Кіріспе
Испан инженері және сәулетшісі Сантьяго Калатрава Валлс (28 шілде 1951 жылы туған) – испан сәулетшісі, құрылыс инженері, мүсінші және суретші, ең белгілісі бір тіреуге еңкейтілген тіреулермен ұсталатын көпірлері, теміржол станциялары, стадиондары және мұражайларымен танымал. Оның ең танымал жұмыстары: Афина Олимпиадалық спорт кешені, Милуоки өнер мұражайы, Швецияның Мальмё қаласындағы «Бұрылатын дене» мұнарасы, Нью-Йорктегі Әлемдік сауда орталығының көлік түйіні, Санта-Крус-де-Тенерифедегі «Аудитория де Тенерифе», Техас штатының Даллас қаласындағы Маргарет Хант Хилл көпірі және оның ең ірі жобасы – туған жері Валенсиядағы Өнер және ғылым қаласы мен Опера театры. Оның сәулет фирмасының Нью-Йорк, Доха және Цюрих қалаларында кеңселері бар.
Santiago Calatrava Valls (born 28 July 1951) is a Spanish architect, structural engineer, sculptor and painter, particularly known for his bridges supported by single leaning pylons, and his railway stations, stadiums, and museums, whose sculptural forms often resemble living organisms. His best known works include the Olympic Sports Complex of Athens, the Milwaukee Art Museum, the Turning Torso tower in Malmö, Sweden, the World Trade Center Transportation Hub in New York City, the Auditorio de Tenerife in Santa Cruz de Tenerife, the Margaret Hunt Hill Bridge in Dallas, Texas, and his largest project, the City of Arts and Sciences and Opera House in his birthplace, Valencia. His architectural firm has offices in New York City, Doha, and Zürich.
Ерте өмір
Калатрава 1951 жылғы 28 шілдеде Испанияның Валенсия қаласының құрамына кіретін ежелгі муниципалитет, Бенимаметте дүниеге келді. Оның Калатрава тегі орта ғасырлардағы ежелгі аристократиялық тегі еді және бір кезде Испаниядағы рыцарлар орденімен байланысты болған. Ол Валенсияда бастауыш және орта білім алды, ал 1957 жылдан бастап қолданбалы өнер мектебінде сурет салу және кескіндеме өнерін оқыды. 1964 жылы генерал Франсиско Франконың режимі жеңілдегенде және Испания Еуропаның қалған бөлігіне көбірек ашылғанда, ол студенттік алмасу бағдарламасы бойынша Францияға барды. 1968 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін Париждің Әдемі өнерлер мектебінде оқуға түсті, бірақ студенттік көтерілістер мен Париждегі алабұдындар кезінде үйге қайтып келді. Валенсияға оралған соң, ол Ле Корбюзьенің архитектурасы туралы кітап тапты, ол оны суретші де, сәулетші де бола алатынына көндірді. Ол Валенсия политехникалық университетінің Жоғары сәулет мектебіне қабылданды. Архитектор дипломын алып, содан кейін қала құрылысы саласында жоғары білім алды. Университетте ол студенттермен бірлесіп тәуелсіз жобаларды жүзеге асырып, Валенсия мен Ибицаның халық сәулеті туралы екі кітап жариялады. 1975 жылы ол Швейцарияның Цюрих қаласындағы Швейцария Федералдық Технология институтына азаматтық инженерия мамандығы бойынша екінші диплом алу үшін түсті. 1981 жылы «Үш өлшемді құрылымдардың икемділігі» тақырыбында диссертациясын қорғағаннан кейін сәулет кафедрасында доктор ғылымының кандидаты атағын алды. Осы кезең туралы сөз қозғалғанда, Калатрава өмірбаяншысы Филип Джодильдоға (Нік Фендт, Jet) былай деді: «Менде бастапқы нүктеге оралуға деген құштарлық өте күшті болды. Мен архитектура мектебінде алған білімімнің бәрін жаққа тығып, инженер сияқты сурет салуды және ойлауды үйренуге бел будым. Мен гравитация тұжырымына қызығушылық таныттым және жұмысты қарапайым формалармен бастау қажет деп сендім». Калатрава 20 ғасырдың басындағы швейцариялық инженер Роберт Майлларттың (1872–1940) еңбектерінің өте ықпалды болғанын айтты, ол оған «күш пен массаның жеткілікті үйлесімі арқылы эмоция тудыруға болатынын» үйреткен.
