып түсетін мыс зауытының түтінінен Грузияның бес округіне зиян келтіруіне тыйым салуға құқығы бар екені анықталды);
Нью-Йорк Нью-Джерсиге қарсы, 256 АҚШ 296 (1921) (Нью-Йорктың Нью-Йорк портына ағынды суды құюға тыйым салуға сотқа жүгінуге рұқсат етілді);
Пенсильвания Батыс Вирджинияға қарсы, 262 АҚШ 553 (1923) (Пенсильванияның табиғи газдың коммерциялық ағынына шектеулерді тоқтатуға сотқа жүгінуге құқығы бар екені анықталды);
Солтүстік Дакота Миннесотаға қарсы, 263 АҚШ 365 (1923) (Миннесотаның штаттар аралық су арнасындағы су ағынын арттыратын дренаж өзгерістерін тоқтатуға сотқа жүгінуге құқығы бар екені анықталды). Жоғарғы Сот Georgia v. Pennsylvania R. Co. ісінде parens patriae-нің басқа бір түрін мойындады. Ал бұрынғы істер мемлекеттің «квази суверендік» мүдделеріне зиян келтіруді болдырмау немесе қалпына келтіру үшін жасалған жалпы құқық шаралары болды. Грузия енді федералды монополияға қарсы заң бойынша көмек сұрады, егер жиырма темір жол компаниясы басқа штаттардағы (әсіресе солтүстік штаттардағы) Грузияның жүк жөнелтушілері мен мемлекет экономикасына зиян келтіретіндей етіп сауданы шектеу және бағаларды белгілеу үшін сөз байластырған болса. Сот Грузияның талап-арызын parens patriae ретінде қолдады, бірақ монополияға қарсы заңдар мемлекет экономикасына келтірілген зиян үшін өтеуді де рұқсат ететінін қарастырмады, өйткені ICC-нің даулы тарифтерді мақұлдауы кез келген зиянды өндіріп алуға мүмкіндік бермеді. Содан кейін, үш он жылдан кейін, Гавайи Стандартты мұнай компаниясына қарсы істе Гавайидің антимонополиялық заңдар бойынша төрт мұнай компаниясының бағаны белгілеуінен туындаған жалпы экономикасына келтірілген зиянды өтеу туралы жалпы ұқсас талапты қарады. Сот мемлекеттің тек сот шешімімен, зиянды өтеу үшін емес, ата-ана ретінде сотқа жүгінуге құқығы бар екенін шешті. Азаматтар жеке-жеке талап қоюға тиіс. Массачусетс ЭПА-ға қарсы істе мемлекеттер тобы (көбінесе жағалаудағы штаттар) ЭПА-ны парниктік газдар шығарындыларын реттеуді талап ету үшін сотқа жүгінуге тырысты, өйткені олар жаһандық жылынуға және теңіз деңгейінің көтерілуіне себеп болып отыр. «Бұл көтеріліп келе жатқан теңіздер Массачусетс штатының жағалау жерін жұтып жатыр». Сот былай деп мәлімдеді:

Missouri v. Illinois, 180 U. S. 208 (1901) (holding that Missouri was permitted to sue Illinois and a Chicago sanitation district on behalf of Missouri citizens to enjoin the discharge of sewage into the Mississippi River);
Kansas v. Colorado, 206 U. S. 46 (1907) (holding that Kansas was permitted to sue as parens patriae to enjoin the diversion of water from an interstate stream);
Georgia v. Tennessee Copper Co., 206 U. S. 230 (1907) (holding that Georgia was entitled to sue to enjoin fumes from a copper plant across the state border from injuring land in five Georgia counties);
New York v. New Jersey, 256 U. S. 296 (1921) (holding that New York could sue to enjoin the discharge of sewage into the New York harbor);
Pennsylvania v. West Virginia, 262 U. S. 553 (1923) (holding that Pennsylvania might sue to enjoin restraints on the commercial flow of natural gas);
North Dakota v. Minnesota, 263 U. S. 365 (1923) (holding that Minnesota could sue to enjoin changes in drainage which increase the flow of water in an interstate stream). The Supreme Court recognized a different kind of parens patriae suit in Georgia v. Pennsylvania R. Co. While the earlier cases were common law actions to prevent or repair harm to a state's "quasi sovereign" interests. Georgia now sought relief under the federal antitrust statute, alleging that twenty railroads had conspired to restrain trade and to fix prices in a manner that would favor shippers in other states (particularly northern states) to the detriment of Georgia shippers and the state's economy. The court upheld Georgia's claim as parens patriae with respect to injunctive relief, but did not consider whether the antitrust laws also authorized damages for an injury to the state's economy, because the ICC's approval of the challenged rates barred any damage recovery. Then, three decades later, in Hawaii v. Standard Oil Co., the court considered a generally similar damages action Hawaii brought under the antitrust laws for damages to its general economy resulting from a price fix by four oil companies. The court held that the state could sue as parens patriae only for injunctive relief and not for damages. Its citizens would have to sue individually for damages. In Massachusetts v. EPA, a group of states (mostly coastal states) sought to sue the EPA to require it to regulate greenhouse gas emissions because they were causing global warming and rising sea levels. "These rising seas have already begun to swallow Massachusetts' coastal land." The court stated:

