Кіріспе
Күшпен тамақтандыру – адамды немесе жануарды олардың қалауына қарсы тамақтандыру амалы. Гаваж (/UK/'/ɡ//æ//v//ɑː//ʒ/, /ɡ//æ/'/v//ɑː//ʒ/, /US//ɡ//ə/'/v//ɑː//ʒ/, ɡavaʒ) термині – мұрын (назогастрикалық) немесе ауыз (орогастрикалық) арқылы асқазанға енгізілетін кішкентай пластик түтік арқылы бір затты беруді білдіреді.
Force feeding is the practice of feeding a human or animal against their will. The term gavage (/UK/'/ɡ//æ//v//ɑː//ʒ//, //ɡ//æ/'/v//ɑː//ʒ/, /US//ɡ//ə/'/v//ɑː//ʒ/, ɡavaʒ) refers to supplying a substance by means of a small plastic feeding tube passed through the nose (nasogastric) or mouth (orogastric) into the stomach.
Психиатриялық мекемелерде
Кейбір елдерде, ерекше жағдайларда, тамақ ішуден үнемі бас тартатын және салмағын қалпына келтіруге бағытталған емдеулерден бас тартатын анорексия нервозасымен ауыратын науқастарға, мамандандырылған психиатриялық ауруханаларда күштеп, назогастрикалық зонд арқылы тамақтандыру шарасы қолданылуы мүмкін. Мұндай практика анорексиямен ауыратын науқастарға да, медициналық персоналға да ауыр стресс тудыруы мүмкін. Аштықпен қарсыласатын тұтқындарға дәстүрлі түрде ірі тамақтандыру зондтары қолданылады.
Біріккен Ұлттар Ұйымының соғыс қылмыстары жөніндегі трибуналы
2006 жылдың 6 желтоқсанында Гаагадағы Біріккен Ұлттар Ұйымының соғыс қылмыстары жөніндегі трибуналы серб саясаткері Воислав Шешельді күшпен тамақтандыруға рұқсат берді. Олар мұны медициналық қажеттілік болған жағдайда және тұтқынды күшпен тамақтандыру тәсілі адамгершіліксіз немесе ар-ұятты емес болса, "азаптау, адамгершіліксіз немесе ар-ұятты қарау емес" деп шешті.
Израиль
2015 жылы Кнессет әкімшілік қамауда бірнеше айдан бері ұсталып келген палестиналық тұтқынның аштық әрекетіне жауап ретінде тұтқындарды күшпен тамақтандыруға рұқсат беретін заң қабылдады. Израильдік дәрігерлер Мохаммад Алланды оның қалауына қарсы тамақтандырудан бас тартты, және ол Жоғарғы Сот оны уақытша босатып жіберген соң тамақтануын қайта бастады.
Грекия
Грек соттары түрлі уақыттарда, соның ішінде 2021 жылы аштық ереуілдеріне қарсы мәжбүрлеп тамақтандыруды бұйырды. 2021 жылдың ақпан айында басталған Димитрис Куфонтинастың 65 күндік аштық және су ішпеу ереуілін тоқтату мақсатында грек прокуроры Куфонтинасты мәжбүрлеп тамақтандыруды ұсынды. Куфодинасқа емдеу жүргізілген Ламия ауруханасының дәрігерлері мәжбүрлеп тамақтандыру процедураларын жүргізуден бас тартты, грек дәрігерлер одағы бұл әрекетті азаптау деп атады. 2014 жылы да осындай жағдай болды, 21 жастағы, анархист, банк тонаушы және Александрос Григоропулостың балалық шақтағы досы Никос Романос білім алу құқығы үшін аштық ереуіліне қатысты, бұл мәжбүрлеп тамақтандыруға алып келді. Романос дәрігерлердің көмегімен мәжбүрлеп тамақтандыру бұйрығына қарсы тұрды. Романос университетке оқуға қабылданғаннан кейін 30 күннен кейін аштық-сусыздық ереуілін тоқтатты.
Басқа нысандар
Зыянды заттарды күштеп тамақтандыру азаптау және/немесе дене жазасы түрі ретінде қолданылуы мүмкін. 1996 жылы Боснияның солтүстігіндегі түрмедегі серб тұтқындары қағаз бен сабын жеуге мәжбүр етілгендерін айтты. Кейде тұтқындар өз діндеріне қайшы келетін тағамдарды жеуге мәжбүр болады деген шақыртулар да болды. The Washington Post газеті АҚШ жетекшілігімен жүргізілген коалицияның Абу-Грейб түрмесіндегі мұсылман тұтқындарының ант берген мәлімдемелерінде шошқа еті жеуге және алкоголь ішуге мәжбүр етілгендерін жазды, ал бұл екеуі де Ислам дінінде қатаң түрде тыйым салынған (Абу-Грейбтегі азаптаулар мен тұтқындарға жасалған зорлық-зомбылыққа қараңыз).