Алғашқы жобалар мен халықаралық назар
1981 жылы докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін Калатрава Цюрихте жеке кеңсесін ашты. Ол көрме залын, зауытты, кітапхананы және екі көпірді жобалады, бірақ ешқайсысы салынбады. Соңында 1983 жылы ол өнеркәсіптік және көліктік құрылыстарға тапсырыстар ала бастады. Ол Мюнхвиленде (Тургау, Швейцария) «Entrepôt Jakem» қоймасын, Германиядағы Coesfeld Lette-дегі тағы бір қойманы, Люцерндегі (Швейцария) бас пошта кеңсесіне қосымшаны жобалады және салды. Сондай-ақ, 1983–85 жылдары – Швейцарияның Санкт-Галл қаласындағы автобус аяқшасын, 1983–88 жылдары – Швейцарияның Волен қаласындағы мектептің шатырын, ал кейін ірі жобаларды жүзеге асырды: 1983–89 жылдары Люцерн қаласындағы теміржол стансасы үшін жаңа зал, содан кейін толыққанды теміржол стансасы – Швейцарияның Цюрих Штадельхофен теміржол стансасын (1983–1990) жобалады және салды. Стансада оның жұмысының ерекше белгілеріне айналған бірнеше ерекшеліктер бар: түзу сызықтар мен тік бұрыштар сирек кездеседі. Теміржол платформалары қисық, тірек колонналары еңкейген, рельстер астындағы модернистік үңгірдің бетон қабырғалары барлық жерде көз жасы тәрізді люктермен тесілген, ал еңкейген шыны панельдер платформаларды жауып тастамай, жарық пен қорғаныс береді. 1984–87 жылдары ол өзінің алғашқы көпірін – Барселонадағы «Bac de Roda» көпірін салды, ол оған халықаралық деңгейде танымал атақ әкелді. Велосипедшілер мен жаяу жүргіншілерге арналған көпір теміржолдың қараусыз қалған учаскесінен өтіп, қаланың екі бөлігін байланыстырады. Ол ұзын, отыз градусқа еңкейген екі аркалы құрылыс, бұл Калатраваның стильдік қолтаңбасына айналды. Көпірдің жоғарғы бөлігі болат аркалар мен кабельдерден тұрады, ол тік тор сияқты жеңіл және әуелі, төмендегі массивті бетон тіреулер мен гранит бағаналарына бекітілген. Оның келесі көпірі – Испанияның Севилья қаласындағы «Puente del Alamillo» (1987–1992) көпірі – одан да әсерлі болды және оның беделін бекітті. 1992 жылғы «Expo 92» көрмесінің аясында салынған бұл көпір ұзын, ол «Meandro San Jeronimo» өзенін кесіп өтеді. Оның басты ерекшелігі – 58 градусқа еңкейген, биіктігі шамамен бір пилон, бұл Египеттегі Гиза пирамидасының бұрышымен бірдей. Пилонның бетон салмағы көпірді тек он үш жұп кабельмен ұстап тұруға жеткілікті, артында қосымша кабельдерді қажет етпейді.
90-шы жылдардағы жобалар
1990 жылдардың басында Калатрава бірнеше таңғаларлық теміржол станциялары мен көпірлер салды, бірақ портфелін кеңейтіп, Канаданың сауда орталығын, Бильбао әуежайының жаңа жолаушылар терминалын және АҚШ-тағы алғашқы ғимаратын – Милуоки өнер мұражайының жаңа құрылысын жобалау арқылы құрылымдар ауқымын кеңейтті. 1992 жылы ол ең көркем және мүсіндік туындыларының бірі – Барселонадағы Монжуик байланыс мұнарасын (1989–92) аяқтады, ол 1992 жылғы Олимпиада ойындарына арналған жоба еді. Биік әсем бетон тіреуі артқа қарай еңкейіп, тік хабар тарату антенналарын ұстағандай көрінеді. Оның пішіні найза тастауға дайындалып тұрған спортшыны еске түсіреді. Мұнараның негізіндегі дөңгелек ғимарат, ішінде хабар тарату жабдықтарымен, ақ кірпішпен қапталған және ашылып-жабылатын көзге ұқсас металлмен жабдықталған. Ғимарат Антонио Гаудидің Парк Гюэллдегі парктік орындықтарынан алынған ерекше каталондық стильде жасалған: түрлі-түсті керамикалық плиткалармен әсемделген. Оның жанындағы алаң алып күн сағаты сияқты орналасқан, мұнара оған көлеңке түсіреді. 1992 жылы ол Солтүстік Америкадағы алғашқы жобасын – Торонтодағы (Онтарио, Канада) Аллен Ламберт галереясын да аяқтады. Сауда орталығының ішкі кеңістігі алып ағаштар сияқты бағаналармен тірелген шыны төбемен жабылған, бұл Париждегі Лес-Халль базардың Belle Epoque дәуіріндегі заманауи нұсқасы.
