Кіріспе
Бразилиядағы шатыр қалалар немесе кемқона жайлар. Фавела (fɐˈvɛlɐ) – Бразилиядағы жұмысшы табының әртүрлі аудандарының жалпы атауы. Бұл термин алғаш рет 19 ғасырдың соңында Рио-де-Жанейро қаласының орталығындағы Провиденсия шатқалында қолданылған. Оны Баиядағы фавела ағаштарының астында тұрған және Канудос соғысынан кейін баспанасыз қалған әскерлер салған. Кейбір соңғы қоныстар «bairros africanos» (африкалық аудандар) деп аталды. Араға жылдар салып, көптеген бұрынғы құл африкалықтар осы жерге қоныс аударды. Алғашқы фавела пайда болғанға дейін, кедей азаматтар қаладан шеттетіліп, алыс маңайға қоныс аударуға мәжбүр болды. Көптеген қазіргі заманғы фавелалар 1970 жылдары ауылдан қалаға көшудің нәтижесінде пайда болды, себебі көптеген адамдар Бразилияның ауылдық аймақтарын тастап, қалаларға көшіп келді. Баспана таба алмаған көптеген адамдар фавелаларда қоныс тапты. 2011 жылдың желтоқсан айында Бразилия География және Статистика институты (IBGE) жариялаған халық санауының мәліметтері бойынша, 2010 жылы Бразилия халқының шамамен 6 пайызы фавелаларда және басқа да кемқона жайларда тұрған. Фавелалар Бразилияның 5565 муниципалитетінің 323-інде орналасқан.
Favela (fɐˈvɛlɐ) is an umbrella name for several types of working class neighborhoods in Brazil. The term, which means slum or ghetto, was first used in the Slum of Providência in the center of Rio de Janeiro in the late 19th century, which was built by soldiers who had lived under the favela trees in Bahia and had nowhere to live following the Canudos War. Some of the last settlements were called bairros africanos (African neighborhoods). Over the years, many former enslaved Africans moved in. Even before the first favela came into being, poor citizens were pushed away from the city and forced to live in the far suburbs. Most modern favelas appeared in the 1970s due to rural exodus, when many people left rural areas of Brazil and moved to cities. Unable to find places to live, many people found themselves in favelas. Census data released in December 2011 by the Brazilian Institute of Geography and Statistics (IBGE) showed that in 2010, about 6 percent of the Brazilian population lived in favelas and other slums. Favelas are located in 323 of the 5,565 Brazilian municipalities.
Тарих
Фавела термині 1800-жылдардың соңына қарай пайда болған. Ол кезде солтүстік-шығыстағы Баия штатындағы Канудос соғысынан Рио-де-Жанейроға әкелінген сарбаздар тұратын жері болмады. Баияда қызмет еткен кезде, бұл сарбаздар Канудостың Morro da Favela ("Фавела төбесі") дегенімен таныс болды – бұл атау Баияда өсетін, теріге тітіркендік тудыратын шыршалар тұқымдасына жататын (Cnidoscolus quercifolius) ағашқа сілтеме жасайды. Олар Рио-де-Жанейродағы Провиденс (Providência) төбесіне қоныстанғаннан кейін, бұл жерді Фавела төбесі деп атады. Фавелалар қалалардың тығыз құрылысы мен жылжымайтын мүлік иелерінің үстемдігінен бұрын қалыптасқан. Құлдық жойылғаннан және Бразилия қалаларының урбанизациясы артып, ауылдық жерлерден көптеген адамдар Рио-де-Жанейроға көшіп келді. Бұл жаңа көшіп келгендер қалада жұмыс іздеді, бірақ ақшасы жетпегендіктен, қалалық тұрғын үйге қол жеткізе алмады. 