Кіріспе

Солтүстік Ирландияның 1998 жылдан 2002 жылға дейінгі бірінші министрі, американдық саясаткер Уильям Дэвид Тримбл, Барон Тримбл (15 қазан 1944 – 25 шілде 2022) – Солтүстік Ирландия саясаткері, 1998 жылдан 2002 жылға дейін Солтүстік Ирландияның тұңғыш бірінші министрі, ал 1995 жылдан 2005 жылға дейін Ольстер одағы партиясының (UUP) жетекшісі болды. Ол сондай-ақ 1990 жылдан 2005 жылға дейін Жоғарғы Бан округінен Парламент депутаты, 1998 жылдан 2007 жылға дейін Жоғарғы Бан округінен Заңнамалық Ассамблея депутаты болды. Тримбл 1970-ші жылдары Белфаст Король университетінде заң оқытудан бастады, осы кезеңде ол жартылай әскери байланыстағы Авангардтық прогрессивті унионисттік партиясына (VPUP) қатыса бастады. 1975 жылы Солтүстік Ирландия Конституциялық Конвенциясына сайланды, ал 1978 жылы VPUP таратылғаннан кейін UUP-ге қосылды. 2007 жылы қайта құрылған Ассамблеяға қайта сайланбады, оның орнына UUP-дан шығып, Консервативтік партияға қосылды.

Ерте өмір және білім

Тримбл 1944 жылғы 15 қазанда Белфаст қаласында дүниеге келген. Ол Уильям мен Айви Тримблдің ұлы, Бангор қаласында тұратын, кішкентай орта тапқа жататын пресвитериан дінін ұстанатын отбасыда өскен. 1956-1963 жылдары Бангор гимназиясында оқыған. Одан кейін 1964-1968 жылдары Белфаст Королева университетінде (QUB) білім алды, онда құқық ғылымы бойынша МакКейн медалімен марапатталды.

Академиялық мансап

Тримбл 1969 жылы британдық заңгер (barrister) атанды. Сол жылы ол Белфаст Король университетінде оқытушы болып жұмыс істеді, кейін 1973 жылдан 1975 жылға дейін заң факультетінің деканының орынбасары, 1977 жылы аға оқытушы, ал 1981 жылдан 1989 жылға дейін коммерциялық және мүліктік құқық кафедрасының меңгерушісі болды. 1990 жылы парламентке сайланғаннан кейін университеттен кетіп қалды. 1974 жылы ол «Саннингдейл келісіміне» қарсы «Ульстер жұмысшылар кеңесінің» сәтті ереуілі кезінде кеңесші болып қызмет етті. Тримбл 1975 жылы Солтүстік Ирландия Конституциялық конвенциясына Белфаст Оңтүстік округынан «Авангард» партиясының мүшесі ретінде сайланды және бір кезде партияның бірлескен орынбасары қызметін атқарды, бұл қызметті «Ольстер қорғаныс қауымдастығының» Гленн Баррмен бірге бөлісті. Партияны Билл Крейг ирланд ұлтшылдарымен билікті бөлісуге қарсы тұру және Ирландия Республикасымен жақындасудың алдын алу мақсатымен құрды; алайда Тримбл, партия Крейгтің SDLP-мен ерікті түрде билікті бөлісу туралы ұсынысы бойынша жарылған кезде Крейгті қолдағандардың бірі болды. 1978 жылы «Авангард» тарағаннан кейін Тримбл негізгі «Ольстер Юнионисттік партиясына» (UUP) қосылды және төрт партия хатшысының бірі болып сайланды. Ол 1989 жылдан 1995 жылға дейін UUP құқықтық комитетінің төрағасы, ал 1990-1996 жылдары Ольстер одағы кеңесінің құрметті хатшысы болды. 1990-шы жылдардағы азаматтық соғыс кезінде Босния және Герцеговина үкіметін қолдауға шақырған британдық саясаткерлердің санатында болды. Тримблдің көшбасшы болып сайлануы Драмкри қақтығысындағы рөлінен кейін болды, онда ол 1995 жылы ұлтшылдардың наразылығына қарамастан, Армаг округының Портадаун қаласындағы басымдықты католиктік ұлтшыл Гарваги жолымен «Оранж Орденінің» протестанттық шеруін басқарды. Көптеген ирланд католиктері бұл әрекетті сезімсіздік деп қарады, ал көптеген протестанттар Тримбл оларды қорғап отырғанына сенді. Келесі кезеңдегі көп партиялық келіссөздерде Тримбл UUP делегациясын басқарды және «Синн Фейнмен» бірге келіссөз үстеліне отырды, бірақ сегіз айлық келіссөздер барысында олардың жетекшісі Джерри Адамспен тікелей сөйлеспеді. 1998 жылдың 22 мамырында Солтүстік Ирландиядағы сайлаушылар келісімді мақұлдады, дауыс беруге қатысқандардың 71 пайызы қолдау көрсетті.