Лион Сент-Экзюпери вокзалы (1989-1994) және Лиссабонның шығыс темір жол вокзалы (1992-1998)
Екі жылдан кейін, 1994 жылы, ол Сатоластағы Лион әуежайындағы Gare de Lyon Saint Exupéry (1989–1994) тағы бір маңызды теміржол вокзалын аяқтады. Бұл ғимарат әуежай мен теміржол вокзалының арасындағы функционалды байланыс, жоғары жылдамдықты TGV пойыздарының терминалы және Рона-Альп аймағының символы ретінде жобаланған. Станция темір мен шыныдан жасалған алып қабықшамен жабылған, ең жоғары нүктесі және салмағы бар. Ол әуежай терминалымен ұзын шыны және бетон көпір арқылы байланысқан. Терминалдың шыны және болат қабырғалары мен люкстері ішкі жағынан модернистік соборға ұқсайды; жоғарғы жағындағы шыны панельдер ұшу сезімін тудыруға арналған. Сырттан қарағанда станция тарихи кезендегі жануарға ұқсайды, ал шыны және болат көпір құсқа немесе мантаға ұқсатылады. Gare do Oriente, немесе шығыс теміржол вокзалы, 1998 жылғы Лиссабон әлемдік көрмесі үшін салынды және бұрынғы өнеркәсіптік аймақта орналасқан. Ол қаланың тұрғын ауданы мен Тежу өзенін бөліп тұрған далалық кеңістікті байланыстыру үшін жобаланған. Торонтодағы галереяға ұқсас, бірақ одан да ірі масштабта, станцияның ішкі жағындағы ақ бағаналар алып ағаштар сияқты, сегіз жолды қамтитын шыны шатырды қолдайды. Станция кешеніне сондай-ақ сауда орталығы, трамвай және метро желілері арқылы қала орталығымен байланыс бар. Көптеген аркалары мен қисықтарымен бұл құрылыс қозғалып, ұшып кетуге дайын тұрғандай көрінеді.
Бильбао әуежайы (1990-2000)
Оның 20 ғасырдағы соңғы жобаларының бірі – Испаниядағы Бильбао әуежайы. Ол ерекше бақылау мұнарасымен және терминал ғимараттарымен көзге түседі. Мұнара бетоннан жасалған, сырты алюминиймен қапталған, биікке қарай кеңейеді және қолы алдында ұстағандай тұрған мүсінге ұқсайды. Ал терминал ғимараттарында ақ бетон құрылымдары алюминий элементтерімен үйлесім тапқан. Ғимараттар көтеріліп, ұшып көтерілуге асығысқандай көрінеді, соның салдарынан әуежай халық арасында "Көкше" деп аталады.
Мұражайлар, концерт залдары және көкжиектер (20002010)
2000 жылдан кейін Калатрава Милуоки өнер мұражайына жаңа қосымша, Канар аралдарындағы Тенерифедегі концерт залы, Швецияның Мальмё қаласында бұралып тұрған бұрышқатыр, Испанияның Валенсия қаласындағы Өнер және ғылым қаласын салып аяқтады. Сондай-ақ, Испаниядағы ағаштан жасалған қамал сияқты шарап зауытын да тұрғызды, бәрі де таңғажайып формада және көз алдыңызды қозғалып тұрғандай сезім береді.
Милуоки өнер мұражайы (1994-2001)
Милуоки өнер мұражайының Квадракчи павильоны (1994–2001) Калатраваның АҚШ-тағы алғашқы ғимараты және оның алғашқы мұражайы болды. Ол бұрынғы теміржол станциялары мен әуежайларында қолданған техникалық жаңалықтар мен формаларын көрсетті, бірақ одан да еркін формада және сәулеттік эффектілілікпен. Бұл 1957 жылы Ээро Сааринен салған, ал 1975 жылы Дэвид Калер кеңейткен, Мичиган көлінің жанындағы қолданыстағы ғимаратқа қосымша. Мұражай кеңесі анықтағандай, жаңа павильонның мақсаты – мұражайға жаңа кіреберіс жасау, әсіресе "мұражайдың имиджін күшті бейнемен қайта анықтау" болды. Калатраваның жобасы жетпіс жеті сәулетші қатысқан конкурс нәтижесінде таңдалды. Калатраваның ұсынысы – жылжымалы күн сәулесінен қорғайтын шатыры бар, шыны мен болаттан жасалған кіреберіс залы. Күн сәулесінен қорғайтын шатыр екі үлкен қанаттан және олардың құрамындағы жиырма алты кішірек қанаттан тұрады. Салмағы бар бұл күн сәулесінен қорғайтын құрылым, алып құстың қанаты сияқты, бір тіреуге көтеріледі немесе көлден келетін жел күшті болғанда төмен түсіріледі. Құрылыстың ішінде конференц-зал, көрме алаңы, дүкендер және көлге қарап тұрған мейрамхана орналасқан. Ол сонымен қатар қала орталығы мен көл жағасын байланыстыратын аспалы жаяу көпірін де жобалады.
Bodegas Ysios шарапханасы (1998-2001)
Лагуардиядағы Bodegas Ysios шарапханасы (1998–2001) осы шарапхананың өндірген Риоха шараптарының символы ретінде салынған. Жүзімдіктермен қоршалған еңіс беткейге орналасқан, ұзын ғимараттың алюминий шатыры және қасбеті қабаттасқан ағаш панельдермен жабылған. Панельдер дөңес және ойыс кезекпен орналасқан, ал шатыр сызығы толқындар секілді иілген.