Сәбилер
Жас балаларды қолдан тамақтандыру: нәрестелік диетаның ғылыми және практикалық трактаты бойынша, жаңа туған немесе емізуге шамасы келмейтін ерте туған нәрестелерді тамақтандырудың француздық жүйесі гаваж деп аталған. Садлер оның бастауын 1874 жылға дейін санайды және бұл процедураны сипаттаған, перинаталогияның алғашқы зерттеушісі Этьен Стефан Тарньеден цитата келтіреді. Бүгінде жаңа туған нәрестелерді жаңа туғандарды интенсивті күтім бөлімінде көбінесе назогастрикалық немесе кейде орогастрикалық зондтар арқылы тамақтандырады.
Үйленбеген қыздар үшін
Мәжбүрлеп тамақтандыру Солтүстік Африкада бұрын қолданылған, ал қазір Мавританияда әлі де кездеседі. Әйелдерде семіздік некеге шығу үшін бағалы қасиет саналған; мәдени тұрғыдан келгенде, тоқсыраулы келбеттер әулеттің байлығының белгісі ретінде қарастырылған. Осы дәстүр бойынша, кейбір қыздар аналары немесе әжелері тарапынан көп тамақ ішуге мәжбүрленіп, егер қыз жемесе, дене жазасына (мысалы, саусақты екі ағаш тірегінің арасына қысып) ұшырауы мүмкін. Бұл әрекеттің нәтижесінде қыздардың тез семіздікке шалдығуына себеп болады, және бұл әдет жас кезінен басталып, жылдар бойы жалғасуы мүмкін. Бұл әлі де Сахель аймағындағы, көбінесе нашар тамақтанатын Мавританияда (онда бұл leblouh деп аталады) сақталған дәстүр, ол әйелдердің денсаулығына қауіп келтіреді; кейбір жас жігіттер енді тоқсыраулы жар іздемейді, бірақ дәстүрлі әдемілік стандарттары мәдениеттің бір бөлігі болып қала береді.
Құлдықта
Ортаңғы жолмен АҚШ-қа құлдыққа апарылған кейбір африкалықтар өз өмірін аштық арқылы өздерінен алуға тырысты, және оларға Speculum orum деп аталатын құралмен күштеп тамақ берілді. Бұл құрал құлдың аузын ашып, тамақтандыруға мүмкіндік берді.
Үй жануарлары
Малды союға дайындау үшін күшпен тамақтандыру тәжірибесі қолданылған. Кейбір жағдайларда, мысалы, қаздар мен аққаздарды қауырсын және пекин қазы үшін өсітуде, бұл әлі де қолданылуда.
Ауыл шаруашылығында
Күшіп тамақтандыру, француз тіліндегі “gaver” етістігінің (“қайнату”, “толтыру”) есімдік түрінен шыққан “gavage” деп те аталады. Бұл термин қаздар мен аққуларды бауырларын майландыру үшін күшіп тамақтандыруға қатысты, осы арқылы фойе-гра өндіріледі. Құстарды күшіп тамақтандыру көбінесе қаз немесе моларданың еркек түріне, яғни Московия және Пекин гибридіне қолданылады. Дайындық әдетте союға дейін 4-5 ай бұрын басталады. Қаздарды бастапқыда бос жайылымда ұстағаннан кейін және қыртқының кеңеюіне көмектесетін ем шараларынан (мысалы, шөп жеу) соң күшіп тамақтандыру басталады. Gavage құстың мөлшеріне байланысты күніне екі-төрт рет, екі-бес апта бойы жүргізіледі. Тамақ құстың өңешіндегі қапқа (азық сақтау орны) жеткізу үшін жұқа металл немесе пластик түтікше арқылы тамағына енгізіледі. Таңдаулы азық – жүгері, көбінесе майлар мен витаминдер қосылған аралас азық. Су құстарына түтік әдісі тиімді, себебі оларда басқа құстарға (мысалы, тауықтарға) тән құс рефлексі болмайды және өңеш өте икемді болады. Бұл көшпелі су құстарының суық мезгіл алдында қысқа мерзімде көп салмақ жинау қабілеті gavage үшін оларды өте қолайлы етеді. Қазіргі Египетте қаздар мен еркек москвалық қаздарды әртүрлі дәнді азықтармен күшіп тамақтандыру практикасы бар, бұл фойе-гра өндірісімен байланысты емес, жалпы тұтыну үшін жасалады. Бұл еуропалық күшіп тамақтандыру сияқты түтік арқылы емес, қолмен жүзеге асырылады. Дегенмен, бұл практика коммерциялық шаруашылықтарда кеңінен таралмаған, көбінесе жеке тұлғалар осымен айналысады. Бұл үшін қолданылатын термин – tazġīṭ (تزغيط), ол zaġġaṭ (زغّط) етістігінен туындаған. Шен Дзу – шошқаларды күшіп тамақтандырудың ұқсас тәсілі.
Ғылыми зерттеулерде
Гаваж кейбір ғылыми зерттеулерде қолданылады, мысалы, метаболизм жылдамдығын зерттеуде. Ол түрлі зертханалық жануарларға, мысалы, егеуқұйрықтарға қолданылады. Дәрілік заттар сияқты сұйықтықтарды жануарларға түтік немесе шприц арқылы енгізуге болады.