Солтүстік Ирландияның бірінші министрі

Тримбл 1998 жылғы 25 маусымда Солтүстік Ирландия Ассамблеясының Жоғарғы Банн округінен депутаты болып сайланды. Тримбл 2001 жылғы 1 шілдеде бірінші министр лауазымынан кетті, себебі ИРА оның қаруын жою туралы талаптарын қабылдамауынан туындаған жағдай келісімге келмей тұрды, барлық тараптар 1998 жылғы Жұма күнгі келісімнің 7-бөлімінің 3-тармағында (25-бет) қол қойған міндеттемелерге сәйкес. Бірақ ол 2001 жылғы 5 қарашада қайта сайланды.

1998 жылы Тони Блэр 1972 жылы Дерриде қарусыз 13 азаматтық құқықтарды қорғаушыларды өлтіру фактісі бойынша жаңа сот тергеуін, «Қанды жексенбі» тергеуін жариялады. Бұрынғы тергеу, Виджерри трибуналы, осы оқиға бойынша сенімсіздік тудырған болатын. Парламенттегі пікірталас кезінде Тримбл аз ғана қарсы дауыс бергендердің бірі болды. Ол былай деді: «Премьер-министрге айтуға өкініштімін, бірақ мен Құрметті Фойл округінен сайланған депутаттың бұл жағдайды емдеу процесінің бір бөлігі болады деген үміті орынсыз деп санаймын. Ескі жараларды қайта ашудың зияны пайдасынан артық болады. Бұл жағдайдың негізгі фактілері белгілі және оларға дау жоқ». 2010 жылы Савилл тергеуі 13 өлтіру және 13 жарақаттану оқиғасының негізсіз болғанын растады.

Қадір-қасиет

2005 жылғы жалпы сайлауда Тримбл Верхний Банн округінде парламентке қайта сайлану ниетімен Вестминстерде DUP өкілі Дэвид Симпсоннан жеңілді. 2006 жылдың 11 сәуірінде Тримблдің Лордтар палатасында мұңғажайлы өмірлік пэр ретінде орын алатыны мәлім болды. 2006 жылдың 21 мамырында ол өзі қабылдаған Лизберн қаласының бастапқы атауы болған Лиснагарвей географиялық атауын таңдағаны туралы хабарланды. Содан кейін, 2006 жылдың 2 маусымында ол Антрим графтығындағы Лиснагарвей бароны Тримбл атанды. Сегіз айдан соң ол келесі сайлауда Солтүстік Ирландия Ассамблеясынан қанағаттану себебін айтты. 2007 жылдың 17 сәуірінде Тримбл Ұлыбританиядағы саясаттағы ықпалын күшейту үшін Консервативтік партияға қосылуға шешім қабылдағанын мәлімдеді. Алайда, Консервативтік-Либералды демократтар коалициялық үкіметі құрылғаннан кейін Тримблге үкіметтік немесе алдыңғы қатардағы лауазым ұсынылмады. 2010 жылдың мамыр айында Тримбл Израильдің құқығын қолдайтын, еврей емес халықаралық «Израильдің достары» бастамасына қосылды. Испанияның бұрынғы премьер-министрі Хосе Мария Азнар бастаған бұл бастамаға АҚШ-тың БҰҰ-дағы бұрынғы елшісі Джон Р. Болтон, британдық тарихшы Эндрю Робертс және Перудің бұрынғы президенті Алехандро Толедо да қатысты. 2013 жылдың 29 қаңтарында Тримбл мен Азнар «Таймс» газетінде «Хезболла» ұйымын айыптайтын және Еуропа үкіметтерін оны террористік ұйым деп тануға шақыратын мақала жазды. 2016 жылы Тримбл Ұлыбританияның Еуроодаққа мүшелігі жөніндегі референдумда ЕО-дан шығу жақтастарын қолдады. Ол бұл мәселеде ешқандай күмәні болмаса, «Еуроодақтың қызметін қадағалайтын Лордтар палатасының ЕО комитеттерінде өткізген сегіз жылдық тәжірибесі оны Брюссельмен байланысты үзу қажеттігіне көндірді» деді. Ол Ұлыбританияның экономикалық өсімінің ортақ нарыққа кіру туралы шешімнен кейін төмендегенін, ал бірыңғай нарыққа кіргеннен кейін одан да төмендегенін көрсеткен зерттеуді келтірді.