1950 жылдары фавелалар бүкіл қоғам үшін проблема ретінде көріне бастады. Сонымен қатар, "фавела" термині алғаш рет институционалданып, төбелердегі қала кедейлерінің қоныстары үшін жергілікті санатқа айналды. Алайда, фавелаларға көпшілік назар 1937 жылға дейін жете қоймады, ол кезде Құрылыс кодексі (Código de Obras) олардың бар екенін ресми түрде мойындады, осылайша фавела саясатының басталуын белгіледі. 1950 жылдардағы урбанизация ауылдық жерлерден қалаларға кең көші-қонға әкелді. Рио-де-Жанейроға көшіп келгендер қолайсыз уақытты таңдады. 1960 жылы Бразилия астанасын Риодан Бразилиаға көшіру бұрынғы қаланың өнеркәсіптік және жұмыспен қамту мүмкіндіктерінің азаюына себеп болды. Жұмыс таба алмағандықтан және қала шегінде тұрғын үй сатып ала алмағандықтан, бұл жаңа көшіп келгендер фавелаларда қалды. Қалалық Рио-де-Жанейроға жақын болғанына қарамастан, қала фавелаларға санитарлық, электрмен жабдықтау және басқа да қызметтерді ұсынбады. Олар тез арада өте кедейшілікпен байланысты болды және Риодағы көптеген азаматтар мен саясаткерлер үшін қиындық тудырды. 1970 жылдары Бразилияның әскери диктатурасы фавелаларды жою саясатын жүргізді, нәтижесінде жүздеген мың адамдар қоныс аударды. Карлос Ласерда басшылығымен көптеген адамдар "Құдай қаласы" (Cidade de Deus) сияқты қоғамдық тұрғын үй жобаларына көшірілді, кейіннен бұл фильмде кеңінен танымал болды. Жаман жоспарлау және үкіметтің жеткіліксіз инвестициялары осы жобалардың жаңа фавелаларға айналуына әкелді. 1980 жылдары жер аудару және жою туралы алаңдаушылықтар есірткі саудасының өсуімен байланысты зорлық-зомбылыққа ұласты. Өндіріс пен тұтыну жолдарының өзгеруі Рио-де-Жанейроның Еуропаға бағытталған кокаин транзиттік пунктіне айналуына себеп болды. Есірткі ақша әкелгенімен, ол қару-жарақ саудасының және билік үшін күресетін топтардың өсуіне де ықпал етті. Рио-де-Жанейродағы фавелалар әлі де есірткі сатушылар сияқты ұйымдасқан қылмыс топтарымен немесе "милиция" деп аталатын ұйымдасқан қылмыс топтарымен басқарылады. Рио-де-Жанейроның Оңтүстік аймағындағы барлық фавелалар мен Солтүстік аймақтағы негізгі фавелалар қазір UPP (Тыныштандыру полиция бөлімшелері) басқарады. Кейбір аймақтарда есірткі сату, атыс-шабыс және есірткі барондарының ықпалы сақталып қалғанмен, Рионың саяси басшылары UPP-ның ондаған жылдар бойы үкіметтік қатысу болмағаннан кейін жаңа парадигма екенін атап көрсетті. Қазіргі фавелалардың көпшілігі 1970 жылдары кеңейді, себебі Рио-де-Жанейроның бай аудандарындағы құрылыс бумы Бразилияның кедей штаттарынан жұмысшылардың ауылдық жерлерге кетуіне себеп болды. Содан бері фавелалар әртүрлі жағдайларда, бірақ ұқсас нәтижелермен құрылды. Фавелаларда уақыт өте келе қоғамдық бірлестіктер қалыптасады және көбінесе су мен электр энергиясы сияқты қызметтерді алу үшін әлеуметтік және діни ұйымдар құрылады. Кейде тұрғындар жерді иелену құқығын алып, үйлерін жақсарта алады. Тығыздық, санитарлық жағдайдың нашарлауы, дұрыс тамақтанудың жетіспеуі және ластану салдарынан кедей фавелаларда аурулар кең таралған, ал нәресте өлім-жітімі жоғары. Сонымен қатар, төбелерге орналасқан фавелалар су тасқыны мен жер көшкініне ұшырайды. Фавеладағы қызмет көрсету (2010 жылғы санақ) Санаттық көрсеткіш Сан. санитарлық жағдай 67,3 Сумен жабдықталу 88,3 Электрмен жабдықталу 99,7 Қоқыс жинау 95,4 Фавела тұрғындары Халық саны Бразилияның фавела тұрғындары 11,400,000 (6%) Фавеладағы демографиялық көрсеткіш Үлес Пардо немесе қара нәсілділер 68,4 Сауатсыздық 8,4.
