Кіріспе

Ұсынылған тамақтану бұзылысы Orthorexia nervosa (/ɔrθəˈrɛksiə nəˈvoʊsə/; ON; сондай-ақ орторексия деп те аталады) – дені сау тамақтануға тым көңіл бөлумен сипатталатын тамақтану бұзылысы. Бұл терминді 1997 жылы американдық дәрігер Стивен Братман енгізді. Ол кейбір адамдардың денсаулығын жақсарту мақсатындағы диеталық шектеулері керісінше, әлеуметтік оқшалану, алаңдаушылық, табиғи, интуитивті түрде тамақтану қабілетінен айырылу, басқа да салауатты адамдардың іс-әрекеттеріне қызығушылықтың төмендеуі және сирек жағдайларда қатты тамақтанудың нашарлауы немесе тіпті өлім сияқты денсаулыққа зиянды салдарларға әкелуі мүмкін екенін болжады. 2009 жылы Британдық диеталық қауымдастығының төрағасы және Лидс қалалық университетінің аға оқытушысы Урсула Филпот нервтік орторексиямен ауыратын адамдарды "өздерінің денелеріне түсетін тамақтың сапасымен ғана айналысады, олардың жеке түсінігі бойынша қай тағамдар шынымен 'таза' екенін анықтап, диеталарын жетілдіріп, шектейді" деп сипаттады. Бұл нервтік анорексия және нервтік булимия сияқты басқа тамақтану бұзылыстарынан өзгеше, себебі соларға ұшырағандар жеген тамақтың мөлшеріне назар аударады. Бұл нервтік орторексиямен күресіп жүрген адамдар басқалардан өзге, өздерінің дені сау тамақтану әдеттерімен мақтанады және анорексиядағы дене бейнесіне емес, осының нәтижесінде орторексия пайда болады дегенді көрсетеді. Orthorexia nervosa Америкалық психиатриялық қауымдастығы тарапынан тамақтану бұзылысы ретінде мойындалмаған, сондықтан ол кеңінен қолданылатын Психикалық бұзылыстардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығында (DSM) ресми диагноз ретінде көрсетілмейді.

Белгілері мен симптомдары

Орторексияның белгілеріне мыналар жатады: "тағамды таңдауға, жоспарлауға, сатып алуға, дайындауға және жеуге қатысты мінездің шектен тыс болуы; тағамды көңіл көтеру көзі емес, денсаулықтың көзі ретінде қарау; тыйым салынған тағамдарға жақын болғандағы мазасыздық немесе жирену; белгілі бір тағам түрлерін қосу немесе алып тастаудың ауруды алдын алуға немесе емдеуге, сондай-ақ күнделікті өмірге әсер ететініне сенімділік; басқа факторлар өзгермей тұрғанда диеталық көзқарастардың үнемі өзгеріп отыруы; басқа адамдардың тамақтану таңдауларын моральдық тұрғыдан бағалау; дене пішінінің бұрмалануы, салмаққа емес, физикалық "таза еместік" сезіміне байланысты; нашар тамақтануға қарамастан, тамақтану әдеттерінің денсаулыққа пайдалы екеніне сену".

