Тропикалық өсімдік - Тамаринд ағашы — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

тропикалық өсімдік

Жеміс беретін бұршақ тұқымдас ағаш

Тамаринд (Tamarindus indica) – тропикалық Африкаға тән және Азияда табиғиланған, жеміс беретін бұршақ тұқымдас ағаш. Тамаринд туысы монотипті, яғни тек осы бір түрден ғана тұрады. Ол Fabaceae тұқымдасына жатады. Тамаринд ағашы қоңыр түсті, бұршақ сияқты жемістер береді, олардың ішінде тәтті, қышқыл дәмі бар жұмсақ өзегі болады, ол әлемнің көптеген елдерінің асханаларында қолданылады. Оның қою тұнбасы дәстүрлі медицинада және металлды жылтырату үшін де пайдаланылады. Ағашы ағаш өңдеуге, ал тұқымынан май шығаруға болады. Тамариндтің жас, нәзік жапырақтары Оңтүстік Үндістан және Филиппин асханаларында қолданылады. Тамариндтің көптеген пайдалы қасиеттері болғандықтан, ол тропикалық және субтропикалық аймақтарда бүкіл әлемде өсіріледі.

Сипаттама

Тамаринд - ұзақ өмір сүретін, орташа жылдамдықпен өсетін ағаш, оның тажының максималды биіктігі 7 метрге жетеді. Тажының пішіні қалың жапырақтары бар, біркелкі емес, құмыра тәрізді болады. Ағаш тікелей күн сәулесінде жақсы өседі. Ол сазды, құмды, қара топырақты және қышқыл топырақ түрлерін жақсы көреді, сондай-ақ құрғақшылыққа және аэрозоль тұзына (жағалау аймақтарындағы желмен әкелінетін тұзға) жоғары төзімді. Жасыл жапырақтары кезектесіп орналасқан және қанатты тілімделген. Жапырақшалары ашық жасыл, эллипстік-сопақша келген, қанат тәрізді тамырлары бар және 2,5 см-ден кішкентай. Ағаш өскен сайын бұтақтары біртұтас орталық діңгеден төмен қарай иіледі, көбінесе ауыл шаруашылығында ағаш тығыздығын арттыру және жемістерді жинауды жеңілдету үшін оларды кеседі. Түнде жапырақшалар жабылады. Тамаринд гүлдері (көзге түспесе де) қызыл және сары ұзын гүлдермен гүлдейді. Гүлдері 2,5 см (1 дюйм) енінде, бесеу жапырақты, кішкентай шоғырларда орналасқан, сары түсті және қызыл немесе қызыл жолақтары бар. Гүл бүршігінің төрт тостаған жапырағы қызғылт түсті болады және гүл ашылғанда олар түсіп қалады.

Жемістер

Жемісі – қабығы қатты, қоңыр түсті, кейде бұршақ деп аталатын, ұзындығы белгілі бір шамада болатын жарылмаушы бұршақ. Жемістің қалың, шырыны мол, қышқыл дәмі бар еті болады. Еті қоңыр немесе қызғылт қоңыр түске боялғанда пісіп жетеді. Азия тамариндтерінің бұршақтары ұзын (алтыдан он екіге дейін тұқымды), ал Африка және Батыс Үндістан сорттарының бұршақтары қысқа (бірден алтыға дейін тұқымды) болады. Тұқымдары біршама жалпақтанып, жылтыр қоңыр түсті. Жемістің дәмі тәтті-қышқыл.

