Кіріспе

Бразилия штаты, Венесуэладағы штат. Амазонас – Бразилияның Солтүстік аймағында, елдің солтүстік-батыс бұрышында орналасқан штат. Аудан бойынша Бразилияның ең үлкен штаты және әлемдегі тоғызыншы ең үлкен мемлекеттік бірлік. Оңтүстік Америкадағы ең үлкен мемлекеттік бірлік болып табылады, Чили, Парагвай және Уругвайдың аумақтарынан үлкен. Көбінесе Оңтүстік жарты шарда орналасқан Амазонас, Батыс Австралия және Квинсленд штаттарынан кейін Оңтүстік жарты шардағы үшінші ірі мемлекеттік бірлік. Толығымен Батыс жарты шарда орналасқан, Гренландия, Нунавут және Аляскадан кейін Батыс жарты шардағы төртінші ірі мемлекеттік бірлік. Егер тәуелсіз болса, Амазонас әлемдегі он алтыншы елге айналуы мүмкін, Монғолиядан сәл үлкен. Іргелес штаттар (солтүстіктен бастап сағат тілі бойынша) – Рорайма, Пара, Мату-Гросу, Рондония және Акре. Перу, Колумбия және Венесуэла елдерімен де шекаралас. Бұл Колумбиядағы Амазонас, Ваупес және Гуаиния департаменттерін, Венесуэладағы Амазонас штатын, сондай-ақ Перудегі Лорето аймағын қамтиды. Амазонас Амазонка өзенінің атымен аталады және бұрын Испания империясының Перу вице-корольдігінің бөлігі болған, бұл аймақ Испан Гайанасы деп аталған. 18-ші ғасырдың басында Бразилиядан солтүстік-батысқа қарай көшіп келген португалдар қоныстандырған, ал 1750 жылғы Мадрид шартынан кейін португал империясына қосылды. 1889 жылы Бразилияның Бірінші республикасы кезінде штат мәртебесіне ие болды. Штаттың көп бөлігі тропикалық ормандармен жабылған; қалалар кеме жүретін су жолдары бойында орналасқан және оларға тек қайықпен немесе ұшақпен жетуге болады. Елордасы және ең ірі қаласы – Манаус, Атлант мұхитынан 1500 км жоғарыда, Амазонка өзенінің жағасында орналасқан, 2,1 миллион тұрғыны бар заманауи қала. Штат халқының шамамен жартысы осы қалада тұрады; басқа ірі қалалар – Паринтинс, Манакапуру, Итакоатиара, Тефе және Коари штаттың шығыс жартысындағы Амазонка өзенінің бойында орналасқан.

Этимология

Бұл атауды 1541 жылы испандық Франсиско де Орельяна штат арқылы ағатын Амазонка өзеніне берген. Ол өте белді тайпаға кездесіп, олармен шайқасқандарын айтып, оларды грек мифологиясындағы амазонкаларға теңеп, «Рио-де-лас-Амазонас» деген ат берген.