Түркел тергеу комиссиясы

2010 жылдың 14 маусымында Тримбл Газа флотилиясына жасалған шабуылды тергеу үшін құрылған Израильдің арнайы тәуелсіз Түркел комиссиясына бақылаушы ретінде тағайындалды. Комиссия құрамына Израиль Жоғарғы Сотының бұрынғы судьясы Джейкоб Туркель және Технион университетінің бұрынғы президенті Амос Хорев, сондай-ақ 2010 жылдың шілдесінде қосылған тағы екі мүше кірді. (Бар Илан университетінің халықаралық құқық профессоры Шабтай Розенне комиссия құрылғаннан бастап, 2010 жылдың 21 қыркүйегінде қайтыс болғанға дейін комиссияда қызмет етті.) Комиссияда Тримбл мен Канада әскери сот жүйесінің бұрынғы басшысы, әскери судья-адвокат генерал Кен Уоткин секілді екі шетелдік бақылаушы да болды. Олар тыңдаулар мен талқылауларға қатысты, бірақ соңғы шешімдерге дауыс бермеді. Комиссия 2011 жылдың қаңтар айында Израильдің Газаға қатысты теңіз блокадасы мен флотилияны тоқтату "халықаралық құқық нормаларына сәйкес заңды деп табылғанын" мәлімдеді.

Жеке өмір

1968 жылы Тримбл өзінің бірінші әйелі Хизер МакКомбқа үйленді. Олардың балалары болған жоқ, екі ұлдың өлі тууына байланысты. 1976 жылы олар ажырасып кетті. Екі жылдан кейін ол өзінің бұрынғы студенті Дафни Элизабетке (құрметті аты Орр) үйленді. Олардың екі ұлы мен екі қызы болды (Ричард, Виктория, Николас және Сара). Ол 2010 жылдың мамыр айында консерваторлар мен юнионистер партиясынан Ұлыбритания парламентіне сайлауға қатысты, бірақ жеңіліске ұшырады. Оның ұлы Николас Ольстер юнионист партиясының белсенді мүшесі болды және әкесі қайтыс болған кезде Лисберн және Кастлерег қалалық кеңесінде қызмет етіп жатқан еді. Николас Тримбл 2016 жылы Александр Редпаттың орнына Лисберн және Кастлерег қалалық кеңесінде Дауншир-Уэсттің кеңесшісі болып тағайындалды. Тримбл 2019 жылдың шілдесінде бір жынысты некелер мен серіктестіктерге қарсы дауыс бергеннен кейін, оның лесбиян қызы Вики, 2017 жылы Шотландияда өзінің досы Розалинд Стивенске үйленгендіктен, өз ұстанымын өзгертуге "мәжбүр болғанын" мойындады. Лордтар палатасындағы әріптестеріне ол: "Мен мұны өзгерте алмаймын және енді оған қарсымын деп айта алмаймын, себебі мен оған келісім бердім. Міне, солай болды" деді. Тримбл 2022 жылдың 25 шілдесінде қысқа аурудан кейін қайтыс болды. Ол 77 жаста еді. Нобель институты атап өткендей: <blockquote>Солтүстік Ирландиядағы дәстүрлі түрде үстем партияның басшысы ретінде Дэвид Тримбл процестің маңызды кезеңінде [Белфаст (Жұма күнгі) ] бейбіт келісімге әкелген шешімдерді қолдағанда үлкен саяси батылдық танытты. 2002 жылы Тримблге Америка жетістіктері академиясының Алтын тақтасымен марапатталды.