«Қорытындылай келе, кемінде талапкерлердің даусыз растауына сәйкес, жаһандық жылынумен байланысты теңіз деңгейінің көтерілуі Массачусетске зиян келтірді және одан әрі зиян келтіретін болады. Апаттық зиянның қаупі, тіпті алыс болса да, шын мәнінде бар. Егер талапкерлер өздері сұраған жеңілдетуді алса, бұл қауіп белгілі бір дәрежеде азаяды. Сондықтан, Массачусетс сияқты штаттар өздерінің жағалауларын қорғау үшін реттеуді талап ету үшін ЭПА-ны сотқа беруге parens patriae ретінде құқылы болды. Сот ЭПА мәселені қарастырып, оның негізділігі туралы қандай шешім қабылдамасын, дәлелді түсіндірме беруі керек деп шешті. Пенсильванияның Mid Atlantic Toyota Distributors, Inc. компаниясына қарсы ісінде Төртінші округ бірнеше штаттық бас прокурорлардың баға белгілеу үшін автомобиль сатушыларының тобына қарсы сотқа шағымдануға құқылы parens patriae талапкерлері екенін анықтады, бұл олардың артық төлемнен зардап шеккен азаматтары үшін зиянды өтеуді алу мақсатында болды. Сот талапкерлерге өз штаттарының жеке тұлғалары атынан айыпталушыларға қарсы монополияға қарсы сот ісін жүргізуге 15 U.S.C. §§ 15c 15h және мемлекеттік заңдар мен конституцияларға сәйкес құқықтары болғандықтан, олар өз азаматтарының мүддесін қорғай алатынын шешті. Мемлекеттік заң бойынша қойылған parens patriae талаптарының федералдық топтық іс жүргізу заңымен (Federal Class Action Fairness Act) байланысы американдық федерализмге қатысты маңызды мәселе болып табылады. АҚШ Жоғарғы Соты Haaland v. Brackeen ісінде штаттардың федералдық үкіметке қарсы parens patriae ретінде сотқа жүгінуге құқығы жоқ екенін шешті.

Жануарлар

Үндістанның Жоғарғы Соты Animal Welfare Board Of India vs A. Nagaraja & Ors ісінде parens patriae доктринасын қолданды. Сот атап өтті: "PCA Act (Жануарларға қатыгездік жасауды болдырмау туралы заң) – заңның мақсаты мен міндетін, сондай-ақ Мемлекеттік саясаттың басшылық қағидаларын ескере отырып түсіндірілуге тиіс әлеуметтік қамқорлық заңнамасы. Әлеуметтік қамқорлық заңнамасы бойынша заң ережелері әлсіз және мұқтаж жандардың пайдасына кеңінен түсіндірілуі заңмен белгіленген. Сот мұндай түзетуші және әлеуметтік заңнамамен берілген пайдалардың сылтау айлалармен жойылмауы үшін де мұқият болуы керек. Parens patriae доктринасы бойынша сот жануарлардың құқықтарын қорғауға міндетті, өйткені олар адамдарға қарағанда өздерін өздері қорғауға шамалары келмейді."