Диагностика

2016 жылы орторексияның ресми критерийлері Thom Dunn және Steven Bratman-ның «Тамақтану мінез-құлқы» журналында ұсынылды. Алайда, Данн мен Братман бұл зерттеу құралын тиісті ішкі және сыртқы жарамдылықтың жетіспеуі ретінде сынға алады. Бұл 2008 жылғы неміс зерттеуін қамтиды, ол өз зерттеулерін тамақтану туралы ең көп білетін, мысалы, университеттегі тамақтану студенттері, тамақтану туралы білімнің көп жиналуы және оның денсаулыққа қатысы салдарынан тамақтану бұзылыстарына ұшырау қаупі жоғары тобы болуы мүмкін деген күдікке негіздеді; идеясы мынадай: денсаулық туралы қаншалықты көп білсеңіз, денсаулыққа қатысты зиянды бейімділік дамуының ықтималдығы соншалықты жоғары. Бұл зерттеу сондай-ақ орторексиялық бейімділіктер тіпті ғылымды зерттеуге деген құштарлықты тудыруы мүмкін екенін көрсетті, яғни осы саланың көптеген өкілдері курсты бастамас бұрын бұл бұзылыстан зардап шегуі мүмкін. Алайда, зерттеу нәтижелері көрсеткендей, зерттеуге қатысқан студенттердің орторексиялық көрсеткіштері, олар білім алуды бастаған кезде, басқа университет студенттерінен жоғары болған жоқ, сондықтан есепте тамақ білімі мен ОН пайда болуы арасындағы байланысты нақтылау үшін қосымша зерттеулер қажет деген қорытынды жасалды. Сол сияқты, Португалиядағы тамақтану мамандықтарының студенттері арасында жүргізілген зерттеуде қатысушылардың орторексиялық көрсеткіштері (ORTO 15 диагностикалық сауалнамасы бойынша) оқу барысында төмендеді, ал тамақтану бұзылысын дамытудың жалпы тәуекелі мардымсыз 4,2 пайызды құрады. Қатысушылар тамақтану мінез-құлқы мен көзқарасын түсіну үшін сауалнамаларға жауап берді. Бұл зерттеуде тамақтану және денсаулық ғылымдары студенттерінің тамақтану мінез-құлқы шектеулі екендігі анықталды, бірақ бұл зерттеулер бұл студенттердің «басқа студенттерге қарағанда тамақтану үлгілері бұзылған немесе дұрыс емес» екенін растау үшін жеткілікті дәлел таппады. Көптеген ғылыми зерттеулер жасөспірімдер мен жастардың тамақтану бұзылыстарына өте сезімтал екенімен келіседі. Бір зерттеуде BOT ұпалы мен колледж мамандығы арасында байланыс жоқ екені анықталды, бұл колледж кампустарында психикалық денсаулық мәселелері мен тамақтану бұзылыстарының кең таралғанын және денсаулық пен ғылым мамандықтары ғана зардап шегетінін көрсетеді. Сонымен қатар, Instagram қолдану мен нервтік орторексия арасындағы байланыс туралы көптеген зерттеулер жүргізілді. Әлеуметтік желілердегі сау қауымдастық, әсіресе Instagram сияқты платформаларда танымалдыққа ие болды. #food хэштегі Instagram-дағы ең танымал 25 хэштегтің бірі. Осы қатынасты зерттеген зерттеуде Instagram-ды жиі пайдалану ON симптомдарымен байланысты екені анықталды, ал басқа әлеуметтік желілерде мұндай әсер байқалған жоқ. Әлеуметтік желілерді пайдаланушылардың көп бөлігін жастар мен жасөспірімдер құрайтындықтан, мұндай мазмұнға ұшырау денсаулыққа зиянды мінез-құлықты дамытуға әкелуі мүмкін.

