Кіріспе
Неміс-израиль философы (1878–1965) Мартин Бубер (; Мартин Бубер, ; ; 8 ақпан 1878 – 13 маусым 1965) – австриялық еврей және израиль философы, ең белгілісі – диалог философиясы, «Мен-Сен» және «Мен-Зат» қарым-қатынасының айырмашылығына негізделген экзистенциализмнің бір түрі. Венада туған Бубер дінге берілген еврей отбасынан шыққан, бірақ философия саласындағы дүниеуи білім алу үшін еврей дәстүрінен бас тартқан. Ол сионизм туралы жазбалар жазды және 50 жылға жуық уақыт бойы, Еуропа мен Таяу Шығыста сионистік қозғалыстың түрлі ұйымдарымен тығыз жұмыс істеді. 1923 жылы Бубер өмір туралы атақты эссесін жазды, «Мен және Сен» (кейін ағылшын тіліне «I and Thou» деп аударылды).
Martin Buber (; Martin Buber, ; ; February 8, 1878 – June 13, 1965) was an Austrian Jewish and Israeli philosopher best known for his philosophy of dialogue, a form of existentialism centered on the distinction between the I–Thou relationship and the I–It relationship. Born in Vienna, Buber came from a family of observant Jews, but broke with Jewish custom to pursue secular studies in philosophy. He produced writings about Zionism and worked with various bodies within the Zionist movement extensively over a nearly 50 year period spanning his time in Europe and the Near East. In 1923, Buber wrote his famous essay on existence, Ich und Du (later translated into English as I and Thou),
Өмірбаян
Мартин (ивритше: מָרְדֳּכַי, Мордехай) Бубер Венада дінге берілген еврей отбасында дүниеге келді. Бубер 16 ғасырғы раввин Мейр Кацценленбогеннің тікелей ұрпағы еді, ол Махарам (מהר"ם) деп белгілі болды, бұл еврейше «Мордехай, Раввин (ХаРав), Мейр» деген сөздердің аббревиатурасы. Карл Маркс та оның танымал туысы. Оның әкесі Соломон Бубер Мидраш және раввиндық әдебиеттерді зерттеуші ғалым болған. Отбасында Бубер идиш және неміс тілінде сөйледі. 1892 жылы Бубер Лембергтегі әкесінің үйіне қайтып келді. Бубердің Кацценленбоген арқылы Давидтің әулетімен байланысы бар деген болжамға қарамастан, жеке діни дағдарыс оны еврей діни ғұрыптарынан бас тартуға итерді. Ол Иммануил Кант, Сёрен Кьеркегор және Фридрих Ницше еңбектерін оқыды. Соңғы екеуі оны философияны оқуға шабыттандырды. 1896 жылы Бубер Венаға оқуға кетті (философия, өнер тарихы, неміс тілі мен әдебиеті, филология). 1898 жылы ол сионистік қозғалысқа қосылып, конгрестерге және ұйымдастыру жұмысына қатысты. 1899 жылы Цюрихте оқып жүргенде Бубер болашақ әйелі Паула Винклермен танысты, ол «баварлық шаруа отбасынан шыққан дарынды католик жазушысы» болды, ол 1901 жылы католик шіркеуін тастап, 1907 жылы яһуди дініне ауысты. Бубер бастапқыда Ұлы соғысты Германияның Таяу Шығысты жаңаруы үшін еврей зиялыларымен бірге жүргізілетін «тарихи миссия» ретінде қолдады. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін Венада болғанда ол Якоб Л. Мореноның жазбаларына, әсіресе «кездесу» терминін қолдануға ықпал еткен. 1930 жылы Бубер Франкфурт-на-Майне университетінің құрметті профессоры атанды, бірақ 1933 жылы Адольф Гитлер билікке келгеннен кейін наразылық білдіріп, профессорлық қызметінен кетті. Ол содан кейін еврей ересектер білімінің орталық бюросын құрды, ол неміс үкіметі еврейлерді мемлекеттік білім беруден тыйым салғандықтан маңызды институтқа айналды. 1938 жылы Бубер Германиядан шығып, Иерусалимге (Мандатты Палестина) қоныс аударды, Еврей университетінде профессорлық қызметке орналасып, антропология және кіріспе әлеуметтанудан дәріс берді. 1948 жылы Израиль мемлекеті құрылғаннан кейін Бубер ең танымал израильдік философқа айналды. Бубер мен Пауланың екі баласы болды: ұлы Рафаэль Бубер және қызы Ева Штраус Штайнциц. Олар ұлдары Рафаэльдің Маргарете Бубер Нойманнға үйленуінен туған немерелері Барбара Гольдшмидт (1921–2013) және Джудит Бубер Агасси (1924–2018) тәрбиесіне көмектесті. Бубердің әйелі Паула Винклер 1958 жылы Венецияда қайтыс болды, ал ол 1965 жылдың 13 маусымында Иерусалимнің Талбия ауданындағы үйінде дүние салды. Бубер вегетариандық өмір салтын ұстанды.
