Мишель Ней: Француз аскари командирі және Империя маршалы

Кіріспе

Француз әскери қолбасшысы (1769–1815)

Мишель Ней, 1-ші Москова князі, 1-ші Эльчинген герцогі (miʃɛl nɛ; 10 қаңтар 1769 – 7 желтоқсан 1815) – француз әскери қолбасшысы және Француз революциялық соғыстары мен Наполеон соғыстарында шайқасқан Империя маршалы. Саарлуи қаласынан шыққан шебердің ұлы Ней 1787 жылға дейін мемлекеттік қызметкер болып жұмыс істеді, содан кейін Француз революциясы басталмас бұрын кавалерия полкіне қабылданып, қатарға түсті. Бірінші коалиция соғысында кавалерия офицері ретінде көзге түсіп, тез дамып, 1800 жылғы Хоэнлинден шайқасына қарай дивизия генералына дейін көтерілді. Наполеон Француз империясын жариялағанда Ней Империяның алғашқы 18 маршалының бірі болып тағайындалды. Ол Наполеонның келесі науқандарында маңызды рөл атқарды, Эльчинген (1805), Йена (1806) және Эйлау (1807) шайқастарында қатысты. Ней Ресейге жасалған апатты шабуыл кезінде француздың тыл әскеріне басшылық етті, император оны «батылдардың ең батылы» деп атады. 1814 жылы Наполеонды Алтыншы коалиция жеңгеннен кейін Ней императорды тақтан басқанына көндірді және қайта жаңғырған Бурбон монархиясына адалдығын серт етті. Ол «Жүз күн» кезеңінде Наполеонға қайта қосылды, бірақ 1815 жылғы Ватерлоо шайқасында жеңіліске ұшырады, содан кейін қайта жаңғырған монархия тарапынан мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталып, ату арқылы жазаланды.

Ерте өмір

Ней Франция мен Германия шекарасындағы Лотарингия провинциясындағы Саррелуа қаласында дүниеге келді. Ол Жеті жылдық соғыстың қатысушысы, Пьер Нейдің (1738–1826) және оның әйелі Маргарита Грейвельдингердің екінші ұлы болды. Оның туған қаласы сол кезде негізінен неміс аймағы болып табылатын Саарландтағы француз анклавынан тұрды, және Ней неміс тегіне байланысты екі тілде өсті. Ол 1782 жылға дейін Саррелуидегі Августин колледжінде білім алды, содан кейін жергілікті нотариус кеңсесінде кеңсе қызметкері болып жұмыс істеді, ал 1784 жылы кендерде және металлургиялық заводтарда жұмыс істеді.

Француз революциялық соғыстары

Нейге мемлекеттік қызметші ретіндегі өмір ұнамады, сондықтан ол 1787 жылы полковник-генералдың гусарлық полкіне қатысты. Кейін 1799 жылы Ней Швейцария және Дунай армияларының атқыштар бөлімдеріне қолбасшылық етті. Винтертур шайқасында Ней кеудесі мен білегінен жарақат алды. Жазылғаннан кейін ол 1800 жылдың желтоқсанында генерал Жан Виктор Мари Мороның басшылығымен Хоэнлинден шайқасына қатысты. 1802 жылдың қыркүйегінен бастап Ней Швейцариядағы француз әскерлеріне қолбасшылық етті және дипломатиялық міндеттерді атқарды.

