Висконсин мен Миннесота штаттарындағы Сент-Круа өзені

Кіріспе

Висконсин және Миннесота штаттарындағы өзен, АҚШ. Сент-Крой өзені (Saint Kroy) – Миссисипи өзенінің саласы, шамамен 272 километр (169 миль) ұзын. Өзеннің 201 километрлік (125 миль) төменгі бөлігі Висконсин және Миннесота арасындағы шекараны құрайды. Өзен Ұлттық саябақ қызметінің қорғауындағы ұлттық көрнекті өзен жолы болып табылады. Сент-Круа шатқалындағы гидроэлектр станциясы Миннеаполис-Сент-Пол қалалық аймағына электр қуатын жеткізеді.

География және гидрография

Сент-Кройс өзені Висконсин штатының солтүстік-батыс бөлігінде, Дуглас округындағы Верхний Сент-Кройс көлінен басталады, Солон Спрингс қаласынан шамамен 20 миль (32 км) оңтүстікке қарай, Супериор көліне жақын жерде. Ол оңтүстікке қарай Гордонға дейін, содан кейін оңтүстік-батысқа қарай ағады. Бурнетт округының солтүстігінде Намекагон өзені қосылып, өзен едәуір кеңейеді. Бірнеше шақырым төменнен Сент-Кройс Миннесота және Висконсин арасындағы шекараға жетеді, ол Миссисипи өзеніне құятын жеріне дейін 130 мильге (209 км) дейін созылады. Басқа маңызды салалары: Кетл өзені, Снейк өзені және Санрайз өзені батыстан, ал Эппл өзені, Виллоу өзені және Кинникинник өзені шығыстан қосылады. Миннесота штатындағы Стиллуотерден төмен қарай өзен Сент-Кройс көліне кеңейеді және ақырында Висконсин штатының Прескотт қаласында Миссисипи өзенімен қосылады, бұл Сент-Пол қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 20 миль (32 км) қашықтықта орналасқан.

Геоморфология

Сент-Круа өзенінің алабындағы ежелгі мұздық шөгінділерінің болуы Плейстоцен дәуірінде Лорантид мұздық қабатының осы аймақты бірнеше рет мұзбен жабуын дәлелдейді. Осы аймақтағы бұл ежелгі шөгінділер бозғылт сұр, әктасты құрамды, сары қоңыр құм мен шағылмен қатар, Пирс формациясының мұздық-көлдік саздары мен силитінен және үстіндегі қызғылт қоңыр шөгінділерден және олармен байланысты құм мен шағылдан тұрады. Бұл ертедегі шөгінділерге байланысты мұздық жер бедері эрозия нәтижесінде жойылған. Бұл ежелгі шөгінділер эрозиялық қалдықтар түрінде сақталған, олар төбелерді жауып тұр немесе соңғы мұздық максимум кезінде Лаврентид мұздығының соңғы жылжуымен көмілген. Сент-Круа өзенінің су жиналатын алабы соңғы рет шамамен 19 000 және 14 000 жыл бұрын калибрленген (16 000 және 12 000 14C калибрленбеген) аралығында мұздан арылды. Осы кезеңде Superior lobe Эмеральд моренасындағы ең үлкен көлемінен солтүстік-шығысқа қарай, Superior көлінің алабының шетіндегі Томпсон және Ничерсон мореналарына дейін шегінді. Superior lobe шегіну кезінде, еріген мұздың әсерінен қызғылт қоңыр шөгінділердің қабаты қалды, олардың ішінде ұсақ құм мен саз бар. Мұздықтар шегіну кезінде аралық Сент-Круа моренасынан еріген судың ағысы Сент-Круа өзенінің алғашқы арнасын құрады. Superior lobe-ы Superior көлінің алабына шегінуі шағын, прогляциалдық көлдердің пайда болуына әкелді. Кейіннен бұл көлдер бірігіп, батыс Superior алабындағы Дулут көлі деп аталатын үлкен прогляциалдық көлді құрады. Прогляциалдық Дулут көлінің бірнеше деңгейлері Дулут деңгейі мен одан бұрынғы, кішігірім эпи-Дулут деңгейін қамтыды. Бастапқыда мұздық еріген су эпи-Дулут деңгейінен және Немаджи көлі деп аталатын кішігірім прогляциалдық көлден Мосс көлі (Портаж) арқылы Кеттл өзеніне және Сент-Круа өзеніне ағып түсті. Superior lobe-ының шегінуі кезінде Немаджи көлі мен эпи-Дулут көлінен ағып келген мұздық еріген суы Сент-Круа өзенінің тез тереңдеуіне және Ченгватана беті деп аталатын страт террасасының қалыптасуына себеп болды. Superior lobe шегінген кезде, Дулут деңгейі басқа бір шығу – Брюль шығуы ашылғанда қалыптасты, ал Мосс көлінің шығуы тоқтатылды. Брюль шығуының ашылуы мұздық еріген суының Брюль арқылы және Сент-Круа өзенімен күрт ағып кетуіне, Ченгватана бетіне терең ішкі арнаның (Даллз кіретін) қазылуына мүмкіндік берді. Бұл еріген судың күшті ағыны 10 800 және 10 600 жыл бұрын калибрленген аралық паркіндегі алып саңылауларды да жасады. Брюль шығуы Кевин түбегінен Superior lobe-ы шегінген кезде тоқтатылды, содан кейін төменгі шығысқа қарай су ағызылатын жаңа арналар ашылды. Бұл Дулут деңгейінің күрт төмендеуіне және судың Брюль арқылы және Сент-Круа өзенімен ағып кетуіне әкелді. Брюль арқылы су ағысының тоқтауы Сент-Круа өзенін Superior көлінің алабынан ажыратты және солтүстікке қарай ағатын Бой Брюль өзенін құрды.