Фавелаларға қатысты мемлекеттік саясат
XIX ғасырдың соңында мемлекет Рио-де-Жанейродағы алғашқы шалғай елді мекеннің құрылуына қадам жасайтын реттеуші күш берді. Канудос соғысының (1896-1897) сарбаздарына Соғыс министрлігі қаланың теңіз жағалауы мен орталығы арасында орналасқан Провиденсия төбесінде қоныстануға рұқсат берді (Пино 1997). Бұрынғы қара құлдардың келуі осы елді мекенді кеңейтті және төбе Morro de Providência (Пино 1997) деп аталды. Мемлекеттік араласудың алғашқы толқыны ішкі көші-қонның нәтижесінде пайда болған Провиденсия мен оның маңындағы шалғай аудандардағы тығыздық пен аурулардың таралуына тікелей жауап болды (Oliveira 1996). Осы кезеңде ақ еуропалықтардың қалаға бір мезгілде көшіп келуі суға жақын тұрғын үйлерге сұранысты күшейтті, ал үкімет бұған жауап ретінде шалғай елді мекендерді «бұзып», олардың тұрғындарын Рионың солтүстік және оңтүстік аймақтарына көшірді (Oliveira 1996, 74 б.). Бұл мемлекеттік санкцияланған, құртты жою саясатымен сипатталатын шамамен бір ғасырлық араласудың басталуы болды. ХХ ғасырдың басында фавелалар антиәлеуметтік мінез-құлық пен аурулардың таралу ошағы болып саналды. Фавела тұрғындары үшін заңдық мәселелерге қатысты құрмет мәселесі тіпті қарастырылмады. Морро да Киприанна маңындағы жергілікті әйел Эльвира Родригес Маркеске жала жапқан бірнеше оқиғадан кейін Маркес отбасы бұл мәселені сотқа берді. Бұл фавела тұрғындары үшін қоғамдық норма саналған нәрселердің маңызды өзгеруі болды, өйткені жоғары топ оларды мүлдем құрметсіз деп есептеді. Бастапқы мәжбүрлі көшіруден кейін фавелалар 1940 жылдарға дейін үкімет тарапынан көбінесе назарсыз қалды. Осы кезеңде саясаткерлер ұлттық индустрияландыру мен кедейлікті жеңілдету аясында фавелаларға балама ретінде жоғары тығыздықтағы тұрғын үйлерді салуды ұсынды (Skidmore 2010). «Parque Proletário» бағдарламасы фавела тұрғындарын жақын маңдағы уақытша тұрғын үйлерге көшірді, ал тұрақты тұрғын үйлерді салу үшін жер тазартылды (Skidmore 2010). Рио-де-Жанейро қаласының әкімі Хенрике Додсворттың саяси мәлімдемелеріне қарамастан, жаңа қоғамдық тұрғын үйлер ешқашан салынбады және уақытша тұрғын үйлер жаңа және үлкен фавелаларға айнала бастады (Oliveira 1996). Скидмор (2010) «Parque Proletário» 1960 және 1970 жылдардағы жою саясатын күшейткеніне назар салады. 1950 жылдары Рио-де-Жанейроға жаппай көшіп келу қалалық аумақта фавелалардың көбеюіне әкелді. «Фавела мәселесін» шешу үшін (Portes 1979, 5 б.), мемлекет 1960-1970 жылдары фавелаларды қаланың шетіне көшіру үшін толыққанды жою бағдарламасын іске қосты (Oliveira 1996). Энтонидің (2013) айтуынша, Рио-де-Жанейро тарихындағы ең қатыгез фавелаларды жою осы кезеңде болды. Сол кездегі әскери режим көші-қонды қолдау үшін шектеулі ресурстар берді, ал фавела тұрғындары нашар салынған тұрғын үйлер, жеткіліксіз инфрақұрылым және қоғамдық көлік байланысының болмауынан оқшауланған жаңа ортаға бейімделуге күресті (Portes 1979). Перлман (2006) келесі жылдары зорлық-зомбылық, есірткі және бандиттік проблемалардың басты себебі мемлекеттің фавелаларды тиімді басқара алмауы екенін көрсетеді. 