Наполеон соғыстары

1804 жылғы 19 мамырда Ней өзінің маршалдық таяғын алды, бұл оның Империя маршалы мәртебесін көрсетеді, Наполеон дәуіріндегі Франция маршалының дәрежесі. 1805 жылғы қарашада Ней Тирольді басып алып, Инсбрукты архидюк Иоанннан тартып алды. 1806 жылғы науқанда Ней Йена шайқасында соғысып, содан кейін Эрфуртты иеленді. Кейін Ней Магдебургті қоршауға алды. 1807 жылғы науқанда Ней Эйлау шайқасында Наполеонды жеңілістен құтқару үшін уақтылы күштер жеткізді. Науқанның соңында Ней Гютштадтта шайқасты, ал Фридландта оң жақ қанатқа қолбасшылық етті. 1808 жылғы 6 маусымда Ней Эльчинген герцогі атанды. Ней Веллингтон әскерлерімен бірнеше артқы қадамдарда (Помбал, Рединья, Касал-Ново және Фоз-де-Арусе) қатысты, осы арқылы 1811 жылы француз әскерлерінің қашуына жеткілікті уақыт берді. Ол соңында бағынбаушылық үшін қызметтен алынды. III корпустың ауыр жеңілісі Милорадовичті Нейге тағы бір мәрте құрметті капитуляция ұсынуға мәжбүр етті. Кешкі ауада, тым тұманды болғанда Ней 3000 адаммен кері шегінуге шешім қабылдады. Ней Маньковода орыстарды айналып өтіп, Лосвинка арнасын боймен 13 шақырымға дейін екі сағат жүрді. Түн ортасында оған жаудың жақындап келе жатқаны туралы хабар жетті. Түн ортасында Ней Днепрден өтуге шешім қабылдады, шамамен алыс Алексеевка ауылының жанында, жазда өзенді кесіп өтуге болатын, бірақ тік беткейлі жерде. Ней төрт аяғымен жерге түсті. Бір-бірден, бірақ ауыр шығынмен, қару-жарақ, жылқылар, отрядтың бір бөлігі және жалғаса алмайтын жаралыларды қалдырып. (Өзеннің ені 110 метр, ал тереңдігі 2 метрге дейін жететін, бірнеше күн ғана мұздап, нәзік болып қалды, мұз бірнеше жерде жарылды. Екінші жағалауға жеткенде, олар 3,7 метрлік тік беткейге көтерілуге мәжбүр болды:) Табиғат пен казактар Нейдің жасағын 800-ге дейін (900, 2000?) қысқартты. Соңғы 24 сағат ішінде 3000 қарулы адам мен 4000 қашқан адам қаза тапты немесе қатардан шығып кетті. Арман де Бриквиль тасталған зеңбіректердің санын 6-ға дейін арттырып, өткелден өткен адамдардың санын 5–6000-ға дейін жеткізді. Ней барлығына Днепрге қарай жылжуға бұйрық берді, мұз арқылы қарсы жағалауға өтуді үміттенеді. Бұл шешімге сарбаздардан бастап офицерлерге дейін барлығы таң қалды. Таңғалыс пен сенімсіздікпен қарап тұрып, Ней ешкім оны қолдамаса, жалғыз өзі баратынын мәлімдеді. Сол кезде сарбаздар бұл сөздердің жалған емес екенін жақсы білді. Соңында, бақыттылар қарсы жағалауға жетіп, өздерін құтқарылған деп есептеді. Жағалауға жету үшін олар тағы бір тік мұзды беткейден өрлеп өтуі керек болды. Көптеген адамдар мұзға құлап түсті. Неймен бірге болған үш мың сарбаздың 2200-і суға батып қайтыс болды. Ней Березина шайқасында соғысып, Ковнодағы (қазіргі Каунас) маңызды көпірді ұстауға көмектесті, онда Ней Ресейден соңғы басқыншы ретінде көпірден өтіп кеткені туралы аңыз айтылады. 14 наурызда Лон-ле-Сольнье (Жура) қаласының басты алаңында Ней 6000 сарбаздан тұратын шағын әскермен Наполеонға қосылды. Нейдің Наполеонмен қайта табысуы монархияның әскерді бақылауда ұстау үмітіне соққы болды, ал король Нейдің "сатқындығы" астанада белгілі болғаннан кейін екі күннен кейін Парижді тастап кетті. 1815 жылғы 15 маусымда Наполеон Нейді Солтүстік армиясының сол жақ қанатының қолбасшысы етіп тағайындады. 16 маусымда Наполеонның әскерлері екі қанатқа бөлініп, бір мезгілде екі жеке шайқаста соғысты. Ней Кватр-Брас шайқасында Веллингтон герцогіне шабуыл жасады (және баяу шабуыл жасағаны үшін сынға ұшырады), ал Наполеон Лигниде маршал Блюхердің пруссиялықтарына шабуыл жасады. Нейді Кватр-Брасты ерте басып алмағаны үшін сынға алғанмен, Наполеон Нейге қаланы басып алуға нақты қай уақытта бұйрық бергені туралы пікірталас әлі де жалғасуда. Лигниде Наполеон генерал Жан Батист д'Эрлонға өзінің корпусын (Наполеонның сол жағында және Нейдің оң жағында болған) пруссиялықтардың артына жылдыруды бұйырды, осы арқылы олардың шегіну жолын кесуді көздеді. Д'Эрлон орнын баса бастады, бірақ кенеттен тоқтады және Нейдің Кватр-Браста оған көмектесуді бұйырғанына байланысты кері қайта бастады, бұл Наполеонды таң қалдырып, қорқытты. Д'Эрлон корпусы пруссиялықтардың шегіну жолын кеспегендіктен, Лигнидегі француз жеңісі толық болған жоқ, ал пруссиялықтар жеңілген жоқ. 18 маусымда Ватерлоо шайқасында Ней қайтадан армияның сол жақ қанатына қолбасшылық етті. Сағат 15:30 шамасында Ней ағылшын-одақтас әскерлеріне қарсы жаппай атты шабуыл жасауға бұйрық берді. Нейдің атты әскері жаудың артиллериясын басып өтті, бірақ жаяу әскері атты шабуылға қарсы тұра алатын шаршы формацияда орналасқан еді, оны Ней жаяу әскері мен артиллерияның көмегінсіз бұзуға қол жеткізе алмады. Бұл шара Нейге сын тудырды, ал кейбір сарапшылар осы шабуылдың Наполеонның Ватерлоодағы жеңілісіне әкелгенін айтады. Ней өлімді іздегендей болды, бірақ өлім оны қаламады, көптеген бақылаушылар осылай баяндады.