Тенерифе аудиториясы (1991-2003)
Тенерифе аудиториясы, Канар аралдарындағы Тенерифеде, 1558 орындық концерт залы және 428 орындық камералық музыка залы болып табылады. Биік, иілген бетон күмбезбен және үстінде құлап жатқан толқын сияқты иілген төбемен қала алаңы мен төмендегі ескі қалаға биіктеп тұрады. Сыртқы қабырғасы керамикалық плиткалармен жабылған, ал төсемесі мен еденнің көп бөлігі жергілікті базальт тастан жасалған. Ғимараттың ерекше мүсіндік пішіні, оған қай тұрғыдан қарасаңыз да, мүлдем басқаша көрініс береді.
"Торс бұру" (1999-2004)
Швецияның Мальмё қаласындағы "Бұрылатын торсо" Калатраваның алғашқы көкжай ғимараты болды және бұрылатын алғашқы көкжай, осы форма кейіннен Шанхайдан Мәскеуге дейінгі әлемнің басқа қалаларында да пайда болды. Сәулетші ғимаратты "болат тірекке үйілген жеті текшеден тұратын, бұрылатын омыртқа бағанасын еске түсіретін спиральді құрылым" деп жобалаған. Мұнара биік, және негізінен бастап жоғары қарай тоқсан градусқа бұрылады. Тоғыз текшеден тұратын әр текше жеке бес қабатты ғимарат сияқты; әр қабатта бірден беске дейін пәтерлер орналасқан. Құрылысты бірге ұстап тұратын тірек – текшелер арасында байланыс жасайтын лифттер мен эскалаторлардың бағанасы. Сыртқы қаңқадағы дискретті көлденең брустар жүйесі бұрылатын ғимараттың бұрылысын басқарады. 2016 жылы ол Скандинавиядағы ең биік ғимарат еді.
Афина Олимпиадалық спорт кешені (2001-2004)
2004 жылы Грекияның Афина қаласында өткен Олимпиада ойындары үшін Калатрава қазіргі стадионды жаңа шатырмен жабу, велодромға осыған ұқсас шатыр жасау, сондай-ақ төрт кіреберіс қақпасын, ойындарды символдайтын монументалды мүсінді және кешенге үйлесім мен әртүрлілік сыйлайтын басқа да архитектуралық элементтерді салуға тапсырыс алды. Стадионның ламинатталған шыныдан жасалған, иілген "жапырақтар" пішіндес шатыры күн сәулесінің 90 пайызын шағылыстыруға арналған. Шатырдың ұзындығы және биіктігі екі рет байланысқан түтікшелі болаттан жасалған екі параболалық арқамен ұсталып тұрады. Велодромның биіктігі - бетон арқалармен көтерілген ақ шатырының салмағы - , одан шыны және болаттан жасалған шатыр ілінген. Калатрава кіреберістегі үлкен параболалық арканы және толқын тәрізді қозғалатын құбырлы болаттан жасалған Ұлттар қабырғасы мүсінін де жобалады.
Өнер және ғылымдар қаласы және Валенсиядағы опера театры (19912006)
Калатраваның ең ірі құрылыстары оның туған жері Валенсияда (Испания) шоғырланған. Олар бір он жылдан астам уақыт бойы салынды және өнер мен ғылым қаласын (1991–2000) және опера театрын (1996–2006) қамтиды. Бұл нысандардың барлығы қаланың шығыс жағындағы тас жол мен өзен арасындағы 35 гектарлық аумаққа орналасқан. L'Hemisfèric, жартылай суға батқан шар тәрізді, үлкен жасанды көлдің жанындағы орталыққа орналастырылған, көлде батып бара жатқандай көрінеді. Дөңгелек металл тормен жабылған, ол ашылып-жабылады, ал кіреберіс адам көзі сияқты ашылады. Бір жағында еңкейген бағандардың артында ғылым мұражайы орналасқан, ал екінші жағында опера театрының ең жаңа құрылысы – Калатраваның «монументалды мүсін» деп сипаттаған алып қабықшасы бар, ол үнемі қозғалыста екендей әсер қалдырады.
Лиеж-Гильмен теміржол вокзалы (2009)
Лиеждегі (Бельгия) жоғары жылдамдықты пойыздар вокзалы – Лиеж Гильменс теміржол стансасы, тоғыз жол мен бес платформаны қамтитын, шыны мен болаттан жасалған, ұзын және биік, тор тәрізді шатырмен жабылған. Мөлдір шатыр ішкі және сыртқы кеңістік арасындағы шекараны жояды.
Овиедо конференц-орталығы (20002011)
Испанияның Овьедо қаласындағы конференц-орталық және көрме залы екі кеңсе ғимараты мен қонақүйді біріктіреді, олар көлденең шыны және болат жолақтарымен жабылған және қисайған бетон тіреулердің үстіне орналасқан. Бұл құрылымға эллипстік пішіндес конференц-орталық кіреді, оның ішінде негізгі театр, көрме залы және семинарлар өткізілетін бөлмелер бар. Орталықтың тағы бір ерекшелігі – Калатраваның жұмысына тән, жылжымалы күн сәулесінен қорғайтын, ашылып-жабылатын қоршау. Концерт залының төбесі көтеріліп келе жатқан аркалар қатарынан тұрады, бұл аркалар залдың қисайған қатардағы орындықтарын қайталайды.