Негізгі тақырыптар
Бубердің әсерлі, кейде поэтикалық жазу стилі оның еңбегіндегі маңызды тақырыптарды анықтады: хасидтік және қытай ертегілерін қайта баяндау, Киелі кітаптарға түсіндірме беру және метафизикалық әңгімелер. Мәдени сионист болған Бубер Германия мен Израильдегі еврей және білім беру қауымдастықтарында белсенділік танытты. Ол сондай-ақ Палестинадағы екіұлттық шешімді, ал еврей мемлекеті Израиль құрылғаннан кейін Израиль мен араб мемлекеттерінің аймақтық федерациясын қолдады. Оның ықпалы гуманитарлық ғылымдарға, әсіресе әлеуметтік психология, әлеуметтік философия және діни экзистенциализм салаларына таралады. Бубердің сионизмге қатысты көзқарасы "ивриттік гуманизм" тұжырымын тарату ниетімен байланысты болды. Лоренс Сильберштейннің сөзіне сәйкес, "ивриттік гуманизм" термині "Бубердің ұлтшылдық формасын ресми сионистік қозғалыстан ерекшелеу" және "Израильдің мәселесі жалпы адамзат мәселесінің ерекше бір түрі екенін көрсету" үшін қолданылды. Осылайша, Израильдің ерекше ұлт ретіндегі міндеті жалпы адамзаттың міндеттерімен тығыз байланысты болды.
1915-жылға дейін: Сионизммен ерте араласу
Сионизмге жеке көзқарасымен қараған жас Бубер, Теодор Герцльмен сионизмге қатысты ұстанымдары бойынша келіспеді. Герцль сионизмді діни мақсаттармен байланыстырылмаған қозғалыс ретінде қарастырды. Ал Бубер сионизмнің әлеуметтік және рухани байытуға қабілетті екенін сенді. Мысалы, Бубер Израиль мемлекеті құрылғаннан кейін яһуди дінінде реформалар қажет екенін айтты: «Бізге папа Иоанн XXIII католик шіркеуі үшін жасағандай, яһуди діні үшін де сондай іс тындыратын адам керек». Герцль мен Бубер өмір бойы өзара құрметтесіп, келіспеушіліктерге қарамастан, өз мақсаттарына жету үшін жұмыс істей берді. 1902 жылы Бубер сионисттік қозғалыстың орталық органы – Die Welt апталығының редакторы болды. Бірақ бір жылдан кейін ол яһуди хасидтер қозғалысына қатысты. Бубер хасидтер қауымдастығының дінін күнделікті өмір мен мәдениетте қалай іске асырғанына таң қалды. Хасидтер сионисттік ұйымдарға қарағанда, сионизмнің қабылдауы тиіс құндылықтарына баса назар аударды. 1904 жылы Бубер көптеген сионисттік ұйымдық жұмыстарынан бас тартып, зерттеу мен жазуға берілді. Сол жылы ол Якоб Бёме мен Николаус Кузанусқа арналған «Индивидуация мәселесі тарихына үлесі» (Beiträge zur Geschichte des Individuationsproblems) атты диссертациясын жариялады. 1910 жылы «Ол және біз» атты эссесінде Бубер мен Герцльдің сионизмге қатысты көзқарастарының өзара қарама-қарсы екенін көрсетті. Бубер Герцльді былай сипаттады: «Элементалды белсенді адамның (Elementaraktiver) әрекет етуге деген құлшыны соншалықты күшті, ол білімді білім үшін алудан бас тартады». Бубердің айтуынша, Герцль сияқты адам еврей екенін білгенде, «оның бойында өзіне тиесілі еврейлерге көмектесуге, оларды еркіндік пен қауіпсіздік сезінетін жерге бастауға деген ниет оянады. Ол енді тек өз ниетімен ғана әрекет етеді, басқа ештеңеге көңіл бөлмейді». Сол эсседе Бубер Герцль мен хасидизмнің негізін қалаушы Баал Шем Товтың арасындағы параллельді көрсетіп, екеуінің де еврей халқын қайта жаңғыртуға тырысқанын, айырмашылығы олардың