Жаңбырлы ормандардың өсуі

Бір кезде Амазонка өзені батысқа қарай ағып, қазіргі Африканың ішкі аймақтарынан бастау алған Конго (Заир) өзені жүйесінің прототипі болған, сол кезде континенттер батыс Гондвананың бір бөлігі ретінде біріккен. Он бес миллион жыл бұрын Анд таулары Оңтүстік Америка тақтасының Наска (шығыс Тынық мұхиты) тақтасымен соқтығысуынан пайда болды. Анд тауларының көтерілуі және Бразилия мен Гайананың тау жыныстары қалқандарының қосылуы өзенді тосқаулап, Амазонканың үлкен ішкі теңізге айналуына себеп болды. Бірте-бірте бұл теңіз үлкен батпақты, тұщы сулы көлге айналды, ал теңіз тұрғындары тұщы су ортасына бейімделді. Мысалы, Тынық мұхитында кездесетін шағалаларға ең жақын 20-дан астам шағала түрін бүгін Амазонканың тұщы суларында кездестіруге болады. Шамамен он миллион жыл бұрын сулар батыстағы құмтас арқылы өтіп, Амазонка шығысқа қарай аға бастады. Осы кезде Амазонканың тропикалық ормандары дүниеге келді. Мұз дәуірінде теңіз деңгейі төмендеп, үлкен Амазонка көлі тез сусып, өзенге айналды. Үш миллион жылдан кейін мұхит деңгейі жеткілікті түрде төмендеп, Орталық Америка мойынын ашты және Америкалар арасындағы сүтқоректілердің жаппай көші-қонына мүмкіндік берді. Мұз дәуірі тропикалық ормандардың бүкіл әлемде қысылуына әкелді. Бұл мәселе талқыланып жүргенімен, Амазонканың көп бөлігі саванна мен тау орманына айналды деп саналады. Саванна жаңбырлы ормандарды "аралдарға" бөліп, түрлердің генетикалық айырмашылыққа ұшырауына жеткілікті уақыт бойы оқшаулануына мүмкіндік берді. Африкада да осындай ормандардың қысылуы болды, Дельтадағы сынамалар тіпті күшті Конго су алабында да ормандар болмағанын көрсетеді. Мұз дәуірі аяқталғаннан кейін ормандар қайтадан бірікті, ал бір кезде бір түр болған түрлер жетерлік деңгейде айырмашылыққа ұшырап, жеке түрлер ретінде танылды, бұл аймақтың ерекше әртүрлілігіне үлес қосты. Шамамен 6000 жыл бұрын теңіз деңгейі 130 метрге көтеріліп, өзенді тағы да су басып, ұзын, алып тұщы сулы көлге айналдырды.

Жергілікті халықтар

Колумбияға дейінгі Амазонияда көшпелі-егіншілік халықтар мекен еткен, олардың күнкөрісі эпизодтық егіншілікпен, балық аулау және аң аулау-жинау өмір салтымен үйлескен. Кристофер Колумбтың континентті дұрыс түсінбегендігі салдарынан, португалдар жергілікті халықты "индиос" деп атады және осы атау қазірге дейін қолданылып келеді. XVI ғасырда бұл аймақта шамамен екі мың түпкілікті тайпа өмір сүрген, олардың саны миллиондаған адамды құрастырған болуы мүмкін. Алайда, аурулар мен бразилиялық мәдениетіне ассимиляция сияқты факторлар олардың санын XX ғасыр соңына қарай шамамен үш жүз мыңға және екі жүз тайпаға дейін азайтты. Аймақта әлі де байланыс орнатылмаған тайпалар бар.

