Пьер Лоти: Француз теңізшісі, жазушы және түркі сүйгіш

Кіріспе

Француз теңіз офицері, романист және түркіге құштар Пьер Лоти (pjɛʁ lɔti; Луи Мари Жюльен Виауд lwi maʁi ʒyljɛ̃ vjo; 14 қаңтар 1850 – 10 маусым 1923) – француз теңіз офицері және романист, экзотикалық романдары мен әңгімелерімен белгілі.

Өмірбаян

Протестант отбасында туған Лоти білімін туған жері – Шаренте-Маритимдегі Рошфорт қаласында бастады. 17 жасында Брест қаласындағы теңіз академиясына түсіп, Ле Бордада оқыды. Ол біртіндеп өсіп, 1906 жылы капитан шеніне жетті. 1910 жылғы қаңтарда резервке өтті. Академия Франсуазеге танысу күнінде (1892 жылғы 7 сәуірде) ол «Loti ne sait pas lire» («Лоти оқуды білмейді») деген, кітап оқымайтынын айтқан, бірақ достарының куәліктері керісінше дәлелдейді, сондай-ақ Рошфорттағы үйінде сақталған кітапханасы да оны жоққа шығарады. 1876 жылы теңіз офицерлері оны Стамбулдағы қызықты оқиғаларын баяндаған күнделігінен роман жасауға көндірді. Нәтижесінде 1879 жылы анонимді түрде жарық көрген «Азиядэ» романы жартылай автобиографиялық, жартылай роман жанрында жазылған, Марсель Прусттың еңбектерімен сабақтас. Лоти теңізшілік білімін жетілдіру үшін Оңтүстік теңіздерге сапар шекті, 1872 жылы Таитидің Папете қаласында екі ай тұрып, жергілікті мәдениетке сіңді. Бірнеше жылдан кейін ол бастапқыда «Rarahu» (1880) деп аталған полинезиялық идиллияны жариялады, кейін «Le Mariage de Loti» деп қайта басылды, бұл кітап оны кең жұртшылыққа таныстырды. Оның баяндауышы Лоти есімін жергілікті тұрғындар бергенін, себебі ол «roti» (қызыл гүл) сөзін дұрыс айта алмаған. Бұл кітап Лео Делибестің 1883 жылғы «Лакме» операсына әсер еткен. Фаутауа шарлауығының түбіндегі Лоти Бэйн деген терең емес ойық Лотидің құрметіне аталған. Одан кейін 1881 жылы «Спахидің романы» жарық көрді, ол Сенегалдағы сарбаздың қайғылы оқиғаларын баяндайды. 1882 жылы Лоти «Fleurs d'ennui» (Кейінгіштік гүлдері) деген жалпы атаумен төрт қысқа шығармадан – үш әңгіме мен бір саяхаттық очерктерден тұратын жинақ шығарды. 1883 жылы Лоти кеңінен танымал болды. Біріншіден, ол сыншылардың жоғары бағасын алған «Mon Frère Yves» («Менің ағайым Ив») романын жариялады, ол француз теңіз офицері (Пьер Лоти) мен бретондық теңізшінің (Ив Кермадек, Лотидің досы Пьер ле Кордан шабыт алған) өмірін суреттейді. Эдмунд Госс оны «өзінің ең ерекше туындыларының бірі» деп сипаттады. Екіншіден, Тонкинде (Солтүстік Вьетнамда) «Аталанте» бронекорабында офицер болып қызмет еткен Лоти 1883 жылғы қыркүйек және қазан айларында «Le Figaro» газетінде француздардың Вьетнамның Хуэ қаласының жағалау қорғанысына шабуыл жасаған Тхуэнь Ан шайқасында (1883 жылғы 20 тамыз) болған қатыгездіктер туралы үш мақала жариялады. Осының нәтижесінде ол кеңінен танымал болды. 1884 жылы оның досы Эмиль Пувильон өзінің «Бескүнә» романын Лотиге арнады. 1886 жылы Лоти бретон балықшыларының өмірін баяндайтын «Pêcheur d'Islande» («Айсландиялық балықшы») романын шығарды, Эдмунд Госс оны «барлық жазбаларының ішіндегі ең танымал және ең жақсысы» деп сипаттады. 