тәсілдерінде екенін дәлелдеді: Герцль тарихтағы өзгерістерге жанама әсер етеді, ал Баал Шем Тов дін арқылы тікелей жақсартуға ұмтылды. Коэн еврейлердің азшылығы кеңірек неміс ұлттық бірегейлігі үшін маңызды деп санайтын болса, Бубер: «Иудаизм мессиялық адамзатқа сіңіп, оған қосылуы мүмкін; бірақ еврей халқы мессиялық адамзат пайда болуы үшін қазіргі адамзат арасында жоғалып кетуі керек деп біз ойламаймыз» деді. Осы жылдары Бубер сионизмге қатысты көзқарасын зерттеп, дамытуын жалғастырды. Осындай бір ерекше жазба – 1916 жылы профессорға жазылған «Концепциялар мен шындық» атты хат. Бұл хатта Бубер сол кездегі сионисттік қозғалыстағы ұлтшылдық, мессианизм және еврей тілі мәселелерін қарастырды. Бубер ұлтшылдықтың табиғи құбылыс емес екенін, ал сионизмнің ұлтшылдық емес, дінилікке негізделген қозғалыс екенін айтты. Алайда Бубердің пікірінше, сионизмдегі мессианизм либералды еврейлер мен сионизмге қарсы адамдар тарапынан жасырылып, олар мессианизмнің диаспораны қажет ететінін айтады. Еврей тілінің маңыздылығы туралы Бубер: «Еврей тілі ең алдымен халық тілі емес, ол яһуди дінінің жоғары құндылықтарын толыққанды сіңіріп, білдіре алатын жалғыз тіл» деп сенді. 1920-ші жылдардың басында Мартин Бубер еврей-араб екіұлттық мемлекетін жақтауға кірісті, еврей халқы «араб халқымен татулық пен бауырластықта өмір сүруге және екі халықтың да еркін даму мүмкіндігі болатын ортақ отанын республикаға айналдыруға» деген ниетін жариялауы керек екенін айтты. Бубер сионизмді тек ұлттық қозғалыстың бірі ретінде қабылдамай, үлгілі қоғам құруды қалады; арабтардың еврей үстемдігіне ұшырамайтын қоғам. Сионисттік қозғалыстың арабтармен келісімге келуі қажет еді, тіпті еврейлер елде азшылық болып қалғанның өзінде де. 1925 жылы ол екіұлтты мемлекет құруды жақтаған «Брит Шалом» (Бейбітшілік Келісімі) ұйымын құруға қатысты. Өмірінің соңына дейін еврейлер мен арабтардың бір күні біртұтас халық ретінде тату өмір сүретініне үміттенді. 1929 жылы «Палестинадағы ұлттық үй және ұлттық саясат» атты эссесінде Бубер еврейлердің Израиль жеріне құқығын қарастырды, содан кейін еврей-араб қарым-қатынасы мәселесіне көшті. Бубердің айтуынша, сионистердің Израильде мемлекет құру құқығы олардың ежелгі, ата-бабалармен байланысынан, яһудилердің соңғы жылдары жерді өңдеу үшін жұмыс істегендігінен және еврей мемлекетінің яһуди дінінің мәдени орталығы ретінде және жаңа әлеуметтік ұйым құрудың моделі ретінде болашақтағы перспективасынан туындайды, кибуцтардың пайда болуын еске алады. Бубер одан әрі өмір сүру үшін қажетті әділетсіздік туралы, оны сионисттік перспективаға бейімдеп, былай деп жазады: «Шындығында, әділетсіздіксіз өмір жоқ. Кез келген тірі жан басқа организмді жоқ қылып, өмір сүре алмайынша өмір сүре алмайды деген фактінің біздің адам өмірімізге қатысты символдық мағынасы бар. Бірақ адамның өмірлік жағы біз өзімізге былай деуімізбен басталады: Біз өмір сүру үшін қажет болғаннан артық әділетсіздік жасамаймыз». Бубер осы көзқарасты екіұлттылықты қолдау үшін пайдаланады, бұл ықтимал өзара әрекеттесу мен ұлттық тәуелсіздіктің комбинациясын құрудың құралы ретінде қарастырылады.