Колониялық қақтығыстар

Колониялық дәуірде қазіргі Амазонас штатының аумағы келісімдер, экспедициялар, діни насаят және әскери оккупациялардың жиынтығы болды. Аймақтағы сирек, бірақ тіркелген талаптар мен жергілікті халықтың көтерілістері бастапқыда Испания империясы Тордесильяс шарты арқылы, ал Португалия империясы Сан-Ильдефонсоның бірінші шарты арқылы жасалды. Сонымен қатар, Англия және Голландия империялары сияқты еуропалық державалардың отарлау әрекеттеріндегі сәтсіздіктерден қалған аумақтар да бар. Бірінші испан экспедициясын Франсиско де Орельяна, католик діни қызметкері Гаспар де Карвахальмен бірлесіп жүргізді, ол экспедицияны жазбаға түсірді. Ол жергілікті әйелдермен болған қақтығысты баяндады, бұл өзеннің қазіргі атына, содан кейін аймақтың және штаттың атына (ағылшын тілінде Amazonas: Амазонкалар) әкелді. Екінші испан экспедициясын Педро де Урсуа жүргізді, мақсаты бұрынғы экспедицияны растау болды, бірақ нәтижесінде Испания патшалығы аймақты отарлау әрекетін тоқтатты. Иберия патшалықтарының бірігуінен кейін Португалия өзенде экспедиция ұйымдастырды [бірақ Франсиско де Орельянадан кері бағытта, өзен сағасынан қазіргі Эквадордың астанасы Кито қаласы орналасқан жерге дейін], испан жерлерін (қазіргі Бразилия Амазонкасының аумағын қамтиды) Португалия патшалығына қосу ниетімен. Иберия одағының тарауынан кейін аймақтағы португалдық және испандық иеліктері нақтыланбады, нәтижесінде Португалия мен Испания арасында аймақтағы ішкі қақтығыстар туды. Португалия коронасы кейіннен аймаққа қатысты uti possidetis принципін бекітті. Бұл рим құқығының uti possidetis, ita possideatis принципінің (латын тілінде "кімде болса, соның билігі бар"), ағылшын ортақ құқығындағы "жер басып алушылардың құқығына" ұқсас алғашқы растауы болды. Джон Локктың еңбек теориясы меншік құқығына ескерілген болуы мүмкін. Тордесильяс шартында (1494) заңмен берілгендер мен одан кейінгі отарлау кеңеюінің нақты жағдайы арасында қайшылықтар туды: испандықтар Тынық мұхитының жазық далаларынан шығысқа қарай (бірақ Анд тауларымен шектелген), ал португалдықтар батысқа қарай (күшті Амазонканың су жолдары мен жазық далаларының көмегімен) кеңістікке шықты. Мадрид шарты (1750 жылдың 13 қаңтары) – испан иеліктері мен оңтүстік португалдық Бразилия арасындағы шекараны белгілеген – жаңа мемлекеттер құрылған кезде олар колония ретінде қоныстанған жерлерге үстемдік ету принципін алғаш рет жариялады. Бұл солтүстік аймақтағы жерлерді иелену құқығына есік ашты. 1822 жылы Бразилия тәуелсіздік алғаннан кейін Амазонас штатының қазіргі шекаралары әлі анықталмаған еді – сол кезде олар Ұлы Колумбиямен шектесетін. Осы көрші елдегі ішкі қақтығыстар Колумбия, Эквадор, Венесуэла және Панаманың құрылуына әкелді. Бразилия Васкес Кобо–Мартинс шартына (1908) (осы елдермен) қол қойды, бұл солтүстіктегі иеліктерді Бразилияға ресми түрде берді. Бір аймақ Апопорис-Табатинга геодезиялық сызығымен белгіленеді, ал екіншісі Бразилия-Колумбия шекарасындағы Сан-Габриэль-да-Качоэйра муниципалитетінің аумағы.

Ағылшын, голланд және француз форпостары

1580 жылдан бастап, тиімді иеленусіз, ағылшын, голланд, француз (тіпті кейбір ирландтар да) «Сертаоның дәмдеуіштері» (даланың дәмдеуіштері) деп аталатын нәрсені іздеп, Амазонканың сағасынан жоғары қарай бірнеше бекініс орнатып алды.

Бразилияның шекарасы

Португалия мен Испанияның Амазонка үкімдігі арасындағы шекара 1750 жылы Мадрид шарты арқылы Жавари өзенінде (Бразилияның Амазонас штаты мен Перудің Лорето департаменті арасындағы шекарадан басталатын өзен) бекітілді. 18 ғасырдың ортасына қарай екі империяның – Перудің испандық вице-корольдігі мен португалдық Бразилияның арасындағы нақты шекара Жоғарғы Амазониядағы Рио-Негро және Амазонка өзендерінің қосылған жеріне ауысты. 1750 жылғы Мадрид шарты ути-поссидетис принципін аңтарта түсірсе де, елдің солтүстік шекараларын нақты белгілемеді. Ол кезде испан және португалдық иеліктер арасындағы даулы шекара Рио-Негроның қосылған жерінен басталатын Жоғарғы Солимоэс өзенінде орналасқан. Жоғарғы Солимоэс аймағында испан миссионерлерінің ықпалы азайды, вице-король отарлауға немқұрайлы қарады, бірақ португалдық поселеністер әлі құрылмаған еді. Бразилия мен сол кездегі Ұлыбританияның Гайанасы арасындағы солтүстік шекараның бір бөлігін испандық шекаралық комиссиясы – Ютуриага мен Солано (1757–1763) белгіледі. Португал және испан отаршылдық күштері арасындағы екі нәтижесіз соғыстан кейін (1761–1763 және 1776–1777), испан және португалдық иеліктер арасындағы шекара, Перу вице-корольдігі (және оның ізбасар мемлекеттері) мен Бразилияның Гран-Пара аймағы 1781 және 1791 жылдар аралығында келіссөздер арқылы анықталды.