Этимология

Атауы "Тамр Хинди" сөзінен шыққан, яғни "үнді құрмасы". Ерте ортағасырлық бірнеше шөпшілер мен дәрігерлер оны тамаранди деп жазған, ортағасырлық латын тілінде тамариндус деп, ал Марко Поло тамаранди туралы айтқан. Колумбия, Никарагуа, Коста-Рика, Эквадор, Куба, Доминикан Республикасы, Гватемала, Сальвадор, Гондурас, Мексика, Перу, Пуэрто-Рико, Венесуэла, Италия, Испания және Лузосфера елдерінде бұл өсімдік тамариндо деп аталады. Бұл елдерде оны көбінесе сол атаумен сусын (немесе agua de tamarindo) жасау үшін пайдаланады. Кариб аймағында тамаринді кейде тамамон деп атайды. Индонезия сияқты Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде оны асам джава (жавандық қышқыл жеміс) немесе жай ғана асам дейді, ал Тиморда сукаер деп атайды. Филиппинде ол филиппин тілінде sampalok немесе sampaloc, ал себуано тілінде sambag деп аталады. Тамаринд (Tamarindus indica) кейде "Манила тамариндысы" (Pithecellobium dulce)мен шатастырылады. Манила тамариндысы – Мексикаға тән басқа өсімдік, ол жергілікті жерде гуамучили деп белгілі.

Таксономия

Тамариндус индика тропикалық Африкаға тән болуы мүмкін, бірақ ол Үндістан субконтинентінде осылай ұзақ уақыт бойы өсірілгендіктен, кейде сол жерде туған деп есептеледі. Ол тропикалық аймақтарда кеңінен таралған. Үндістан тамариндтің ең ірі өндірушісі болып табылады. Тамариндтің тұтынуы Үндістан субконтиненті, Оңтүстік-Шығыс Азия және Америка, әсіресе Мексика асханаларындағы маңызды рөліне байланысты кең таралған.

Ас үй

Жемісті сабағынан қабығын алып жинап алады. Есейген ағаш бір жылда 200-ге дейін жеміс бере алады. Қажетті сорттарды көбейту үшін қабықтап жапырақ салу, қалқандық (T немесе кері T) бүршіктеп салу және ауада тамырландыру әдістерін қолдануға болады. Мұндай ағаштар, егер өсу жағдайлары оңтайлы болса, әдетте үш-төрт жыл ішінде жеміс бере бастайды. Жеміс піскен сайын тәттілігі артып, қышқылдығы азаяды, ал піскен жеміс дәмдірек болып саналады. Қышқылдық сортқа қарай өзгереді, ал кейбір тәтті тамариндтер піскенде мүлдем қышқылдығын жоғалтады. Батыс асханасында тамаринд тұнбасын Вустершир соусында, HP соусында және кейбір барбекю соустарының құрамында (әсіресе Австралияда, онда тамаринд Вустершир соусынан алынады) кездестіруге болады. Тамаринд пастасының көптеген аспаздық қолданыстары бар, оның ішінде чатни, карри және дәстүрлі шарбат сиропын дайындауда дәмдеуіш ретінде қолданылады. Тамариндтен жасалған тәтті чатни Үндістан мен Пәкістанда көптеген тағамдарға қосымша ретінде танымал және көбінесе самосамен бірге беріледі. Тамаринд тұнбасы Оңтүстік Үндістан асханасында карри мен күріштің дәмін жақсарту үшін, Чигали лебізінде, расамда, Кодделде және кейбір түрлерінде масала шайында негізгі ингредиент болып табылады. Таяу Шығыста, Леванттан Иранға дейін тамаринд дәмді тағамдарда, әсіресе еттен жасалған қайнатпаларда қолданылады және көбінесе тәтті-қышқыл дәмді алу үшін құрғақ жемістермен бірге қолданылады. Филиппинде жемістің өзі қышқыл сорпа синигангтың (оған басқа қышқыл жемістер де қосылуы мүмкін) қышқылдығын беру үшін, сондай-ақ синампалукан деп аталатын тағы бір сорпа түрінде (онда тамаринд жапырақтары да қолданылады) қолданылады. Индонезияда да тамаринд негізіндегі "сайур асем" деп аталатын қышқыл сорпа тағамы бар. Тамаринд массасын сұйықтықпен араластырып, тамаринд шырыны ретінде ішімдікке де қолданады. Индонезияның Ява аймағында тамаринд шырыны es asem немесе gula asem деп аталады, ол пальма қанты мен мұзбен бірге жаңа қышқыл және тәтті сусын ретінде беріледі. Мексика мен Кариб теңізі елдерінде жеміс массасын сумен араластырып, қант қосып "агуа фреска" сусыны дайындайды. Мексиканың барлық аймақтарында оны қантты кондитерлік өнімдер жасау үшін, соның ішінде бұрыш ұнтағы қосылған тамариндтен жасалған тәттілерге кеңінен қолданады. Нигерияның Сокото қаласында тамаринд массасын боялған тері өнімдерінің түсін бекіту үшін, оларды қайнату кезінде қолданылатын сілтілі заттарды бейтарап ету үшін пайдаланады. Жапырақтары мен қабығы да жеуге жарамды, ал тұқымдарын пісіріп, қауіпсіз етуге болады. Бланшированные, жұмсақ тамаринд жапырақтары Мьянманың жоғарғы аймақтарында дайындалатын magyi ywet thoke ( ; ) салаттарының құрамына кіреді, ол бланшированные, жұмсақ тамаринд жапырақтары, сарымсақ, пияз, қуырылған жер жөңкесі және ұсатылған құрғақ креветкалардан тұрады.