1938 жылдан кейін: Израильден сионистік көзқарастар және тәуелсіздік алғаннан кейінгі сионизм
Иерусалимде өмір сүріп, жазумен айналысқан Бубер саяси белсенділігін күшейтіп, сионизм идеяларын дамытуды жалғастырды. 1942 жылы ол екіұлттық бағдарламаны жақтаған «Ихуд» партиясын құрды. Дегенмен, ол ондаған жылдар бойы Хаим Вейцман, Макс Брод, Хьюго Бергман және Феликс Велтш сияқты сионистер мен философтармен достық байланыста болды. Олар Прага, Берлин және Венадағы еуропалық кезеңдерден бастап, 1940-1960 жылдар аралығындағы Иерусалимге дейін оның жақын достары болды. Бубер 1948 жылы жарияланған «Сионизм және сионизм» атты мақаласында мәдени және саяси сионизмнің қарама-қарсылығын белгілі бір телеологиялық тұрғыдан бағалады. Ол осы екі бағытты бір жағынан «рухы мен өмірі бірігіп жатпайтын нағыз Израильді қайтару және жаңғырту», ал екінші жағынан «қалыпқа келтіру» процесі ретінде сипаттады. «Қалыпты» болу үшін «ұлтқа жер, тіл және тәуелсіздік қажет. Сондықтан, осы қажеттіліктерді қамтамасыз ету жеткілікті, ал қалғаны өзінен-өзі шешіледі» деді ол. Бубердің пікірінше, еврейлер мен Израиль «қалыпты ұлтқа» айналуға ұмтылғанда, рухани және мәдени жаңаруға деген ұмтылыс жоғалады, ал саяси құрылым үшін күреске түсу тірі қалу үшін күреске айналу қаупі туады. Бубер осы тұжырымды «Сионизм және сионизм» еңбегінде жариялады. Бубер үшін Израиль «Жақын Шығыс» үшін үлгі бола алады, өйткені оның екіұлттық көзқарасы бойынша екі тәуелсіз мемлекет әрқайсысы өз мәдени ерекшеліктерін сақтай алады, «бірақ екеуі де ортақ отанын дамыту және ортақ мәселелерді федералдық басқару ісінде бірігеді. Осы келісім негізінде біз Жақын Шығыс халықтарының бірлестігіне қайта оралып, Жақын Шығыстың экономикасына енген экономика құруға, Жақын Шығыстың өміріне сәйкес саясат жүргізуге және, Алла қаласа, Жақын Шығыстан әлемге «жанды идеяны» қайтадан таратуға ниеттіміз». Осы кезеңде Бубер Израильдің жаңа үкіметінің көптеген саясатына және басшыларына сынды пікір білдірді. Ол әсіресе араб босқындарына қатысты үкіметтің әрекетіне наразылық білдірді және бірінші премьер-министр Давид Бен-Гурион сияқты жоғары лауазымды тұлғаларды сынаудан тартынбады.