Көтеріліс дәуірі

1821 жылы Гран-Пара және Рио-Негро провинциялары бірігіп, біртұтас Гран-Пара құрды. Келесі жылы Бразилия тәуелсіздігін жариялады, ал Гран-Пара Бразилия мемлекетінің Пара провинциясы болды. 1822 жылы император Педро I Португалиядан тәуелсіздік жариялағанда, Гран-Пара және Мараньян провинцияларымен де күресуге мәжбүр болды. 1823 жылы британдық офицер Джон Паско Гренфелл басқаратын кеме көтерілісшілермен күресу үшін Белем портына келді. Жаңа губернатор тек 1824 жылдың тамызында ғана Бразилия императорына адалдық серт берді. Рио-Негро комаркасын, Амазонканың жоғарғы аймағын қамтитын Пара провинциясы 1824 жылы Бразилия империясының құрамына енді. 1832 жылы болған көтеріліс Амазонка аймағының Пара провинциясынан жеке тәуелсіздік алып, автономия талап етуіне әкелді. Көтеріліс басылды, бірақ Амазонка өкілдері императорлық сарайға, яғни Жозе дос Сантос Иносентесқа жіберілді, ол Жоғарғы Амазонка округін құруды бастады. 1835-1840 жылдардағы Кабанагем кезінде Амазонка императорлық үкіметке адал болды және көтеріліске қатыспады. Адалдығы үшін сыйлық ретінде 1850 жылы император Педро II Амазонка провинциясын ресми түрде құрды.

Резеңке және экономикалық пайдалану

XIX ғасырдың ортасынан бастап, жақсырақ өмір іздеген көшіп келушілер солтүстік-шығыстан осы аймаққа келе бастады. Резеңке өнімінің өркендеуіне тартылып, олар Манаус, Табатинга, Паринтинс, Итакоатиара және Амазонас штатының алғашқы астанасы Барселос сияқты маңызды Амазония қалаларына қоныстанды. Штат 1890 жылдары, резеңке өнімінің ең жоғалған шағында өркендеу дәуірін бастан өткерді. Алайда, экономикалық пайданың көп бөлігі зор адамдық құрбандықтың нәтижесі болды: санауға келмейтін көптеген құл америкалық үндістер (сиренгейролар – резеңке жинаушылар) аурулар мен шамадан тыс жұмыс істеуден қаза тапты. Манаус, бұл уақытқа дейін штаттың әкімшілік орталығы ретінде танымал болған, халық санының өсуіне және экономикалық дамуға куә болды, бұл негізінен Амазония аймағынан экспортталатын шикізат есебінен болды. Табиғи резеңке (Hevea brasiliensis) өндірісі мен экспортынан түскен байлықтың арқасында Амазония астанасы Манаус порты, Амазонка опера театры, Әділет сарайы, Моко суқоймасы, электр энергиясының алғашқы желісі және трамвай сияқты қоғамдық көлік қызметтерін алды. Осы орталық штаб-пәтерлер Амазония штатының өркендеуі мен өркениетінің символына айналып, маңызды көркемдік және мәдени оқиғалардың орталығы болды. Сәнді және керексіз заттар саудасы гүлденді, әлемнің түкпір-түкпірінен келген ерлер мен әйелдер «қара алтын» деп аталған табиғи резеңкені сатып алу үшін оның көшелері мен даңғылдарында жүрді, оны Еуропа мен АҚШ-тың ірі қалаларында үлкен пайдаға қайта сату үшін. 1910 жылдан бастап қиын кезең басталды.