Маргарет Хант Хилл көпірі (2007-2012) және Бейбітшілік көпірі (2008-2012)
Калатрава әлемнің әртүрлі қалаларына заманауилық пен батылдық символы болған, оған әлемдік назар аударған ерекше көпірлер салды. Ең ірі және әсерлі көпірлердің бірі – Техас штатының Даллас қаласындағы Тринити өзені арқылы салынған үш көпір. Олардың біріншісі – Маргарет Хант Хилл көпірі, ол 2012 жылдың наурыз айында қозғалысқа ашылды. Алты жолақты қозғалысты жүзеге асыратын көпірдің ұзындығы шамалы, және ол қырық қабат немесе елу сегіз кабельмен байланысқан арка тәрізді құбырлы болат тіреуге ілінгендей көрінеді. Көпірдің формасы 2005-2005 жылдары Италияның Реджио-Эмилия қаласындағы A1 автожолында салынған үш көпірдің біріне ұқсайды. Екінші көпір – Маргарет Макдермот көпірінің құрылысы 2011 жылы басталды. 2008-2012 жылдар аралығында салынған Канаданың Калгари қаласындағы Бейбітшілік көпірі мақсаты, көлемі және дизайны жағынан мүлдем бөлек. Боу өзені арқылы салынған және жаяу жүргіншілер мен велосипедшілер үшін арналған бұл көпір шыныдан және иілген түтікшеден жасалған, ұзындығы шамалы. Мұндай тіреулер мен мұнараларсыз көпірдің ұзындығы өте ерекше. Калатрава бұл форманы өзінің ерекше инженерлік терминологиясында "ішкі архитектуралық көлемді білдіретін екі анықталған жанама жолақты, сопақ көлденең қимасы бар, спиральді қозғалыспен сипатталатын" деп түсіндірді.
Флорида политехникалық университеті (20092014)
Флорида штатының Лейкленд қаласында жаңа Флорида политехникалық университетінің жобасы (2009–2014) Калатраваға бүкіл кампусты біртұтас стильде жобалауға мүмкіндік берді. Бұл жерде бұрын фосфор кен орындары болған, олардың көпшілігі сумен толтырылып, шағын көлдер құрылған. Калатраваның жоспары бірнеше шағын көлді біріктіріп, орталық көл жасады, ол Инновация, ғылым және технология (IST) ғимаратының – орталық құрылымның орналасқан жері болды. Көз пішіндес орталық ғимараттың екі қабаттағы ауданы 200 000 шаршы футқа жетеді және басқа ғимараттар салыныс аяқталғанша барлық сыныптар, факультет кеңселерi, зертханалар мен қоғамдық кеңістіктерді қамтиды. Ғимаратта Калатраваға тән бірнеше ерекшелік бар, соның ішінде төбесіндегі кеңейтілетін күн қалқаны бар, ол ашылғанда ғимараттың сыртқы келбетін толығымен өзгертеді және күннің қозғалысына қарай пішіні біртіндеп өзгереді. Ғимараттың террасалары иілген болат перголамен немесе экранмен жабылған, ол тікелей күн сәулесін отыз пайызға азайтады. Ішкі кеңістікте дәліздер мен орталық аула орталық люк арқылы жарықтандырылады. Ғимарат жобасында күн қалқанына энергия беру үшін күн панельдерін орнату көзделген. Университет кітапханасы да ерекшеленеді; онда бірде-бір кітап жоқ, барлық жиынтық цифрлық форматта сақталған. Кейбір журналистер бұл құрылысты Калатраваның бұрынғы ғимараттарының жоғары бағасы мен техникалық кемшіліктеріне жауап ретінде бағалады. Америка сәулетшілер институтының «Architecture» журналында жарияланған мақалада былай делінген: «Бұл ғимарат көркем және тіпті әсерлі кеңістіктерге толы, бірақ Калатраваны, оның құнына қарамастан, музейлік қанаттарына немесе вокзалдарына маркетингтік тартымдылық қосуды көздейтін клиенттерге ұнайтын ерекше әсерлі орындардың ешқайсысы жоқ. Бұл – сәулетшінің өзінің кәсіби біліктілігін дәлелдеуге немесе қайтадан баса көрсетуге тырысатын жұмысы».