1978 жылы BOPE (Полицияның арнайы операциялар батальоны) құрылуы үкіметтің осы зорлық-зомбылыққа жауабы болды (Пино 1997). БОПЕ, толық қара әскери киімдері мен қару-жарағымен, Рионың зорлық-зомбылыққа қарсы тұру әрекеті болды. 1980 жылдары және 1990 жылдардың басында мемлекеттік саясат фавелаларды жоюдан сақтауға және жаңартуға қарай өзгерді. 1993 жылы басталған «Favela Bairro» бағдарламасы фавела тұрғындарының өмір сүру деңгейін жақсартуға бағытталды (Pamuk and Cavallieri 1998). Бағдарлама негізгі санитарлық-гигиеналық және әлеуметтік қызметтерді қамтамасыз етті, фавелаларды көше байланыстары мен қоғамдық кеңістіктер арқылы ресми қалалық қауымдастыққа қосты және жер иелігін заңдастырды (Pamuk and Cavallieri 1998). Алайда, агрессивті араласу қоғамдық күн тәртібінен мүлдем жоғалып кеткен жоқ. Фавелаларда оқтан туған өлімдер, есірткі бандалары және жалпы зорлық-зомбылық күшейді және 1995 жылдың ортасына дейін мемлекет «Operação Rio» (Human Rights Watch 1996) деп аталатын бірлескен әскери полиция араласуын мақұлдады. «Operação Rio» бұрынғы сәтсіз мемлекеттік саясат пен араласулардың қалдырған әлеуметтік және саяси бос орынды нығайтатын есірткі топтарынан фавелаларды қайтадан бақылауға алу әрекеті болды (Perlman 2006). 2009 жылдан бері Рио-де-Жанейрода бай аудандарды фавелалардан бөлетін қабырғалар тұрғызылды, ресми түрде табиғатты қорғау үшін, бірақ сыншылар бұл кедергілер экономикалық сегрегация үшін салғанын айтады.
Полиция бөлімшелерін тыныштыққа келтіру
2008 жылдан бастап, полицияны бейбіттендіру бөлімшелері (Unidade de Polícia Pacificadora, сонымен қатар полицияны бейбіттендіру бөлімі деп аударылады), қысқартылған UPP, Рио-де-Жанейро қаласындағы әртүрлі фавелаларда іске асырыла бастады. UPP – бұл есірткі сатушылар бақылайтын аумақтарды қайтарып алуға бағытталған құқық қорғау және әлеуметтік қызметтер бағдарламасы. Бағдарламаны мемлекеттік қоғамдық қауіпсіздік хатшысы Хосе Мариано Белтраме, Рио-де-Жанейро губернаторы Серджио Кабралдың қолдауымен жүргізді. Рио-де-Жанейро штатының губернаторы Серджио Кабрал 2007 жылы Колумбияға барды, 2000 жылдан бері Колумбия президенті Альваро Урибе тұсында елде қоғамдық қауіпсіздікті жақсарту шараларын зерделеу үшін. Ол Рио-де-Жанейроға оралғаннан кейін, Риодағы қауіпсіздікті жақсарту, әсіресе фавелаларда, мақсатында 1,7 миллиард АҚШ долларын қаражат жинады. 2008 жылы мемлекеттік үкімет жаңа полиция күшін таныстырды, оның шамамен аудармасы – Полицияны бейбіттендіру бөлімі (UPP). Жаңа сарбаздарға арнайы оқытудан өтуге, сондай-ақ ай сайын 300 АҚШ доллары көлемінде үстеме сыйлық төленеді. 