Еркін экономикалық аймақ

Манаустың еркін сауда аймағы (сондай-ақ Манаустың өнеркәсіптік полюсі немесе Бразилиялық Амазонияның өнеркәсіптік полюсі деп те аталады) 1957 жылғы 3 маусымдағы № 3173 заңмен іске асырылған экономикалық даму жобасы болып табылады. Бұл заң 10 000 км² физикалық аумақта өнеркәсіптік, коммерциялық және ауыл шаруашылығы полюсін құруға салықтық жеңілдіктер беру арқылы оны қайта қарастырды, кеңейтті және бекітті. Бас кеңсесі Манаус қаласында орналасқан. 1957 жылы қабылданғанына қарамастан, бұл жоба 1967 жылғы 28 ақпандағы № 288 жарлықпен ғана іске асырылды. Жобаны Бразилияның әскери үкіметі жүзеге асырды, алғашқыда бұл жобаның артықшылықтары Амазонканың батыс бөлігіне – Амазонас, Акре, Рондония және Рорайма штаттарына таратылды. 2008 жылғы 20 тамызда Макапаның еркін сауда аймағы Манаус кеңесіне Suframa (Еркін аймақ бас басқармасы) арқылы қосылды, осылайша Амапа Бразилияның басқа Амазония штаттарына берілгендей бірдей жеңілдіктерді алды. Манаустың еркін сауда аймағын құру мақсаты – аймақтың халқын жұмыспен қамтуға және қауіпсіздік деңгейін арттыру, сондай-ақ аймақтағы орманды жоюды тоқтату және штаттың биологиялық әртүрлілігін сақтау және қалпына келтіру болып табылды. Манаустың еркін сауда аймағының тарихы өмір сүрген жылдарында төрт кезеңге бөлінеді: біріншісі, 1967 жылдан 1975 жылға дейін, елдің өнеркәсіптік саясатында соңғы өнімдерді импортты алмастыру және ішкі нарықты қалыптастыруға бағытталғандығымен сипатталды; екіншісі, 1975 жылдан 1990 жылға дейін, отандық өнеркәсіптің, әсіресе Сан-Паулу штатының (сол кездегі ең ірі тұтынушы) өндірістік факторларын ынталандыру шараларын қабылдаумен сипатталды; үшіншісі, 1991 және 1996 жылдары жаңа өнеркәсіптік саясат және сыртқы сауда күшіне енді, Бразилия экономикасының ашылуымен, елдің қалған бөлігі үшін импорттық салықты төмендетумен және сапа мен өнімділікке басымдық берумен, сондай-ақ Бразилияның сапа және өнімділік саясатын (ПБК) және өнеркәсіптік бәсекеге қабілеттілік бағдарламасын іске асырумен ерекшеленді; және төртінші және соңғысы, 1996-2002 жылдар, жаһандану экономикасының жағдайларына бейімделуін және нақты жоспардың салдары, жекешелендіру және реттеу сияқты өзгерістерді көрсетеді.

География

Бразилияның ең үлкен штаты болып табылатын Амазонас штатының аумағының көп бөлігін орман қорықтары мен су алаптары құрайды. Аймаққа негізінен су жолымен немесе ұшақпен баруға болады. Ол Бразилияның солтүстігінде орналасқан және оңтүстікте Мату-Гросу, Рондония және Акре штаттарымен, солтүстік-шығыста Пара және Рорайма штаттарымен, ал оңтүстік-батыста және солтүстік-батыста Перу Республикасымен (Явари өзені бойымен 1430 км), Колумбиямен (1644 км) және Венесуэламен (996 км) шектеседі. Штатының көп бөлігі UTC-4 уақыт белдеуінде (Гринвич орта уақытынан (GMT) 4 сағат кем). Штаттың батысындағы он үш муниципалитет UTC-5 уақыт белдеуінде орналасқан; Амазонас – Бразилияда екі уақыт белдеуін қамтитын штаттардың бірі. Амазонка өзені, әлемдегі су көлемі бойынша ең үлкен өзен, Амазонас штатын екіге бөледі. Штаттың ішінде өзеннің Негро, Мадейра, Пурус, Япура, Джуруа, Иса немесе Путумайо сияқты көптеген салалары және басқа да көптеген қосымша өзендер бар. Көптеген өзендер үлкен кемелердің жүзуіне қолайлы.

Климат

Орташа температура маусымдар бойынша өте аз өзгереді, жауын-шашын айына 50-ден 250 мм-ге дейін ауытқып, жылына орташа есеппен 2100 мм құрайды. Мемлекеттің көп бөлігі тропикалық жаңбырлы ормандар климат аймағында орналасқан, бұл тропикалық климаттың бір түрі болып табылады, онда құрғақ маусым болмайды – барлық айларда орташа жауын-шашын мөлшері кем дегенде 60 мм болады. Оның ендік орны экватордан бес градусқа дейін шектеседі, бұл аймақ Төртінші тропикалық конвергенция аймағының ықпалында болады. Экваторлық климат Кёппен климат жіктелімінде Af деп белгіленеді.