Ертеңгілік мұражайы, Рио-де-Жанейро (20102015)
2015 жылдың желтоқсанында ашылған Бразилияның Рио-де-Жанейро қаласындағы Ертеңгілік мұражайы Рио-де-Жанейроның жағалауын қайта дамытудың бір бөлігі болып табылады және 2016 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына орай ашылды. Ғимарат портың жанындағы алаңда орналасқан, айналасында шағылыстыратын бассейндер салынған. Ғимарат алаңнан және теңізге қарай тіктеп тұр, су бетінде жүзіп отырғандай сезім тудырады. Калатрава былай деп жазды: "Идеясы – ғимараттың көктей, теңізде жүзіп отырғандай, кеме, құс немесе өсімдік сияқты болуы". Шатыры күннің қозғалысына бейімделетін жылжымалы экрандармен жабдықталған. Калатрава интерьерді «архетиптік» деп атайды және экспонаттарды түрлі формада және көлемде көрсетуге мүмкіндік береді. Мұражайда экологиялық ерекшеліктер де бар: ғимарат ішіндегі температураны реттеу үшін және айналасындағы шағылыстыратын бассейндерді толтыру үшін теңіз суы қолданылады. The Guardian газеті оны «күн энергиясымен жұмыс істейтін динозавр мен алып кондиционердің араласуындай» деп сипаттап, «бұл ғимарат әлемдегі ең керемет ғимараттардың бірі деп есептелуі керек» деп мәлімдеді.
WTC Hub, Нью-Йорк қаласы (20032016)
Калатрава 2001 жылы 11 қыркүйекте болған шабуылдар орнында қайта салынған Дүниежүзілік сауда орталығында Нью-Йорктегі WTC көлік хабын жобалады. Жаңа станса жаңа PATH желісінің аймақтық пойыздарын метромен және басқа да жергілікті көліктермен байланыстырады, сонымен қатар шабуыл кезінде қираған коммерциялық кеңістікті алмастыратын үлкен сауда орталығына ие. Станцияның жер үсті "окулусы" шыны мен болаттан жасалған, овал пішіндес, ұзын және биік. Калатраваның айтуынша, ол "баланың қолынан ұшып кеткен құсқа" ұқсайды. Жерден жоғары құрылыстың "Қанаттары" бастапқыда екі қабатты экранды құрайтын ең жоғары биіктікке дейін көтерілуі тиіс болған, бірақ бұл мүмкіндік жаңа қауіпсіздік стандарттарына сәйкес келу үшін алынып тасталды. Станцияның басты залы жер астында орналасқан, ал PATH жүйесінің рельстері одан төменгі деңгейде. Жер асты станциясы бастапқыда оның шатыры жақсы ауа райында толық ашылатын етіп жобаланған, бірақ бұл мүмкіндік те құны мен кеңістік шектеулеріне байланысты тастауға тура келді. WTC Hub құны (4 миллиард доллар, бастапқы бағалаудан екі есе қымбат, және ең қымбат теміржол станциясы) және кешіктірулер (2016 жылдың 3 наурызында жеті жылға, жоспардан жеті жыл кешіктірілді) салдарынан көп дау тудырды. Оның құнының 1 миллиард доллардан астамы әкімшілік шығындарға және Нью-Йорк метросының 1-жолын салу туралы шешімге жұмсалды. Нью-Йорк Таймс газетінің сәулет сыншысы Майкл Киммелман Oculus ішіндегі көтеріңкі көріністі жоғары бағалады, бірақ ғимараттың құнын, "масштабын, материалдар мен түстердің біртектілігін, формализмді көрсетуін және қатал қалалық ортаға немқұрайлылығын" айыптады.
Пікірталас пен сын
Көп жылдар бойы мақтау мен жоғары бағадан кейін, 2013 жылы Калатраваның кейбір жобалары құны, кешігулер және функционалдық мәселелерге байланысты сынға ұшырай бастады. Осы сын-пікірлердің көп бөлігі Сюзанн Дейлидің 2013 жылдың 13 қыркүйегінде New York Times газетінде жариялаған «Сантьяго Калатрава жанкүйерлермен қатар сыншыларды да жинайды» деген мақаласында топтастырылды. Калатрава жобаларындағы кейбір мәселелер ерекше дизайн шешімдері мен жеткіліксіз сынақтан туындады. Бильбаодағы көпірдің еденіндегі шыны плиткалар жаңбыр кезінде сырғанақ болып, жарақат алғандардың санының өсуіне әкеп соқты, соның салдарынан көпірдің палубасына сырғуға қарсы қара кілем төсеуге мәжбүр болды, бұл жаяу жол арқылы өзеннің көрінісін жапты. Оның кейбір әсем бақтардың үстіне орнатқан металл аркалары күнде қызып, олардың үстінде өсетін жүзімдерді күйдіріп жіберді. Caja Madrid Obelisk – толқын тәрізді қозғалысы бар кинетикалық мүсін. Дегенмен, күтімге кеткен шығын өте жоғары болғандықтан, ол 2010 жылы ашылғаннан кейін бірнеше айдан бері қозғалмай тұр. Испаниядағы шарап зауытының алюминий және ағаштан жасалған қаптамасынан су ағып, шарап жасау процесіне кедеріл келтіріп, кең ауқымды жөндеу жұмыстарын қажет етті. Валенсиядағы опера театрының бетіндегі Антонио Гаудиге құрмет көрсету мақсатында орнатылған керамикалық плиткалар ыстықтан бүкіріп кетті, себебі бетон мен керамика температура өзгергенде әртүрлі деңгейде кеңейеді және жиырылады. Калатрава Венециядағы көпірді жөндеуге кеткен шығын үшін сотқа тартылып, сотта айыпталды.
