Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тексел аралы маңындағы теңіз шайқасы (1673) голланд және біріккен ағылшын-француз флоттары арасында өтті.
Naval Battle off the island of Texel (1673) between Dutch and combined English and French fleets
Тексел теңіз шайқасы немесе Кикдуин шайқасы 1673 жылғы 21 тамызда (ескі стиль бойынша 11 тамыз) Тексел аралының батыс жағалауында голланд және біріккен ағылшын-француз флоттары арасында болды. Бұл үшінші ағылшын-голланд соғысының соңғы маңызды шайқасы болды, ол 1672–1678 жылдардағы Франко-голланд соғысының бір бөлігі еді. Осы соғыс барысында Франция королі Людовик XIV Республикаға шабуыл жасап, Испан Нидерландысын бақылауға алуды көздеді. Англияның қатысуы Англия королі Карл II құпия түрде жасасқан, ағылшын Парламентіне ұнамаған Довер шартының нәтижесінде болды. Ағылшын және голланд әскери күштерінің бас қолбасшылары Лорд адмирал Джеймс, Йорк герцогы, кейіннен Джеймс II, және Адмирал-генерал Уильям III Оранж, оның күйеу баласы және болашақ Англия патшасы болды. Екеуі де шайқасқа қатыспады. Рейн принці Руперт 100-ден астам соғыс кемесінен және 28 өрт кемесінен тұратын одақтас флотқа қолбасшылық етті, орталық бөлігін өзі басқарды, Жан II д'Эстре ванға, ал сэр Эдвард Спрагге артқы дивизияға жетекшілік етті. Голланд флоты 75 соғыс кемесінен және 22 өрт кемесінен тұрады, оған генерал-лейтенант-адмирал Михель де Руйтер қолбасшылық етті, ал ванды адмирал-лейтенант Адриан Банкерт, артқы бөлікті Корнелис Тромп басқарды. Голланд кемелері қарсыластарына қарағанда орташа есеппен кішкентай болғанымен, олардың экипаждары жақсы жаттығудан өткен және тәжірибелі болды.
The naval Battle of Texel or Battle of Kijkduin took place off the western coast of the island of Texel on 21 August 1673 (11 August O. S.) between the Dutch and the combined English and French fleets. It was the last major battle of the Third Anglo Dutch War, which was itself part of the Franco Dutch War (1672–1678), during which Louis XIV of France invaded the Republic and sought to establish control over the Spanish Netherlands. English involvement came about because of the Treaty of Dover, secretly concluded by Charles II of England, and which was highly unpopular with the English Parliament. The overall commanders of the English and Dutch military forces were Lord High Admiral James, Duke of York, later James II, and Admiral General William III of Orange, his son in law and another future King of England. Neither of them took part in the fight. Prince Rupert of the Rhine commanded the Allied fleet of more than 100 warships and 28 fireships, taking control of the centre himself, with Jean II d'Estrées commanding the van, and Sir Edward Spragge the rear division. The Dutch fleet of 75 warships and 22 fireships was commanded by Lieutenant Admiral General Michiel de Ruyter, with Lieutenant Admirals Adriaen Banckert in charge of the van and Cornelis Tromp the rear. Although the Dutch ships were smaller on average than their opponents, their crews were better trained and more experienced.