Көңіл көтеру

Мемлекеттің рельефі салыстырмалы түрде төмен, себебі аймақтың 85% биіктігінен аспайды. Мемлекеттің ең биік нүктелері – Пико да Неблина, шамамен биіктігі , одан кейін Венесуэла мен Бразилия шекарасында орналасқан Пико Фелпс немесе 31 наурыздағы Пико. Екі тау да Санта-Изабель-ду-Рио-Негро муниципалитетінде орналасқан және қызыққа толы жайт, олар Бразилиядағы ең биік таулар болып табылады.

Демография

Бұл Бразилия халқының 1,9% құрайды. Басты сауда қалалары – Барселос, Бенджамин Констант, Эирунэпе, Итакоатиара, Лабрея, Манакапуру, Маникоре, Паринтинс және Тефе. Штат 20-ғасырдың басында резеңке алтын дәуірі мен 1960 жылдары Манаустың индустриалды полюсінің құрылуының нәтижесінде, өте жоғары халық өсіміне қол жеткізді. Штаттың халық саны ұлттық орташа көрсеткіштен жоғары деңгейде сақталып тұр. 1950 жылдары штаттың халық өсімі жылына 3,6%-ды құрады, ал Бразилия бойынша – 3,2%. 1991 мен 2000 жылдар аралығында Амазония халқы жылына 2,7%-ға өсті, ал ұлттық орташа көрсеткіш 1,6% болды. 2018 жылғы бағалау бойынша, 4 080 611 тұрғын. Амазония халқының жыныстық құрамында әр 100 әйел тұрғынға 96 еркек келеді; жыныстар арасындағы бұл шағын тепе-теңдік әйелдердің еркектерге қарағанда сегіз жылға ұзақ өмір сүруімен байланысты. Дегенмен, штатқа көшіп келушілердің басым бөлігі – еркектер. Астанасы Манаус – солтүстік аймақтағы ең ірі қала, онда шамамен 2 145 444 тұрғын тұрады. Штат халқының 52%-ы осы қалада шоғырланған. Жоғары сайлау трибуналының мәліметтері бойынша, Амазонас Бразилияның солтүстігіндегі екінші ірі сайлау округі болып табылады. Қалалану: 77,6% (2006); Халық өсімі: 3,3% (1991–2000); Тұрғын үйлер: 819 000 (2006). 2022 жылғы ұлттық халық санағы келесі деректерді көрсетті: пардо (аралас нәсілді) адамдар – 68,80%, ақ нәсілділер – 18,40%, үндістер – 7,70%, қара нәсілділер – 4,90%. Амазонас – Бразилиядағы ең көп үнді халқы бар штат, ал Бразилиядағы 274 белгілі үнді тілінің 53-і Амазонияда қолданылады. 2013 жылғы генетикалық зерттеуге сәйкес, Манаустың тұрғындарының тегі 45,9% еуропалық, 37,8% үнді және 16,3% африкалық.

Білім

Португал тілі – ресми ұлттық тіл, демек мектептерде басты тіл ретінде оқытылады. Алайда, ағылшын және испан тілдері де жоғары сыныптардың ресми оқу бағдарламасына кіреді. Нхеенгату – үндістердің тупиан тобына жататын тіл, ол Сан-Габриэль-да-Кашоэйра муниципалитетінде ресми мәртебеге ие және сол аймақта бірнеше мың адам қолданады.

Жеке университеттер

Паулиста университеті (Unip AM) (Universidade Paulista). Нилтон Линс университеті. Бразилияның лютерандық университеті (Universidade Luterana do Brasil (ULBRA)). Амазонка жоғары білім беру орталығы (порт. Centro Universitário de Educação Superior de Amazonas (CIESA)). Матердей жоғары білім беру институты. Литератус университеті (Uni Cel). Метрополитен колледжі (FAMETRO) (порт. Faculdade Metropolitana). Амазонка баптист жоғары мектебі (ESBAM) (порт. Escola Superior Batista do Amazonas). Laureate International University Uninorte (Лауреат Юниорте). ДеВри Марта Фалькао. Unilasalle.