1890 жылы Лоти француз елшілігімен Феске саяхатын «Au Maroc» деп, ал Лотидің балалық шағы туралы ойдан шығарылған естеліктерді «Le Roman d'un enfant» («Баланың тарихы») деп жариялады, бұл Марсель Прустке үлкен әсер етті. 1891 жылы «Le Livre de la pitié et de la mort» («Шығанақ пен өлім кітабы») деп аталатын «көпшілікке тән құпия және сезімтал естеліктер» жинағы жарық көрді. Лоти 1891 жылғы 21 мамырда Француз академиясына сайланғаны туралы хабарды Алжир портында кемеде алды. 1892 жылы ол Константинопольге жасаған сапарынан алынған «Fantôme d'orient» («Шығыстың шайыны») атты қысқа романын жариялады, ол «Азиядэ» романының жалғасы емес, оған түсініктеме. Ол Киелі жерге жасаған сапарын үш томдық «Шөл, Иерусалим және Ғалилея» (1895–1896) деп атады және Баск провинциясындағы контрабандалық жүгірушілердің оқиғасы туралы «Рамунчо» (1897) романын жазды. 1898 жылы ол өзінің кейінгі очерктерін «Figures et Choses qui passaient» («Өткен суреттер мен заттар») деп жинады. 1899 және 1900 жылдары Лоти өзінің көргендерін сипаттау үшін Британдық Үндістанға барды, нәтижесінде 1903 жылы «L'Inde (sans les anglais)» («Индия (ағылшынсыз)») басылымы жарық көрді. 1900 жылдың күзінде ол Боксерлер көтерілісіне қарсы күресу үшін Қытайға жіберілген халықаралық экспедицияның құрамында болды. Ол Пекин қоршауынан кейін көргендерін «Les Derniers Jours de Pékin» («Пекіннің соңғы күндері», 1902) еңбегінде баяндады. Лотидің кейінгі басылымдарына мыналар жатады: «La Troisième jeunesse de Mme Prune» («Мэма Прунаның үшінші жастары», 1905), Жапонияға қайта оралғаннан кейін пайда болған, баяныш пен саяхат арасындағы жазба; «Les Désenchantées» («The Unawakened», 1906); «La Mort de Philae» («The Death of Philae», 1908), Мысырға саяхат туралы әңгімелейді; «Judith Renaudin» (Антуан театрында қойылды, 1898), Лоти өзінің отбасы тарихындағы эпизодға негізделген бес актілік тарихи пьеса; және Эмиль Ведельмен бірлесіп жасалған Уильям Шекспирдің «Король Лир» пьесасының аудармасы, 1904 жылы Антуан театрында қойылды. «Les Désenchantées», түрік гаремінің әйелдеріне арналған, Лотидің көптеген кітаптары сияқты, нақты оқиғаларға негізделген. Алайда, Лоти үш бай түрік әйелінің алдауының құрбаны болғаны белгілі болды. 1912 жылы Нью-Йорктегі Century Theatre-да Лоти Сара Бернхардт тапсырысымен, 1903 жылғы наурызда жазылған және Жюдит Готьемен бірлесіп жазылған, 1911 жылы жарық көрген «La fille du ciel» француз пьесасының Джордж Эгертонмен жасалған «The Daughter of Heaven» өндірісін ұйымдастырды. Пьеса Францияда ешқашан қойылған жоқ, себебі Бернхардт өзінің қызыл шашының үстіне қара перік киюге тура келетінін білген соң қызығуын жоғалтқан. Нью-Йоркте бас рөлді Виола Аллен орындады. Бір әсем әрленген бөлме мешіттің шығыс фантазиясы, кішкентай фонтаны және құрғақ денелер салынған бес әсем жабынған табыттары бар. Тағы бір бөлме орта ғасырлық банкет залын еске түсіреді. Лотидің өзінің жатын бөлмесі монахтың ұясы сияқты, бірақ христиан, парсы және мұсылман діни артефакттары араласқан. «Баланың тарихында» сипатталған, ағасы үшін салынған фонтаны бар аула әлі де бар. Түркияда Лотидің есімімен аталған мұражай да бар, ол Лотидің Түркияда болған кезінде бос уақытын өткізген төбеде орналасқан.