Шайқас
Шілде айының соңында Руперт қайтадан теңізге шықты, Гаагаға немесе Ден-Хелдерге жасалған шабуыл арқылы голландиялық флотты солтүстікке тартуға үміттене отырып. Де Руйтер бастапқыда Шонвельдте қалды, бірақ Вильгельм оған Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының қазыналық флотын сүйемелдеуді бұйырды, оның қолға түсірілуі Карлға соғысты жалғастыру үшін жеткілікті қаржыны қамтамасыз ететін еді. Де Руйтер алдымен Шонвельдтегі қорғаныс позициясын тастамауға шешім қабылдады, онда ол Шонвельдтің екі шайқасында одақтас флотты сәтті қарсы алған болатын. Алайда, Голландияның дәмдеуіш флоты Үндістаннан құнды жүктермен қайтып келе жатты. Елдің жартысы дерлік бір жыл бойы француздық оккупацияда болғандықтан, Голландия Республикасының қаржылық жағдайы өте нашар еді. Голландиялықтар дәмдеуіш флотының байлығынан айырылуға мұңкіндік бермейтін, тіпті оны жаудың қолға түсіруіне де жол бермейтін еді. Сондықтан штад-холдер Вильгельм Де Руйтерге жаумен қақтығысуға бұйрық берді. Де Руйтер, қарсыластарынан сандар жағынан кем болса да, жел бағытын иеленді және Адриан Банкерттің басқаруымен өзінің алғы шебін одақтастардың алғы шебін (Д’Эстрес басқаратын) негізгі флоттан бөліп жіберді. Оның тактикасы тиімді болды, француз кемелері шайқастың қалған бөлігінде маңызды рөл атқара алмады, бұл голланд флотының көп бөлігі мен ағылшын орталық және артқы дивизиялары арасындағы қатал күреске айналды. Екі жақ та сағаттар бойы болған қызу шайқаста ауыр залал шекті. Спрагге мен Тромп басқаратын артқы дивизиялар бірнеше рет қақтығысты, Спрагге бұрынғы қарсыласын өлтіруге немесе тұтқындауға публично ант берген еді. Олардың әрқайсысы үш рет өз туларын басқа кемелерге көшіруге мәжбүр болды; үшінші рет Спрагге оны тасымалдап әкелген қайық суға батқанда суға батты. Одан да маңыздысы, Тромппен болған жекпе-жекке ұшырауы ағылшын орталық бөлігін оқшаулап, нашаррақ бірақ жақсы басқарылған флоттың жеңіске жетуіне ықпал етті. Де Руйтер мен лейтенант-адмирал Арт Янссе ван Нес басқаратын ағылшын және голланд орталықтары арасындағы шайқас сағаттар бойы жалғасты, желдің өзгеруіне байланысты екі жақ та бірнеше рет жел бағытын иеленді. Француздардан бөлінген Банкерт голланд орталық бөлігіне қосылды, содан кейін Руперт, ал одан кейін Де Руйтер қосылды; шайқастың басты назарында голландтардың Спраггедің оқшауланған флагманы «Принцті» басып алуға жасаған әрекеті болды. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды, және екі флот та шаршағандықтан одақтастар шегінді; ірі кемелер батпаса да, көптеген кемелер қатты зақымдалды және шамамен 3000 адам қаза тапты, олардың үштен екісі ағылшын немесе француз болды.
In late July, Rupert put to sea again, hoping to draw the Dutch fleet north by feinting against The Hague or Den Helder. De Ruyter initially remained at Schooneveld, but William ordered him to escort an inbound Dutch East India Company treasure fleet, whose capture could provide Charles enough funds to continue the war. De Ruyter first decided not to leave his defensive position in the Schooneveld, from which he had successfully engaged the allied fleet in the double Battle of Schooneveld. However the Dutch Spice Fleet was returning from the Indies, filled with precious cargo. With half the country under French occupation for almost a year, the Dutch Republic's finances were in disastrous straits. The Dutch could not afford to lose the wealth the Spice Fleet was bringing, let alone allow it to be captured by the enemy. As such stadtholder William ordered De Ruyter to seek to engage the enemy. Although outnumbered, De Ruyter gained the weather gauge and sent his van under Adriaen Banckert in to separate the Allied van (under D'Estrées) from the main fleet. His ploy was effective, and the French ships were unable to play a significant part in the remainder of the battle, which became a gruelling encounter between the bulk of the Dutch fleet and the English centre and rear divisions. Both suffered badly during hours of fierce fighting. Once again, the rear divisions led by Spragge and Tromp clashed repeatedly, Spragge having publicly sworn to kill or capture his old enemy. Each had to shift their flags to fresh ships three times; on the third occasion, Spragge drowned when the boat transporting him sank. More importantly, his preoccupation with duelling Tromp isolated the English centre, and was a key factor in allowing an inferior but better managed fleet to succeed. The fight between the English and Dutch centre under De Ruyter and Lieutenant Admiral Aert Jansse van Nes continued for hours, with each side gaining the weather gauge as the winds shifted. Having disengaged from the French, Banckert joined the Dutch centre, followed first by Rupert, then De Ruyter; the main focus of the fight was a Dutch attempt to capture Spragge's isolated flagship, the Prince. This was unsuccessful, and with both fleets exhausted, the Allies withdrew; although no major ships sunk, many were seriously damaged and about 3,000 men died, two thirds of them English or French.