The presence of older glacial deposits within the St. Croix River basin proves that the Laurentide Ice Sheet has repeatedly glaciated this region during the Pleistocene Epoch. Within this region these older deposits consist of gray calcareous tills associated with glaciofluvial yellowish brown sand and gravel and glacial lacustrine silts and clays of the Pierce Formation and overlying reddish brown tills and associated sand and gravel of the River Falls Formation. Any glacial landforms associated with these earlier glacial deposits have been destroyed by erosion. These earlier deposits occur as erosional remnants either capping hills or buried by the latest advance of the Laurentide Ice Sheet] over this area during the Last Glacial Maximum. The drainage basin of the St. Croix River last deglaciated between about 19,000 and 14,000 BP calibrated (16,000 and 12,000 14C uncalibrated). During this time, the Superior Lobe retreated from the maximum extent of the Superior Lobe at the Emerald moraine northeastward to Thompson and Nicherson moraine complex at the edge of the Lake Superior basin. During the retreat of the Superior Lobe, a blanket of reddish brown tills containing beds of fine sand and silt was left behind by the melting of the retreating ice sheet. During glacial retreat, meltwater drainage from the intermediate St. Croix moraine established the precursor to the St. Croix River. The retreat of the Superior lobe into the Lake Superior basin created small, proglacial lakes. Later, these lakes coalesced to form a large proglacial lake called proglacial Lake Duluth, within the western Superior basin. The multiple lake levels of proglacial Lake Duluth included the Duluth level and an older and smaller epi Duluth level. At first, glacial meltwater drained from the epi Duluth level and a smaller precursor proglacial lake, named Lake Nemadji through the Moose Lake (Portage) outlet into the Kettle River and into the St. Croix River. The flow of glacial meltwater from glacial Lake Nemadji and Lake epi Duluth during the retreat of the Superior Lobe caused the rapid entrenchment of the St. Croix River and formation of a strath terrace, known as the Chengwatana surface. As the Superior Lobe retreated, the Duluth level was established when another outlet, the Brule outlet, opened and the Moose Lake outlet was abandoned. The opening of the Brule outlet allowed a massive and sudden outflow of glacial meltwater through the Brule outlet and down St. Croix River and excavation of a deep inner channel, which includes the Dalles, into the Chengwatana surface. This massive flow of meltwater also created the giant potholes of Interstate Park between 10,800 and 10,600 BP calibrated. The Brule outlet was abandoned when Lake Superior Lobe retreated from the Keweenaw Peninsula and opened lower eastward draining outlets. This caused the Duluth level to drop abruptly to post Duluth levels and water to cease flowing into Brule outlet and down the St. Croix River. The cessation of water outflow through the Brule outlet disconnected the St. Croix River from the Lake Superior basin and created the northward flowing Bois Brule River.