Born to a Protestant family, Loti's education began in his birthplace, Rochefort, Charente Maritime. At age 17 he entered the naval school in Brest and studied at Le Borda. He gradually rose in his profession, attaining the rank of captain in 1906. In January 1910 he went on the reserve list. He was in the habit of claiming that he never read books, saying to the Académie française on the day of his introduction (7 April 1892), "Loti ne sait pas lire" ("Loti doesn't know how to read"), but testimony from friends proves otherwise, as does his library, much of which is preserved in his house in Rochefort. In 1876 fellow naval officers persuaded him to turn into a novel passages in his diary dealing with some curious experiences in Istanbul. The result was the anonymously published Aziyadé (1879), part romance, part autobiography, like the work of his admirer, Marcel Proust, after him. Loti proceeded to the South Seas as part of his naval training, living in Papeete, Tahiti for two months in 1872, where he "went native". Several years later he published the Polynesian idyll originally titled Rarahu (1880), which was reprinted as Le Mariage de Loti, the first book to introduce him to the wider public. His narrator explains that the name Loti was bestowed on him by the natives, after his mispronunciation of "roti" (a red flower). The book inspired the 1883 opera Lakmé by Léo Delibes. Loti Bain, a shallow pool at the base of the Fautaua Falls, is named for Loti. This was followed by Le Roman d'un spahi (1881), a record of the melancholy adventures of a soldier in Senegal. In 1882, Loti issued a collection of four shorter pieces, three stories and a travel piece, under the general title of Fleurs d'ennui (Flowers of Boredom). In 1883 Loti achieved a wider public spotlight. First, he published the critically acclaimed Mon Frère Yves (My Brother Yves), a novel describing the life of a French naval officer (Pierre Loti), and a Breton sailor (Yves Kermadec, inspired by Loti companion Pierre le Cor), described by Edmund Gosse as "one of his most characteristic productions". Second, while serving in Tonkin (northern Vietnam) as a naval officer aboard the ironclad Atalante, Loti published three articles in the newspaper Le Figaro in September and October 1883 about atrocities that occurred during the Battle of Thuận An (20 August 1883), an attack by the French on the Vietnamese coastal defenses of Hue. He was threatened with suspension from the service for this indiscretion, thus gaining wider public notoriety. In 1884 his friend Émile Pouvillon dedicated his novel L'Innocent to Loti. In 1886 Loti published a novel of life among the Breton fisherfolk, called Pêcheur d'Islande (An Iceland Fisherman), which Edmund Gosse characterized as "the most popular and finest of all his writings." In 1890 Loti published Au Maroc, the record of a journey to Fez in company with a French embassy, and Le Roman d'un enfant (The Story of a Child), a somewhat fictionalized recollection of Loti's childhood that would greatly influence Marcel Proust. A collection of "strangely confidential and sentimental reminiscences", called Le Livre de la pitié et de la mort (The Book of Pity and Death) was published in 1891. Loti was aboard ship at the port of Algiers when news reached him of his election, on 21 May 1891, to the Académie française. In 1892 he published Fantôme d'orient, a short novel derived from a subsequent trip to Constantinople, less a continuation of Aziyadé than a commentary on it. He described a visit to the Holy Land in three volumes, The Desert, Jerusalem, and Galilee, (1895–1896), and wrote a novel, Ramuntcho (1897), a story of contraband runners in the Basque province. In 1898 he collected his later essays as Figures et Choses qui passaient (Passing Figures and Things). In 1899 and 1900 Loti visited British India, with the view of describing what he saw; the result appeared in 1903 in L'Inde (sans les anglais) (India (without the English)). During the autumn of 1900 he went to China as part of the international expedition sent to combat the Boxer Rebellion. He described what he saw there after the siege of Peking in Les Derniers Jours de Pékin (The Last Days of Peking, 1902). Loti's later publications include: La Troisième jeunesse de Mme Prune (The Third Youth of Mrs. Plum, 1905), which resulted from a return visit to Japan and once again hovers between narrative and travelog; Les Désenchantées (The Unawakened, 1906); La Mort de Philae (The Death of Philae, 1908), recounting a trip to Egypt; Judith Renaudin (produced at the Théâtre Antoine, 1898), a five act historical play that Loti presented as based on an episode in his family history; and, in collaboration with Emile Vedel, a translation of William Shakespeare's King Lear, produced at the Théâtre Antoine in 1904. Les Désenchantées, which concerned women of the Turkish harem, was based like many of Loti's books, on fact. It has, however, become clear that Loti was in fact the victim of a hoax by three prosperous Turkish women. In 1912 at the Century Theatre in New York City, Loti mounted a production of The Daughter of Heaven, a George Egerton adaptation of his French play La fille du ciel, commissioned in March 1903 by Sarah Bernhardt, written in collaboration with Judith Gautier and published in 1911. The play was never performed in France, since apparently Bernhardt lost interest when she learned she would have to wear a black wig over her red hair. In New York the title role was performed by Viola Allen. One elaborately tiled room is an Orientalist fantasia of a mosque, including a small fountain and five ceremoniously draped coffins containing desiccated bodies. Another room evokes a medieval banqueting hall. Loti's own bedroom is rather like a monk's cell, but mixes Christian, Persian and Muslim religious artifacts. The courtyard described in The Story of a Child, with the fountain built for him by his older brother, is still there. There is also a museum in Istanbul named after him located on a hill where Loti used to spend his free time during his sojourn in Turkey.