Салдары
Ұрыс аяқталғаннан кейін, Принц Руперт француздардың шайқаста өз үлесін атқармағанына наразылық білдірді, ал олардың көрсеткен өнері әлі де даулы. Пруд’омм француздардың жақсы күрескенін айтса да, олардың ағылшын флотынан бөлініп кеткенін мойындайды. Басты дау – бұл әдейі жасалған ба? Д’Эстрееге XIV Людовик француз флотын сақтап қалуға бұйрық берген, сондықтан ол желдің тым әлсіз екенін айтып, Руперттің голландтықтарға шабуыл жасау бұйрығына бағынбады. Бірнеше француз офицерлерінің мойындауынша, олардың флоты шайқаста көзге түспеген, бірақ оны тәжірибесіздікпен түсіндірді. Одақтас флоттың үлкендігі мен шайқас желісінің ұзындығы, сондай-ақ жауынгерлік нұсқаулар мен сигнал берудегі кемшіліктер оны басқаруды қиын етісті. Бұл ағылшындар мен француздар арасындағы күдіктілікті күшейте түсіп, соғысқа халықтың қолдауын азайта түсті, сонымен қатар теңіз блокадасы арқылы голландтықтарды аштыққа ұшырату үмітіне де нүкте қойды, нәтижесінде голландтықтар үшін толық стратегиялық жеңіс болды. Бұл науқан Де Райтер мансабының шыңы болды, бұл туралы Йорк герцогы мойындап, «ол әлемдегі ең ұлы қолбасшы болды» деген қорытынды жасады. Төрт кемесіне қарамастан, Дәмдеуіш флоты қауіпсіз жетті, бұл қажетті қаржылық жеңілдік әкелді. Келесі айларда Нидерланды Испаниямен және Киелі Рим империясымен ресми одақ құрды. Оңтүстік және шығыстан герман және испан басқыншылығының қаупі француздарды Республика аумағынан шығарып жіберді. Үшінші ағылшын-голланд соғысы 1674 жылы ағылшындар мен голландтар арасында Вестминстер шартына қол қоюмен аяқталды. Он төрт жылдан кейін, Даңқты революция кезінде штадхолдер III Уильям Англия тағына отырып, 17 ғасырдағы ағылшын-голланд қақтығыстарына нүкте қойды. 1781 жылға дейін голланд және британ флоттары Доггер Банкі шайқасында қайтадан шайқаспады.
After the battle, Prince Rupert complained the French had not done their share of the fighting, and their performance is still disputed. While Prud'homme states the French fought hard, he accepts they allowed themselves to become separated from the English fleet. The main dispute is whether this was deliberate; D'Estrées had been ordered by Louis XIV to preserve the French fleet, and thus disobeyed Rupert's orders to attack the Dutch, claiming the wind was too weak. By the admission of several French officers, their fleet was not prominent in the action, but they attributed this to inexperience. The size of the Allied fleet and length of its battle line, combined with inadequacies in fighting instructions and signalling, made it hard to control. It deepened suspicions between the English and French, further undercutting popular support for the war, while ending any hopes of starving the Dutch through a naval blockade, making it an overwhelming strategic victory for the Dutch. This campaign was the highlight of De Ruyter's career, as acknowledged by the Duke of York, who concluded "he was the greatest that ever to that time was in the world". Despite losing four ships, the Spice Fleet arrived safely, bringing the much needed financial reprieve. In the months following, the Netherlands formed a formal alliance with Spain and the Holy Roman Empire. The threat posed by German and Spanish invasions from the south and east forced the French to withdraw from the territory of the Republic. The Third Anglo Dutch War came to an end with the signing of the Treaty of Westminster between the English and the Dutch in 1674. Fourteen years later the Glorious Revolution, which saw Stadtholder William III ascend the throne of England, put an end to the Anglo Dutch conflicts of the 17th century. Not until 1781 would the Dutch and British fleets fight each other again in the battle of Dogger Bank.