On 19 May 1804, Ney received his marshal's baton, emblematic of his status as a Marshal of the Empire, the Napoleonic era's equivalent of Marshal of France. In November 1805, Ney invaded Tyrol, capturing Innsbruck from Archduke John. In the 1806 campaign, Ney fought at Jena and then occupied Erfurt. Later in the campaign, Ney successfully besieged Magdeburg. In the 1807 campaign, Ney arrived with reinforcements in time to save Napoleon from defeat at Eylau. Later in the campaign, Ney fought at Güttstadt and commanded the right wing at Friedland. On 6June 1808, Ney was made Duke of Elchingen. Ney engaged Wellington's forces in a series of rearguard actions (Pombal, Redinha, Casal Novo, and Foz de Arouce) through which he managed to delay the pursuing Coalition forces long enough to allow the main French force to retreat in 1811. He was ultimately removed from his command for insubordination. The terrible defeat of the III Corps was thorough enough to induce the chivalrous Miloradovich to extend another honorable surrender to Ney. In the early evening during a heavy fog Ney decided to draw back with 3,000 men. Ney escaped passing around the Russian at Mankovo, following the brook Losvinka for two hours, about 13 km north. At midnight he was informed that the enemy was approaching. In the middle of the night Ney decided to cross the Dnieper, supposedly near the remote hamlet Alekseyevka at a spot which could be used in summer to cross the river but with an almost vertical slope. Ney literally got down on all fours. One by one, but not without heavy losses, leaving guns, horses, part of the detachment and wounded who could not go on. (The river, 110 m wide and the depth could reach up to 2 m, was only frozen for a couple of days, leaving it fragile, and the ice broke in several places. When they reached the other bank, they had to climb twelve feet (3.7 m), a very steep slope:) The elements and the Cossacks reduced Ney's contingent to only 800 (900, 2,000?) diehards. In the previous 24 hours, 3,000 armed men and 4,000 stragglers had either died or strayed from its ranks. Armand de Briqueville increased the number of abandoned cannons to 6 and increases the number of people who cross to 5–6000. Ney ordered everyone to move to the Dnieper in the hope of crossing to the opposite bank on the ice. Everyone, from soldiers to officers, was amazed by this decision. To surprised and incredulous stares, Ney declared that if no one supported him, he would go alone. And the soldiers knew very well that this was not posturing. When, finally, the lucky ones reached the opposite shore and already considered themselves saved. To get to the shore, they had to climb another steep icy slope. Many fell back on the ice. Of the three thousand soldiers who accompanied Ney, 2,200 drowned during the crossing. Ney fought at the Berezina and helped hold the vital bridge at Kovno (modern day Kaunas), where legend portrays Ney as the last of the invaders to cross the bridge and exit Russia. On 14 March, on the main square in Lons le Saulnier (Jura) Ney joined Napoleon with a small army of 6,000 men. Ney’s reconciliation with Napoleon was a body blow to the monarchy’s hopes of retaining control of the army and with it, France, and the King abandoned Paris just two days after Ney’s ‘treason’ became known in the capital. On 15 June 1815, Napoleon appointed Ney as commander of the left wing of the Army of the North. On 16 June, Napoleon's forces split up into two wings to fight two separate battles simultaneously. Ney attacked the Duke of Wellington at Quatre Bras (and received criticism for attacking slowly) while Napoleon attacked Marshal Blücher's Prussians at Ligny. Although Ney was criticized for not capturing Quatre Bras early, there is still debate as to what time Napoleon actually ordered Ney to capture the town. At Ligny, Napoleon ordered General Jean Baptiste d'Erlon to move his corps (on Napoleon's left and Ney's right at the time) to the Prussians' rear in order to cut off their line of retreat. D'Erlon began to move into position, but suddenly stopped and began moving away, much to the surprise and horror of Napoleon. The reason for the sudden change in movement is that Ney had ordered d'Erlon to come to his aid at Quatre Bras. Without d'Erlon's corps blocking the Prussians' line of retreat, the French victory at Ligny was not complete, and the Prussians were not routed. At Waterloo on 18 June, Ney again commanded the left wing of the army. At around 3:30 p. m., Ney ordered a mass cavalry charge against the Anglo Allied lines. Ney's cavalry overran the enemy cannons but found the infantry formed in cavalry proof square formations which – without infantry or artillery support – he failed to break. The action earned Ney criticism, and some argue that it led to Napoleon's defeat at Waterloo. It was as though Ney was seeking death, but death did not want him, as many observers reported.