The fruit is harvested by pulling the pod from its stalk. A mature tree can produce up to of fruit per year. Veneer grafting, shield (T or inverted T) budding, and air layering may be used to propagate desirable cultivars. Such trees will usually fruit within three to four years if provided optimum growing conditions. As the fruit matures it becomes sweeter and less sour (acidic) and the ripened fruit is considered more palatable. The sourness varies between cultivars and some sweet tamarind ones have almost no acidity when ripe. In Western cuisine, tamarind pulp is found in Worcestershire sauce, HP Sauce, and some brands of barbecue sauce (especially in Australia, with the tamarind derived from Worcestershire sauce). Tamarind paste has many culinary uses including as a flavoring for chutneys, curries, and the traditional sharbat syrup drink. Tamarind sweet chutney is popular in India and Pakistan as a dressing for many snacks and often served with samosa. Tamarind pulp is a key ingredient in flavoring curries and rice in south Indian cuisine, in the Chigali lollipop, in rasam, Koddel and in certain varieties of masala chai. Across the Middle East, from the Levant to Iran, tamarind is used in savory dishes, notably meat based stews, and often combined with dried fruits to achieve a sweet sour tang. In the Philippines, the whole fruit is used as one of the souring agents of the sour soup sinigang (which can also use other sour fruits), as well as another type of soup called sinampalukan (which also uses tamarind leaves). Indonesia also has a similarly sour, tamarind based soup dish called sayur asem. Tamarind pulp mixed with liquid is also used in beverage as tamarind juice. In Java, Indonesia, tamarind juice is known as es asem or gula asem, tamarind juice served with palm sugar and ice as a fresh sour and sweet beverage. In Mexico and the Caribbean, the pulp is diluted with water and sugared to make an agua fresca drink. It is widely used throughout all of Mexico for candy making, including tamarind mixed with chilli powder candy. In Sokoto, Nigeria, tamarind pulp is used to fix the color in dyed leather products by neutralizing the alkali substances used in tanning. The leaves and bark are also edible, and the seeds can be cooked to make safe for consumption. Blanched, tender tamarind leaves are used in a Burmese salad called magyi ywet thoke (; ), a salad from Upper Myanmar that features tender blanched tamarind leaves, garlic, onions, roasted peanuts, and pounded dried shrimp.