WTC Хаб
Көптеген сын-пікірлер Калатраваның WTC Хабына бағытталды, ол 2016 жылы 4 миллиард долларға аяқталды, бұл күтілгеннен екі есе көп және жоспардан жеті жыл кешікті. Калатраваға 80 миллион доллар төленді. Қосымша шығындар мен кешіктірулердің бір бөлігі сәулетші емес, жоба иелері – Нью-Йорк пен Нью-Джерси портының басқармасы жасаған бастапқы жоспарға енгізілген толықтырулар мен өзгерістерге байланысты болды. Калатраваның бастапқы кіру павильоны қауіпсіздік талаптарына байланысты кішірейтілді, ал төбені төменгі галереяға ашу механизмі бюджеттік шектеулер мен ғарыштың жетіспеуіне байланысты алынып тасталды. Станса ашылғанға дейін сынға ұшырады: 2014 жылы «Нью-Йорк Пост» газеті құрылыс кезінде стансаны «өз басымен ғана айналысатын ереуіл» және «халық ақшасының ұятты ысырабы» деп сипаттады. «Нью-Йорк Таймс» газетінің сәулет сыншысы Майкл Киммельман бұл құрылысты «китч стегозавр» деп атады. 2015 жылы «Нью-Йорк» журналы станса аяқталуға жақын тұрғанда оны «Даңқты алаяқтық» деп сипаттады. «The New York Post» газетінің редакторы 2016 жылы станса ашылғанда оны «әлемдегі ең қымбат жолаушылар пойызы станциясы – және мүмкін ең жаман» деп сипаттап, Oculus-ті «ұлы сұр-ақ кеңістіктегі жәндік» деп салады. Хабтың да жақтастары болды. «The Guardian» газетінің тілшісі Джимми Стамп былай деп жазды: «Мен Дүниежүзілік сауда орталығының жаңа көлік хабын тіпті көрер алдында жек көрдім. Ол 2 миллиард доллардан асып кетті, құрылыс мәселелері мен дизайндық компромистерге тап болды, жеті жыл кешікті және әлі де аяқталмаған, және оның архитекторы Сантьяго Калатрава бүкіл әлемде сот процестері мен наразы клиенттерді қалдырды. Бірақ мен оның үлкен, жарқыраған орталық залында, көше деңгейінен екі қабат төмен тұрғанда, көк аспанға қарап, басымнан 160 метр биіктіктегі ақ сүйектерден тұратын қабырғалар арасында тұрғанда, кит ішіндегі Юнус сияқты, өкініш сезіміне толы болдым – кем дегенде, сол сәтте. Біз өнеріміздің және технологиялық қабілеттеріміздің ұлы көріністеріне лайықпыз. Бізге адамдарды шабыттандыратын қоғамдық кеңістіктер керек. Oculus-тың кемшіліктері бар, бірақ мен оның ұмтылысын және ұлылығын бағалаймын. Oculus көбірек оптимистік көзқарас ұсынады, ол қазіргі шындыққа емес, болашақ мүмкіндіктерге негізделген. «Жұлдыз жолы», «Жасыратын қаладан» гөрі. Біз сол болашаққа жеткен кезде, ол қандай болмасын, кешіктірулер, шығындар және даулар ұмытылып кетеді, бірақ біз Нью-Йорк қаласының ортасында жарқыраған үлкен залмен қаламыз».
Афина Олимпиадалық спорт кешені
2023 жылдың қазан айында Грекия үкіметі Афины Олимпиада стадионы мен Велодромын, екеуінің де шатыры Калатрава салған, тұрақтылық мәселелеріне байланысты жабып тастауды шешті. Бұл мәселе келушілер мен жұмысшыларға қауіп тудырып отыр.