Сот және өлім жазасы

Наполеон жеңілгенде, 1815 жылдың жазында екінші рет тақтан түсіріліп, жер аударылғанда, Ней 1815 жылдың 3 тамызында тұтқындалды. Маршал Монси Нейді соттауға шақырылған әскери соттың төрағалығын жүзеге асыруға бұйырылды, бірақ маршал бас тартты және ол үшін қысқа мерзімге қамауға алынды. Патша үкіметі маршал Журданды президент етіп тағайындады. Әскери сот 1815 жылдың 9 қарашасында құрылып, маршалдар Журдан, Массена, Аугеро және Мортьеден, сондай-ақ генералдар Газан де Ла Пейриерден (Масон бас тартқандықтан оның орнына), Клапарде мен Виллаттен тұрды. Ұзақ ой-толғаныстан кейін, әскери сот 5:2 дауыспен өзін "компетентті емес" деп жариялады. 11 және 12 қарашада соттың өкілеттігі жоқ екені туралы шешім қабылданғаннан кейін, 16 қарашада Нейдің мемлекетке опасыздық жасағаны үшін Пэрлер палатасында сотқа тартылды. Нейдің өмірін сақтау үшін оның адвокаты Андре Дюпен Нейдің енді пруссиялық азамат екенін, сондықтан француз соты оны сатқындық үшін жазалай алмайтынын мәлімдеді, себебі Нейдің туған қаласы Саррелуа 1815 жылғы Париж шартына сәйкес Пруссияға қосылған еді. Бірақ Ней адвокатының сөзін бөліп, былай деді: "Je suis Français et je resterai Français!" ("Мен французмын және француз болып қаламын!"). 4 желтоқсанда Пэрлер өз шешімін жариялауға шақырылғанда, жүз отыз жеті адам өлім жазасына, он жеті адам жер аударуға, ал бесеу дауыс бермейтінін білдірді. Тек герцог де Бройльдің бір дауысы ғана Нейді ақтауға қолдау көрсетті. 1815 жылдың 6 желтоқсанында Ней сотталды, ал 7 желтоқсанында Парижде, Люксембург бақшасының жанында оққа ұшты. Ол көзін байлаудан бас тартты және оқ атуға рұқсат беру құқығын алды, сонда былай деді:

Ней Париждегі Пэр-Лашез зиратына жерленді.

Отбасы

Ней 1802 жылғы 5 тамызда Тиверваль-Гриньонда Аглаэ Огиемен (Париж, 1782 жылғы 24 наурыз – Париж, 1854 жылғы 1 шілде) үйленді. Ол 1828 жылғы 26 қаңтарда Парижде Альбина Лаффитке (Париж, 1805 жылғы 12 мамыр – Париж, 1881 жылғы 18 шілде) үйленді. Альбина Франция банкінің басшысы Жак Лаффиттің қызы еді. Олардың екі баласы болды, соның нәтижесінде еркек әулетінің жалғасуы тоқталды. Жүсіптің заңды емес ұлы да болды, ол үйленген, бірақ баласыз қайтыс болды. Мишель Луи Феликс, 1826 жылы 2-ші Эльшинген герцогы деп танылды (Париж қаласында 1804 жылғы 24 тамызда туған, 1854 жылғы 14 шілдеде Қырым соғысы кезінде Галлиполиде қайтыс болды). Ол 1833 жылғы 19 қаңтарда Парижде Жозеф Сухамның қызы Мари Жозефинге (Люберсак, 1801 жылғы 20 желтоқсан – Версаль, 1889 жылғы 1 шілде) үйленді. Евгений Мишель (Париж, 1806 жылғы 12 шілде – Париж, 1845 жылғы 25 қазан) үйленбеген күйінде қайтыс болды. Эдгар Наполеон Генри, 1857 жылы 3-ші Москова князі деп танылды (Париж, 1812 жылғы 12 сәуір – Париж, 1882 жылғы 4 қазан). Ол 1869 жылғы 16 қаңтарда Парижде Клотильда де Ла Рошеламберге (Сен-Клауд, 1829 жылғы 29 шілде – Париж, 1884) үйленді. Олардың некесінен бала болмады, ал Москова князінің атағы Мишельдің ұрпақтарына көшті. Ида Сент-Эльме, "Ұлы армияның сүйіктісі" Мишель Нейдің сүйіктісі болған-болмағаны күмәнді.