2012 жылдың қазанына қарай 28 фавелада UPP құрылды, Рио-де-Жанейро үкіметінің 2014 жылға қарай 40 UPP құруды жоспарлағаны белгілі болды. UPP-ты фавеланың ішінде құрудың бастапқы кезеңін Рио-де-Жанейроның элиталық полиция батальоны BOPE жүзеге асырады, мақсаты – қылмыстық топтардың басшыларын қамауға алу немесе оларды ығыстыру. Ауыр қару-жарақ пен ірі есірткі сақтау орындарын қамтамасыз еткеннен және бірнеше апта немесе ай бойында қатысуын нығайтқаннан кейін, BOPE жаңадан оқытылған жүздеген полиция қызметкерлерінен құралған жаңа Полицияны бейбіттендіру бөлімімен алмастырылады. Олар белгілі бір фавелада тұрақты түрде жұмыс істейді, қауымдық полицияны жүзеге асыруға бағытталған. Фавелаларда полицияға деген күдік кең таралғандықтан, іштен жұмыс істеу өзгерістерді енгізудің тиімді және нәтижелі тәсілі болып табылады. Рио-де-Жанейроның қауіпсіздік басшысы Хосе Мариано Белтраме UPP-ның басты мақсаты есірткі саудасын тоқтату емес, қарулы адамдардың көшелерді бақылауын тоқтату екенін мәлімдеді. Дүниежүзілік азаптауларға қарсы ұйымның (OMCT) 2010 жылғы есебінде Рио-де-Жанейроның фавелаларындағы кісі өлтіру көрсеткішінің төмендегені көрсетілді. Баяндамада сондай-ақ қоғамдық қауіпсіздікті фавелалардағы бастамалармен біріктіретін шаралардың маңыздылығы атап өтілді. Рио-де-Жанейродағы 2012 жылғы муниципалдық сайлаудағы дауыс беру нәтижелерін зерттеген журналистер UPP басқаратын фавелаларда тұратын адамдар өз дауыстарын есірткі барондары немесе басқа ұйымдасқан қылмыстық топтар, мысалы милициямен салыстырғанда кандидаттардың кең ауқымына бөлгенін байқады. Мемлекеттік саясаттың соңғы кезеңдері бұрынғы тәсілдерден өзгеше, өйткені қауымдық полиция және қатысушылық жоспарлау қазір Бразилияның мемлекеттік саясатының негізгі құрамдас бөліктері болып табылады. «Favela Bairro» бағдарламасын дамытуға бағытталған «Favela Chic» бағдарламасы фавелаларды қаланың ресми әлеуметтік құрылымына енгізуге, сондай-ақ фавела тұрғындарына өз қауымдастықтарында маңызды рөл атқаруға мүмкіндік беруді мақсат етті (Navarro Sertich 2011). Бұқаралық ақпарат құралдары осы саясаттағы өзгеріске сынды көзбен қарады және оның тек Рио-де-Жанейро 2014 жылғы ФИФА әлем чемпионаты (McLoughlin 2011) және 2016 жылғы Олимпиада ойындары (Griffin 2016) кезінде бұқаралық ақпарат құралдарының қысымын азайтуға байланысты екенін айтты. Энтони (2013) саясатты де сынға алды, реторика үкіметтің жақсы ниетін растаса да, шындық бұрынғы агрессивті саясатқа көбірек сәйкес келеді деп мәлімдеді. Ол 2010 жылы Рио-де-Жанейро қаласының мэрі Эдуардо Паэстің Моро-де-Празерес және Лабориос фавелаларын алып тастау және олардың тұрғындарын мәжбүрлеп көшіру туралы хабарлағандығын еске салады. Соңғы ғасырда фавела саясатында маңызды өзгерістер болды. 2020 жылы Азаматтық полицияның есебінде Рио-де-Жанейро қаласында 1413 фавела бар екені, олардың барлығы параллель қарулы күштердің (есірткі саудасы немесе қарулы милиция) бақылауында екені көрсетілді. Бұл бейресми қоныстардың ауқымдылығы мен күрделілігіне байланысты осы салаға академиялық қызығушылық жоғары болып қала береді.