Экономика

Өндірістік сектор ЖІӨ-нің ең ірі құрауы болып табылады, ол 69,9%-ды құрайды, одан кейін қызмет көрсету секторы 23,93% (2012). Ауыл шаруашылығы ЖІӨ-нің 3,6%-ын құрайды (2004). Амазония экспорты: ұялы телефондар 48,7%, басқа электроника 19,5%, мотоциклдер 7,7% (2002). Бразилия экономикасындағы үлес: 1,5% (IBGE: 2015). Бұрын Амазония экономикасы негізінен каучукқа тәуелді болған; бүгінде онда кең және әртүрлі салалар бар, оның ішінде маниок, апельсин және басқа да ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру. Жақында Бразилия үкіметі тұтыну тауарларын экспорттауға бағытталған өнеркәсіптерді дамытуға ұмтылып отыр. Географиялық жақындығының арқасында солтүстік жарты шар нарықтарына және Венесуэла сияқты Амазония елдеріне бұл қадам Бразилияның солтүстік аймағында ғана емес, бүкіл елде үлкен экономикалық әсер етеді деп санайды. Соңғы онжылдықтардағы федералдық инвестициялар мен салық жеңілдіктері жүйесі аймақты ірі өнеркәсіптік орталыққа айналдырды (Манаустың еркін экономикалық аймағы). Flextronics, LG және Sony компаниялары Манауста ұялы телефондар мен ойын консольдарын шығаратын өндіріс орындарына ие. Сонымен қатар, Samsung Electronics, Honda және Yamaha сияқты ірі электроника және мотоцикл өндірушілерінің де зауыттары бар.

Туризм

Қазіргі туризм негізінен экотуризмге шоғырланған, Барселос, Манаус, Паринтинс, Президенте Фигередо және Сан-Габриэль-да-Кашоэйра қалаларында дамыған.

Әуежайлар

Эдуардо Гомес халықаралық әуежайы (MAO) Манауста шамамен 3300 адамды жұмыспен қамтиды, оның ішінде Infraero қызметкерлері, мемлекеттік органдар, концессия иелері, әуе компаниялары және қосымша қызметтердің қызметкерлері бар. Әуежайда екі жолаушылар терминалы бар: біреуі – жоспарлы рейстерге, екіншісі – аймақтық авиацияға арналған. Сонымен қатар, үш жүк терминалы бар: I терминал 1976 жылы, II терминал 1980 жылы, ал III терминал 2004 жылы ашылды. Эдуардо Гомес халықаралық әуежайы Бразилияда жүк айналымы бойынша үшінші орында тұр және Манаус индустриалдық кешенінен импорттық және экспорттық сұранысты қамтамасыз етеді. Басқа әуежайларға Табатинга халықаралық әуежайы және Тефе (Рико Линас Аэреас әуе компаниясы Манаусқа жүйелі рейстерді орындайды), Паринтинс (Жулио Белем), Коари, Лабреа, Маникоре, Ново Арипуана, Борба, Итакоатиара, Президент Фигейредо, Сан-Габриэль-да-Кашоэйра, Кукуи, Ягуарете, Бенжамин Констант, Эирунепе және Бока-ду-Акре сияқты тағы 31 ішкі әуежай кіреді.

Автомобиль жолдары

BR 174 Манаустан 519 км Юндья және Ново-Параисо арқылы Боа-Вистаға (Рорайма), BR 210, BR 230 (Rodovia Transamazônica) Трансамазон тас жолы Итаитубадан (Пара) шығысқа қарай 1266 км Хумаита арқылы Лабреаға дейін, көбінесе асфальтталмаған және жаңбырлы маусымда өтпейтін, BR 307, BR 317, BR 319 869 км оңтүстікке қарай Каиеро, Хумаита арқылы Порто-Вельоға (Рондония штаты), көбінесе асфальтталмаған және жаңбырлы маусымда өтпейтін, BR 411, BR 413. Рорайма штатына бір жол: BR 174. Пара штатына бір жол: BR 230. Рондония штатына бір жол: BR 319. Акре штатына бір жол: BR 317, сонымен қатар Рондониядан Акреге дейінгі BR 364 жолы 8,6 км Амазонас арқылы өтеді.

Мәдениет

Мемлекетте елдің ең ірі халықтық фестивальдерінің бірі өтеді: музыканы, биді және штаттың барлық мәдени бастауларын үйлестіретін Паринтинс халықтық фестивалі мен Амазонас опера фестивалі.