Әдеби және академиялық мансап
1905 жылдан бастап ол Rütten & Loening баспасында лектор болып жұмыс істеді; онда ол әлеуметтік психологиялық монографиялар сериясын бастады және қадағалады. 1906 жылдан 1914 жылға дейін Бубер еврей және әлемдік дереккөздерден хасидтік, мистикалық және мифтік мәтіндерді жариялады. 1916 жылы ол Берлиннен Хеппенхаймға көшті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Шығыс Еуропадағы еврейлердің жағдайын жақсарту үшін Еврей ұлттық комитетін құруға көмектесті. Сол кезеңде ол еврейлердің ай сайын шығатын Der Jude (неміс тілінде "Жүдей") журналының редакторы болды (1924 жылға дейін). 1921 жылы Бубер Франц Розенцвейгпен тығыз қарым-қатынас орнатты. 1922 жылы ол Розенцвейгпен бірге Розенцвейгтің еврей білім үйінде жұмыс істеді, ол Германияда Lehrhaus деп аталады. 1923 жылы Бубер өзінің өмір туралы әйгілі эссесін жазды, Ich und Du (кейіннен ағылшын тіліне "Мен және Сен" деп аударылды). Ол бұл еңбекті өмірінің соңына дейін өңдегенмен, маңызды өзгерістер енгізуден бас тартты. 1925 жылы ол Франц Розенцвейгпен бірге еврей Киелі кітабын неміс тіліне (Die Schrift) аударуды бастады. Ол бұл аударманы Verdeutschung ("Немістендіру") деп атады, себебі ол әрқашан әдеби неміс тілін қолданбай, оның орнына көп мағыналы еврей түпнұсқасын сақтау үшін жаңа, динамикалық (көбінесе жаңадан ойлап табылған) сөз тіркестерін табуға тырысты. 1926-1930 жылдары Бубер Die Kreatur ("Жаратылыс") атты тоқсандық журналының редакциялық алқасына кірді. 1930 жылы Бубер Франкфурт-на-Майне университетінің құрметті профессоры атанды. 1933 жылы Адольф Гитлер билікке келгеннен кейін ол наразылық білдіріп, профессорлық қызметінен кетті. 1933 жылдың 4 қазанында нацистік билік оған лекция оқуға тыйым салды. 1935 жылы ол Рейхсшифттумскамерден (Ұлттық-социалистік авторлар қауымдастығы) қуылды. Содан кейін ол еврей ересектер білімінің орталық кеңсесін құрды, ол неміс үкіметі еврейлерге мемлекеттік білім алуға тыйым салғандықтан маңызды органға айналды. Нацистік әкімшілік бұл кеңсеге үнемі кедергі келтірді. Ақыры, 1938 жылы Бубер Германиядан кетіп, Палестинаның сол кездегі астанасы Иерусалимге қоныстанды. Ол еврей университетінде профессор болып жұмыс істеді, антропология және кіріспе әлеуметтану пәндерін оқыды. Бірінші семестрде оқыған лекциялары "Адамның мәселесі" (Das Problem des Menschen) кітабында жарияланды; бұл лекцияларда ол "Адам деген не?" деген сұрақтың философиялық антропологиядағы орталық мәселе болғанын талқылады. Ол Палестинадағы еврейлердің проблемалары мен араб мәселесін талқылауға қатысты, өзінің Киелі кітаптарға, философияға және хасидтік дәстүрге негізделген зерттемелерінен нәр алды. Ол Палестинада арабтар мен еврейлер үшін екіұлтты мемлекет құруды мақсат тұтқан Ihud тобының мүшесі болды. Бубер мұндай екіұлтты конфедерацияны тек еврей мемлекеті емес, сионизмнің дұрыс орындалуы деп есептеді. 1949 жылы ол "Утопиядағы жолдар" атты еңбегін жариялады, онда өзінің қоғамдық социалистік көзқарастарын және жеке қарым-қатынастарға негізделген "диалогтық қоғам" теориясын егжей-тегжейлі түсіндірді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Бубер Еуропа мен Америка Құрама Штаттарында лекция оқыды. 1952 жылы ол Юнгпен Құдайдың бар екендігі туралы пікір таласты.