Фавела қоғамы мен мәдениетінің қалыптасуы
Фавелаларда тұратын адамдар фавеладос ("фавела тұрғындары") деп аталады. Фавелалар кедейлікпен байланысты. Бразилияның фавелалары елдегі байлықтың теңсіз таралуының салдарынан пайда болды. Бразилия – әлемдегі ең экономикалық теңсіздікке толы елдердің бірі, онда халықтың ең жоғарғы 10 пайызы ұлттық табыстың 50 пайызын табады, ал халықтың шамамен 8,5 пайызы кедейлік шегінен төмен өмір сүреді. Осының салдарынан фавела тұрғындары осы қауымда өмір сүргені үшін жиі кемсітіледі және теңсіздік пен қанаушылыққа ұшырайды. Фавелаларда тұратын адамдарға байланысты қалыптасқан осы әлеуметтік жағдай жұмыс табуды қиындатады. Қалалық кедейлікті шешуге жасалған тағы бір әрекет – джентрификация. Үкімет фавелаларды жаңартуға және оларды жаңадан қалалық жерге айналған жоғарғы орта таппен біріктіруге тырысты. Бұл "жаңартылған фавелалар" тұрақтанған сайын, олар төменгі орта таптың өкілдерін тарта бастады, бұрынғы фавела тұрғындары көшеге немесе қалалық орталықтан тыс, қала шеткеріне, мүмкіндіктер мен экономикалық өркендеуден алысқа итерілді. Мысалы, Рио-де-Жанейрода үйсіздердің басым көпшілігі қара нәсілді, және бұл джентрификация мен фавелалардан кедейліктегі адамдардың қоныс аударуының салдары болуы мүмкін.
Фавеладағы есірткі
Кокаин саудасы Бразилияға және оның наркобарондары билейтін фавелаларына әсер етті. Рио-де-Жанейро қаласында траффикшілер мен полиция, сондай-ақ басқа қылмыскерлер арасындағы атыс-шабыстар мен түрлі заңсыз әрекеттердің салдарынан 100 000 тұрғынға 40-тан астам адам өлтіріледі, ал кейбір Рио фавелаларында бұл көрсеткіш одан да жоғары. Траффикшілер өздеріне саяси байланыстары мен іс-әрекеттері арқылы жеке тұрғындардың қауіпсіздігіне кепілдік беруін қамтамасыз етеді. Олар фавелада тәртіп сақтап, өзара сыйластық пен құрмет көрсету арқылы мұны іске асырады, соның нәтижесінде жергілікті халықтың маңызды бөлігі зорлық-зомбылықтың жоғары деңгейіне қарамастан, қауіпсіз сезінетін орта құрылады. Есірткі қолдану осы аудандарда, әрбір тығыз қоныстанған фавеланың жергілікті топтары басқаратын жерлерде шоғырланған. Есірткі сату түнде кеңінен таралған, осы кезде көптеген фавелаларда өздерінің baile, яғни би кештерін өткізеді, онда әртүрлі әлеуметтік топтарды кездестіруге болады. Рио медиасының ресми мәліметтері бойынша, есірткі сатудан түсетін табыс кейбір басып алынған аймақтарда айына 150 миллион АҚШ долларына жетеді.
Фавелалардың өсуі мен жойылуы
Бразилияның Рио-де-Жанейро және Сан-Паулу сияқты ірі қалаларынан фавелаларды жоюға жасалған әрекеттерге қарамастан, кедей халық саны жылдам өсті, сондай-ақ өткен ғасырдың соңында оларды сияқты заманауи фавелалар да көбейді. Бұл құбылыс "favelização" ("фавеланың өсуі" немесе "фавелизация") деп аталады. 1969 жылы Рио-де-Жанейрода шамамен 300 фавела болған, ал қазір олардың саны екі есеге артқан. 1950 жылы Рио-де-Жанейро халқының бар болғаны 7 пайызы фавелаларда тұрған, ал бүгінде бұл көрсеткіш 19 пайызға жеткен, яғни әрбір бес адамның бірі фавелада тұрады. Ұлттық санақ деректеріне сәйкес, 1980 жылдан 1990 жылға дейін Рио-де-Жанейроның жалпы өсім қарқыны 8 пайызға төмендеген, бірақ фавела халқы 41 пайызға өскен. 1990 жылдан кейін қаланың өсім қарқыны 7 пайыз деңгейінде тұрақталды, бірақ фавела халқы 24 пайызға өсті. Дегенмен, Біріккен Ұлттар Ұйымының 2010 жылы жариялаған есебінде Бразилия шалап қалған халқының 16 пайызына азайғаны, қазіргі уақытта елдің жалпы халқының шамамен 6 пайызын құрап отырғаны көрсетілген.