Тұқым майы мен түйіршік ұнтағы

Тамаринд тұқымының майы тамаринд тұқымының ядросынан жасалады. Ядроны оның жұқа, бірақ берік қабығынан (немесе testa) бөліп алу қиын. Оның тұтқырлығы зығыр майына ұқсас, және оны бояу немесе лак жасауға пайдалануға болады. Тамаринд ядросының ұнтағы тоқыма және джут өңдеуде, сондай-ақ өнеркәсіптік желімдер мен адгезивтерді (жабыстырғыштарды) өндіруде көлемдік материал ретінде қолданылады. Оның сақтау кезіндегі түсі мен иісін сақтау үшін майы алынып тазартылады.

Халықтық медицина

Бүкіл Оңтүстік-Шығыс Азияда тамаринд жемісі қызбаға шалдыққан адамдардың маңдайына емдік жамылғы ретінде қолданылады. Жавадағы буланған және күнде кептірілген ескі тамаринд массасынан (asem kawa) алынған экстракт терідегі бөртпе, қабыну сияқты мәселелерді емдеу үшін пайдаланылады; сондай-ақ, сұйылтып ішкен кезде түсік түсіруге көмектеседі.

Металл бояуы

Үйлер мен ғибадатханаларда, әсіресе буддалық Азия елдері, оның ішінде Мьянмада, жемістің қамыры жезден жасалған құдайлардың мүсіндерін және шамдарды, сондай-ақ мыс, жез және қола ыдыстарды жылтырату үшін қолданылады. Тамаринд құрамында тартар қышқылы бар, ол әлсіз қышқыл болып табылады және қарауытты кетіруге көмектеседі. Лимон, тағы бір қышқыл жеміс, осы мақсатта ұқсас қолданылады. Иттерде тамариндтің тартар қышқылы жедел бүйрек жеткіліксіздігін тудырады, бұл көбінесе өлімге алып келеді. Жапырақ сығындысында люпанон, люпеол, катехиндер, эпикатехин, кверцетин және изорахмнетин кездеседі. Өте жоғары өнімді сұйық хроматографиясының талдауы тамаринд тұқымдарында катехин, процианидин B2, кофе қышқылы, ферул қышқылы, хлорамфеникол, мирицетин, морин, кверцетин, апигенин және кемпферол бар екенін көрсетті.

Өсіру

Тұқымдарды өнімділігін арттыру үшін сыртқы қабығын зақымдауға немесе қысқа уақытқа қайнатуға болады. Құрғақ сақталса, олар бірнеше ай бойы өнімділік қабілетін сақтайды. Тамаринд көптен бері Индонезия, Малайзия, Шри-Ланка, Филиппин, Кариб теңізі және Тынық мұхиты аралдарында табиғи түрде тараған. Оңтүстік-Шығыс Азия елдері арасында Таиландта ең ірі плантациялар орналасқан, одан кейін Индонезия, Мьянма және Филиппин келеді. Оңтүстік-Шығыс Азияның кейбір аймақтарында тамариндке асам деп атайды. Бұл өсімдік бүкіл Үндістанда, әсіресе Махараштра, Чхаттисгарх, Карнатака, Телангана, Андхра-Прадеш және Тамил Наду штаттарында өсіріледі. Үндістандағы кең тамаринд бақтары жыл сайын мол өнім береді. Африкада дәстүрлі тағамдық өсімдік саналатын тамаринд, тамақтануды жақсартуға, азық-түлік қауіпсіздігін арттыруға, ауылдық жерлерді дамытуға және тұрақты жерді пайдалануды қолдауға әлеуетті. Мадагаскарда оның жемісі мен жапырақтары сақиналы құйрықты лемурлердің сүйікті тағамы болып табылады және егер қолжетімді болса, жыл бойы олардың тамақ ресурсының 50 пайызын құрайды.

Бау-бақша шаруашылығы

Оңтүстік Азия және тропикалық аймақтарда тамаринд ағаштары әсемдік үшін, бақшаларда және коммерциялық мақсатта отырғызылады. Көптеген Азия елдерінде бонсай ретінде таралған, ал орташа белдеуде үй ішінде де өсіріледі.