Философия
Бубер өзінің "Мен және Сен" кітабында баяндаған диалогтық болмыстың тезисімен әйгілі. Дегенмен, оның еңбектері діни сана, қазіргі заман, жамандық туралы түсінік, этика, білім беру және Киелі кітапты түсіндіру сияқты түрлі мәселелерді қамтыды. Бубер "философ" немесе "теолог" деген белгіні қабылдамай, ол идеялармен емес, жеке тәжірибемен ғана қызығушылық танытқанын, ал Құдай туралы сөйлей алмайтынын, тек Құдайға қатысты қарым-қатынастарды ғана талқылай алатынын айтты. Саяси тұрғыдан алғанда, Бубердің алдын ала болжамдауға қатысты әлеуметтік философиясы анархизммен үштас келеді, бірақ Бубер өмірі бойында осы байланысты нақты жоққа шығарды және белгілі бір шектеулерде мемлекеттің қажеттілігін қорлады.
Диалог және өмір сүру
"Мен және Сен" кітабында ол осы философияны "Ich-Du" және "Ich-Es" сөзжұптарын пайдаланып түсіндірді. Бұл сөзжұптар сананың, өзара әрекеттесудің және болудың түрлерін жіктеуге арналған, осы арқылы жеке адам басқа адамдармен, жансыз нысандармен және жалпы алғанда шындықпен қарым-қатынас жасайды. Теологиялық тұрғыдан алғанда, ол біріншісін яһуди Исамен, ал екіншісін апостол Пауылмен (бұрын Саул Тарсский, яһуди) байланыстырды. Философиялық тұрғыдан қарағанда, бұл сөзжұптар болмыстың түрлері туралы күрделі ойларды білдіреді – әсіресе адам қалай өмір сүреді және осы өмірді қалай іске асырады. Бюбер "Мен және Сен" кітабында айтқандай, адам әр уақытта осы режимдердің бірінде әлеммен байланыста болады. Бубер болмыстың екі түрін сипаттау үшін қолданатын жалпы мотив – диалог ("Ich-Du") және монолог ("Ich-Es"). Коммуникация ұғымы, әсіресе тілге бағытталған коммуникация, диалогты/монологты метафоралар арқылы сипаттау үшін де, адам өмірінің жеке тұлғааралық сипатын білдіру үшін де қолданылады.
Ич-Ду
Ич-Ду ("Мен-Сен" немесе "Мен-Сіз") – екі жандардың өзара, толыққанды өмір сүруін баса көрсететін қарым-қатынас. Бұл нақты кездесу, себебі бұл жандар бір-бірімен өздерінің шынайы болмысында кездеседі, бір-бірін ешқандай шектеулермен немесе объективтеу арқылы бағаламайды. Тіпті қиял мен идеялар да осы қарым-қатынаста рөл атқармайды. "Мен-Сен" кездесуінде шексіздік пен жалпыламалық іске асырылады (тек ұғымдар болудан гөрі). Осы екеуінің қарым-қатынасы кейде біржақты даулы болған кезде (студенттер кейде өздерінің қамқоршысына шабуыл жасап немесе сынға алып, кейде қатыгездікпен келеді) Бубер импресарио, баспагер және түрлі жолдармен олардың мансабы мен өсіп келе жатқан беделінің үлкен демеушісі ретінде әрекет етті. Школем Бубердің Палестинаға көшіп кетуіне көмектескен достар мен қызығушылық танытқандардың қатарында болды, бұл талқылау Гитлер билікке келген кезде басталған еді. Олар сондай-ақ Израиль мемлекеті құрылғанға дейін жиырма жылдан астам бұрын Израиль мен Палестина арасындағы екі мемлекеттік шешімнің динамикасын анықтаумен айналысқан "Брит Шалом" алғашқы ой-сана орталығымен жұмыстарында, сондай-ақ ежелгі, қасиетті және көбінесе мистикалық еврей әдебиеттеріне деген ортақ қызығушылықтарына қатысты көптеген мәселелер туралы, және өзара таныстары мен олардың қызығушылық саласындағы маңызды жарияланымдарды қадағалап отырды. Школем өзінің "Зохар" библиографиясын Буберге арнады. 1961 жылы ол еврей ой-пікірлері үшін Бялик сыйлығымен марапатталды. 1963 жылы Амстердамда Эразм сыйлығын жеңіп алды.