Дін
Фавелаларда көптеген діни дәстүрлер бар. Тарихи тұрғыдан алғанда, Умбанда мен Кандомбле фавелалардағы ең басты діндер болып табылады, бірақ соңғы онжылдықтарда Евангелизмге, оның ішінде Пентикостализмге қарай бет бұру байқалды. Жақында фавелаларда танымал болған фанк кариока музыкасы әлемнің басқа аймақтарында да сұранысқа ие болды. Бұл музыка түрі көбінесе басқа әндерден алынған үлгілерді қамтиды. Көрікті фанк әртістерінің қатарында MC Naldo және Buchecha бар.
Фавела мәдениетінің танымал болуы
Бұқаралық ақпарат құралдарында фавелаларды бейнелеу фавелалар туралы білімді таратуға қызмет етеді, бұл фавелаларға туристік орындар ретінде қызығушылықтың артуына ықпал етеді. Бразилияда туризмнің бұл жаңа өсу нарығы негізінен Рио-де-Жанейро мен Сан-Паулудағы бірнеше фавелаларда дамыды, ең үлкені және ең көп саяхат еткен фавела Росинья. Бұл жаңа туристік құбылыс туристік зерттеудің маңызды сегментіне айналды. Фавела туризмінің этикалық практика болып табылуына қатысты әртүрлі пікірлер бар. Мысалы, Росиньяның үлкен фавеласына экскурсиялар ұйымдастырылады. Жас туристерді тәжірибелі экскурсоводтар көлікпен фавелаға жеткізеді, содан кейін олар төбеге қарай жаяу жүріп келеді. Экскурсоводтар топты басты көшелермен жүргізіп, жергілікті қызықты орындарды көрсетеді. Көптеген турлар қоғамдық орталыққа немесе мектепке тоқтайды, олар көбінесе турдан түскен табыс есебінен қаржыландырылады. Туристерге жергілікті тұрғындармен, көшбасшылармен және жергілікті билік өкілдерімен қарым-қатынас жасау мүмкіндігі беріледі, бұл олардың фавела өмірі туралы түсінігін арттырады. Сапарға байланысты, кейбір компаниялар алдын ала белгіленген аймақтарда суретке түсіруге рұқсат береді, ал басқалары мүлдем тыйым салады. 2011 жылғы F.3.A.R. видеоойынының екінші деңгейі фавелада өтеді, себебі басты кейіпкер қудалаушы жаудан қашуы керек. 2011 жылғы «Рио» фильмінің кейбір сахналары фавелада түсірілген. Онда басты кейіпкерлер (Блу мен Жел) заңсыз жануар саудасы үшін ұрланып, Рио-де-Жанейроның фавеласындағы көптеген үйлердің бірінде ұсталады. 2012 жылғы Papo & Yo видеоойынында ойын Бразилиядағы белгісіз фавелада өтеді, ойыншы осы жерде бағытталған. 2012 жылғы Max Payne 3 видеоойынының кейбір деңгейлері Сан-Паулу фавелаларында өтеді, ал ойынның көп бөлігі Бразилияда өтеді. Кальвин Харристің 2012 жылғы «Let's Go» әнінің клипінде, Ne-Yo қатысуымен, бір бала Риодағы фавелада оянады. Фавела Counter Strike ойынында бомбалық сценарий картасы ретінде бейнеленген. Том Клэнсидің Rainbow Six: Siege ойынындағы Operation Skull Rain DLC-сінде екі бразилиялық оператор және бразилиялық фавела болып табылатын карта бар. 2016 жылғы Netflix-тің 3% түпнұсқа сериалы Сан-Паулуда түсірілген, ойдан шығарылған фавелада орналасқан бразилиялық дистопиялық триллер телесериалы. 2019 жылғы Netflix-тің Sintonia түпнұсқа сериалы негізінен Сан-Паулудағы фавелада өтеді.