Тарих

1997 жылы Yoga Journal журналында американдық дәрігер Стивен Братман грек тіліндегі ὀρθο (орто, "дұрыс" немесе "тура"), және ὄρεξις (орексис, "ашкөздік") сөздерінен құралған "орторексия нервоза" терминін жасады, бұл сөздердің сөзбе-сөз мағынасы "дұрыс ашкөздік", бірақ іс жүзінде "дұрыс тамақтану" дегенді білдіреді. Бұл термин анорексияға ұқсас, оның сөзбе-сөз мағынасы "ашкөздіксіздік", және нервтік анорексияның анықтамасында қолданылады. (Екеуінің де "нервоза" бөлігі денсаулыққа қатысты психологиялық мәселені білдіреді.) Братман орторексияны адамның өзі санайтын салауатты тамақтануға қатысты денсаулыққа зиянды үдемелі құштарлық деп сипаттады. Салауатты тамақтану туралы сенімдер көбінесе шикі тағамдарды жеу немесе макробиотика сияқты диеталық теориялардың бірінен басталады, бірақ содан кейін олар шектен шығып, тамақтанудың бұзылуына және психологиялық және/немесе физикалық денсаулықтың нашарлауына әкеледі. Братман бұл жағдайды 1970 жылдардағы жеке тәжірибесіне, сондай-ақ 1990 жылдардағы пациенттерінің мінез-құлқына негіздеді. Кітап жарық көргеннен кейін, 2004 жылы Римдегі Ла Сапиенца университетінің итальяндық зерттеушілер тобы орторексияның таралуын өлшеуге арналған құралды әзірлеуге тырысқан алғашқы эмпирикалық зерттеуді жариялады, ол ORTO 15 деп аталды. 2015 жылы, орторексия терминінің салауатты тамақтанудың дәстүрлі емес теорияларын ұстанатын адамдарға қатысты қолданылуы туралы жаңалықтарға жауап ретінде Братман былай деді: "Теория дәстүрлі немесе дәстүрлі емес, экстремалды немесе икемді, ақылға қонымды немесе мүлдем абсурдты болуы мүмкін, бірақ егжей-тегжейлілігіне қарамастан, теорияның жақтастары міндетті түрде орторексиямен ауырмайды. Олар жай ғана диеталық теорияны ұстанады. "Орторексия" термині тек осы теорияға байланысты тамақтану бұзылысы пайда болған жағдайда ғана қолданылады." Братман басқа жерде, ерекше жағдайларды есепке алмай, салауатты тамақтанудың көптеген жалпы теорияларын олардың көпшілігі қауіпсіз түрде ұстанатынын айтты; алайда, "кейбір адамдар үшін денсаулықты іздеу жолында шектеулі диетаға түсу диеталық перфекционизмге ұласуы мүмкін". Ұлттық тамақтану бұзылыстары қауымдастығының сайтында жарияланған мақаласында доктор Карин Кратина бұл процесті былай түйіндеді: "Соңында тамақ таңдауы әртүрлілігі мен калориясы жағынан соншалықты шектеулі болады, одан денсаулыққа зиян келтіреді – салауатты тамақтануға толығымен берілген адам үшін ирониялық жағдай". Американдық психиатриялық қауымдастық орторексияны психикалық бұзылыс ретінде танымаса да және ол DSM 5-те тізімдемелген жоқ, 2016 жылдың қаңтарына қарай тақырып бойынша төрт жағдай туралы есептер және 40-тан астам мақалалар халықаралық деңгейдегі рецензияланған журналдарда жарияланды. 2011 жылы жарияланған зерттеуге сәйкес, 111 голланд тілінде сөйлейтін тамақтану бұзылыстары мамандарының үштен екісі өздерінің клиникалық тәжірибесінде осы синдромды байқағанын хабарлады. "Макмиллан ағылшын сөздігіне" сәйкес, бұл сөз ағылшын тілінің сөздік қорына еніп келеді. Орторексияның жаңадан пайда болған тамақтану бұзылысы ретіндегі тұжырымдамасы 21 ғасырда БАҚ-тың қызығушылығын тудырды.

Орторексия және басқа да аурулар

Орторексия тамаққа деген қатынасы жағынан анорексия мен булимиядан өзгеше. Салмақ жоғалту және аз тамақтану мақсатымен тамақ қабылдауға назар аударудың орнына, орторексия – "тамақ сапасына деген мания" және тек "салауатты" тағамдарды тұтыну арқылы жетілу мен тазалыққа қол жеткізу сезімімен күш алады. Орторексиялық мінез-құлық көбінесе нашар тамақтану мен салмақ жоғалтуға алып келеді және жиі нервтік анорексиямен байланысты. Зерттеулер көрсеткендей, мәжбүрлеушілікке бейімділік орторексияның дамуымен байланысты, ал кейбір зерттеушілер орторексияны КМҚ (күдікті-мәжбүрлеушілік қылықтар) ретінде диагностикалау қажет деп санайды, себебі оны мінсіз диетаға ұмтылу маниясы тудырады.