Стиль және әсерлері
Калатрава өзін ешқашан белгілі бір сәулет мектебіне немесе бағытқа жатамын деп санаған емес. Сыншылар оның туындыларында сан алуан ықпал көрінетінін айтады. Америка Сәулетшілер Институтының журналында Кристофер Хоторн Флорида политехникалық университетіне арналған жобасы туралы жазды, оны «Калатраваның сәулеттік тәсілі мен шығармашылық сезімінің, жақсы жағынан да, жаман жағынан да, мәніне дейін тазартылған мысалы» деп атады. Бұл жерде әдеттегі барлық ықпалдар бар – Рихард Мейердің палитрасында бейнеленген Ээро Саариненнің формалары, FAIA – және олар өте анық көрініп, оңай түсіндіріледі. Кейбір сыншылар оның жұмысын экспрессионизмнің жалғасы ретінде қарастырады. Оны түрлі мектептерге жатқызған сыншылар туралы сұрағанда Калатрава: «Сәулет сыншылары әлі менің жұмысым туралы қыңырлықтан арыла қойған жоқ», – деп жауап берді. Калатрава өзінің жұмысына швейцариялық Роберт Майлларт (1872–1940) сияқты инженерлердің еңбегінің зор әсер еткенін айтты, оның жұмысы оған эмоциялық жауап тудыратын қарапайым формаларды іздеуге ұқтырды. Калатрава 2016 жылы өзінің жұмысы туралы жазылған кітаптағы мақсатын былай түсіндірді: «Менің басты қызығушылығым – біздің заманымызға сай формалардан құралған жаңа стильдік лексиканы енгізу». Сонымен қатар, мүсінші Калатрава өз туындыларында мүсін мен сәулет арасындағы байланыс туралы жиі айтқан. «Мүсін жасауда мен жиі шарларды, кубтарды және басқа да инженерлік біліміме байланысты қарапайым формаларды қолданамын». Ол өзінің «Бұрылатын мұнара» ғимараты бастапқыда мүсіншілік туынды ретінде жоспарланғанын атап өтті, сондай-ақ Франк Гери мен Франк Стелланың мүсіншілік өнерді жасаудағы еркіндігін жоғары бағалады, бірақ арадағы айырмашылықтарды да көрсетті. 1997 жылы ол «Сәулет және мүсін – бір су ағып жатқан екі өзен. Мүсінді таза пластикалық өнер деп қарастырыңыз, ал сәулет – бұл адам өлшемдерін ескере отырып, функцияға бағынған пластикалық өнер» деп жазды. Калатрава мүсінші Огюст Роденнің де ықпалына тоқталып, Роденнің 1914 жылғы «Францияның кафедральдары» кітабынан мына сөздерін келтірді: «Мүсінші жарық пен көлеңкенің үйлесімді қарама-қайшылықтарына назар аудару арқылы ғана көркемдік экспрессияның биіктігіне жете алады, дәл сол сияқты сәулетші де». Қозғалыс Калатрава сәулетінің маңызды элементі болып табылады. Ол 20 ғасырдың көптеген мүсіншілерінің, мысалы Александр Кальдердің, қозғалатын мүсіндер жасағанын атап өтті. Ол өзінің университеттік диссертациясын «Көлемді құрылымдардың икемділігі» тақырыбында жазды және нысандардың қозғалыс арқылы үш өлшемнен екі өлшемге, тіпті бір өлшемге қалай ауысатынын сипаттады. Қосылып, кеңейтілген жылжымалы элементтер оның барлық жобаларының маңызды бөлігіне айналды. «Өзінің архитектурасы да қозғалады, – деді ол бір өмірбаяншыға, – және сәугейттеген жағдайда, керемет қираған орынға айналады».
Суретшілік шығармалар
Калатрава сонымен қатар мүсінші және суретші. Оның кейбір сәулеттік жұмыстары, ең әйгілісі Швецияның Мальмё қаласындағы "Бұрылатын дене" (Turning Torso) бастапқыда мүсін туындылары болған. 2006 жылы Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайы Сантьяго Калатраваның суреттері, мүсіндері және архитектуралық модельдерінен жеке көрме ұйымдастырды, ол "Сантьяго Калатрава: Мүсіннен сәулетке" деп аталды. 2012 жылы Санкт-Петербургтегі Эрмитаж мұражайы оның туындыларының көрмесін өткізді, содан кейін Римдегі Ватикан мұражайында да көрме ұйымдастырылды. Оның сегіз мүсіні 2015 жылдың көктемінде Нью-Йорктегі Парк-авенюде, 52-ші және 55-ші көшелер арасында қойылды.
Тану
Калатрава өзінің дизайн және инженерлік жұмыстары үшін көптеген сыйлықтар алды. 1988 жылы ол SOM Foundation-ның Fazlur Khan International Fellowship стипендиясын алды. 1990 жылы Парижде "Recherche et de la Technique" күміс медалімен марапатталды. 1992 жылы Құрылыс инженерлері институтының алтын медалін алды. 1993 жылы Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайында оның "Құрылым және экспрессия" атты ірі көрмесі өтті. 1998 жылы Париждегі "Les Arts et Lettres" академиясының мүшесі болып сайланды. 2005 жылы ол Америка сәулетшілер институтының (AIA) алтын медалін алды. 2005 жылы Калатраваға MIT өнер кеңесі Юджин Макдермот сыйлығын табыс етті. Ол сондай-ақ Дизайн болашағы кеңесінің аға ғылыми қызметкері. Калатрава өзінің еңбегі үшін барлығы жиырма екі құрметті диплом алды. 2013 жылы Калатраваға Джорджия технология институтының құрметті докторлық дәрежесі берілді, бұл сыйлық тек бірнеше адамға ғана берілген.
Жеке өмір
Калатрава Цюрих және Нью-Йорк қалаларында тұрады. Калатраваның екі ұлы Нью-Йорктегі Колумбия университетінің Фу Қоры инженерия және қолданбалы ғылымдар мектебінде инженерлік мамандық бойынша жоғары білім алды. Оның тағы бір ұлы Колумбия университетінен құқықтан дәреже алды.