Қорғау жұмыстары

Сент-Круа өзені – 1968 жылғы Ұлттық жабайы және көрікті өзендер туралы заңмен қорғауға алынған алғашқы сегіз өзеннің бірі. Өзеннің Висконсин штатындағы жоғарғы ағысы, Сент-Круа суқоймасынан төмен, бастауынан 15 миль (24 км) қашықтықта, сондай-ақ Намекагон өзені Сент-Круа ұлттық көрікті өзен жолы ретінде қорғалған. Өзеннің табиғи ағысы тек Висконсин штатының Сент-Круа-Фолс қаласындағы Солтүстік штаттар электр компаниясына тиесілі Сент-Круа-Фолс гидроэлектр стансасымен ғана тоқтатылады. Бұл стансадан төменгі 27 миль (43 км) аралық, Миннесота және Висконсин штаттарының шекарасындағы өзеннің екі жағы да, Төменгі Сент-Круа ұлттық көрікті өзен жолының бір бөлігі ретінде қорғалды. Бұл аймаққа Сент-Круа өзенінің шатқалы, Висконсин штатының Сент-Круа-Фолс қаласының оңтүстігінде орналасқан Интерстайт паркіне жақын, көрікті шатқал кіреді. MN Highway 36 тас жолына қосылатын мемлекетаралық көпірді салуға тұрғындар, жақын маңдағы қауымдастықтар, табиғатты қорғау ұйымдары және Ұлттық паркілер қызметі қарсылық білдіргенімен, 1968 жылғы Жабайы және көрікті өзендер туралы заңға түзетулер енгізу арқылы көпірдің құрылысына рұқсат берілді. Көпірге қарсылар жарық және шу ластануына алаңдайды, сондай-ақ бастапқы заңда көрсетілгендей, мұндай әрекеттерді Interstate 94 дәлізі бойымен оңтүстікке қарай шектеу керектігін айтады. Сент-Кройс көпірінің құрылысы 2017 жылдың тамызында аяқталды. Сент-Круа және Намекагонның жабайы өзендерін сақтау қоры – су алабының барлық аймағында табиғатты қорғауды қолдайтын коммерциялық емес ұйым. 1911 жылы құрылған, толығымен ерікті азаматтардан тұратын топ, қазір штатты қызметкерлері бар, дамыған коммерциялық емес ұйымға және Сент-Круа ұлттық көрікті өзен жолының ресми «достар тобына» айналды. Оның мақсаты – Сент-Крой және Намекагон өзендерінің сирек кездесетін экологиялық тұтастығын мәңгілік сақтау үшін оларды күтуге шақыру.

Атау беру

1683 жылы әке Луи Хеннепин, Дэниел Грейсолон, Сиер дю Лхут берген ақпаратқа сүйене отырып, былай деп жазды: "Мешашапипиге құятын тағы бір өзен бар. Біз оны Қабір өзені деп атадық, немесе Мавзолей, себебі жабайылар сонда өз адамдарының біреуін жерледі, оны жалқау жылан шаққан". Түпнұсқа француз тілінде бұл "Rivière Tombeaux" деп аударылған. Жан Батист Луи Франкелиннің 1688 жылғы картасында өзеннің жоғарғы ағысында "Форт Сент-Круа" белгіленген. "Rivière de Sainte Croix" атауы өзенге 1688 немесе 1689 жылдары берілген. Намекагонмен қосылғаннан кейін Оджибвелер өзенді Гичи зииби (Үлкен өзен) немесе Окиджии зииби (Түтік сабы өзені) деп атады.

Еуропалықтар алқапқа қоныстанған кезде Дакота және Оджибве тайпалары бір-бірімен ұзақ және қанаулы соғыста болды. Осының салдарынан, Сауда өзенімен қосылған жерден төменгі ағысындағы өзен бөлігін Оджибве тілінде Jiibayaatig ziibi (Қабір белгілері өзені) деп атайды. 1763 жылы Франция және үнді соғысы аяқталғаннан кейін британдық саудагерлер бұл аймаққа еніп, күшті Солтүстік-Батыс компаниясының көмегімен саны мен ықпалы арта түсті. 1848 жылы Миннесота штатын құру туралы алғашқы ұсыныс Сент-Круа өзенінің жағасындағы Стиллвотер қаласында жасалды.