Кіріспе

Yakovlev Yak 40 (Яковлев Як 40; НАТО-ның атауы: Codling) – Yakovlev компаниясы жасаған өңірлік реактивтік ұшақ. Триджеттің тұңғыш ұшуы 1966 жылы өтті, ал ол 1967 жылдан 1981 жылға дейін өндірілді. 1968 жылдың қыркүйегінде пайдалануға берілген Як-40 1970 жылдан бері экспортталып келеді.

Даму

1960 жылдардың басында кеңестік халықаралық және ішкі магистральдық бағыттардағы жолаушылар тасымалын мемлекеттік "Аэрофлот" авиакомпаниясы реактивті немесе турбовинтті ұшақтармен жүзеге асырды. Алайда, олардың көптеген жергілікті рейстері, олардың көпшілігі шөпті әуежайлардан орындалды, ескірген поршеньді қозғалтқыштармен жабдықталған ұшақтармен – мысалы, "Ил-12", "Ил-14" және "Ли-2" сияқты ұшақтармен қамтамасыз етілді. "Аэрофлот" осы ескі ұшақтарды турбиналық қозғалтқыштармен жұмыс істейтін жаңа ұшақтармен алмастыруды жоспарлады, ал оның жобасын жасау "Яковлев" конструкторлық бюросына тапсырылды. Жоғары жылдамдыққа қатысты талаптар болған жоқ, бірақ ұшақ нашар жабдықталған әуежайлардан, қысқа (700 метрден немесе 2300 футтан кем) және асфальтталмаған ұшу-қону жолақтарынан, қолайсыз ауа-райы жағдайында қауіпсіз және сенімді түрде ұшуға қабілетті болуы керек еді. "Яковлев" бюросы талаптарға сәйкес келетін турбовинтті және реактивті ұшақтардың түрлерін зерттеді, соның ішінде фюзеляжда немесе қанаттарға орнатылған көтергіш қозғалтқыштармен тік ұшып-қону жүйесін қарастырды. Бірақ, ақырында, 20-25 жолаушыны тасымалдайтын тік қанатты үш қозғалтқышты ұшаққа тоқтады. Осы ұшақтың қозғалтқыштары Украинадағы Запорожье қаласында Ивченко жасап жатқан жаңа AI-25 турбовентиляторлық қозғалтқыштары болуы тиіс еді.

Дизайн

Як-40 – қанаттары жоғары орналасқан, консольдік моноплан, қанаттары бұрылмаған, үлкен Т тәрізді құйрығы және жиырылатын үш дөңгелекті шассиге ие. Жолаушылар салоны қанаттың алдында орналасқан, ал қысқа артқы фюзеляж үш турбовентиляторлы қозғалтқышты тасымалдайды, екі қозғалтқыш фюзеляждың бүйініндегі қысқа тіреулерге орнатылған, үшінші қозғалтқыш артқы фюзеляжда орналасқан және "S" тәрізді арна арқылы жоғарғы ауа қабылдағыштан ауамен жабдықталады. Бұл, сондай-ақ, бастапқы әуежайларда сыртқы қолдаусыз қозғалтқышты іске қосуға мүмкіндік беретін қосалқы қуат блогын қамтиды. Үш AI-25 қозғалтқышы – 14,7 кН (3300 фунт күш) қуаты бар екі валлы қозғалтқыштар. Қозғалтқыштарда сопло (реактивтік құбыр) жоқ және бастапқыда жылдамдықты тежеу құрылғысы болмаған. Қанаттың артқы жиегі үлкен, жарықшалы қақпақтармен жабдықталған, бірақ басқа жоғары көтергіштік құрылғылары жоқ, ұшақтың төмен қанат жүктемесіне сүйене отырып, қажетті қысқа ұшу-қону қасиеттерін қамтамасыз етеді. Қанаттар ұшақтың центрінде бірігіп, негізгі лонжерон қанаттың ұшынан ұшына дейін созылады. Қанаттардың ішінде 3800 литрлік (1000 АҚШ галлоны; 840 имп. галлоны) сыйымдылығы бар интегралды отын бактерілері орналасқан. Ұшақта 50 градусқа бұрышпен артқа қарай тартылған үлкен вертикальді құйрық қанаты бар, бұл қысқа фюзеляждың орнын толтыру үшін құйрық бөлігін артқа жылжытуға мүмкіндік береді. Горизонтальді құйрық қанаты бұрылмаған. Як-40 – Батыс елдерінің әуеге лайықтылық талаптарына сәйкес жасалған алғашқы советтік жолаушылар ұшағы.

Пайдалану тарихы

Бес прототиптің біріншісі 1966 жылғы 21 қазанда алғашқы рейсін жасады. 1980 жылы 276 ішкі бағытқа ұшып, "Аэрофлоттың" жергілікті операцияларының негізгі ұшағы болды, сонымен қатар Як-40 экспорт бойынша да сәттілікке жетті. Бұған қоса, Як-40 Италия мен Батыс Германиядан ұшуға рұқсат сертификатын алған алғашқы ресейлік/кеңестік ұшақ болды. Ол әлемнің 75 елінде көрсетілді, оның ішінде АҚШ-та да Як-40-қа тапсырыс берілді. Барлығы 130 данасы Ауғанстанға, Анголаға, Болгарияға, Камбоджаға, Кубаға, Чехословакияға, Экваторлық Гвинеяға, Эфиопияға, Германияға, Гватемалаға, Гондурасқа, Венгрияға, Италияға, Лаосқа, Мадагаскарға, Филиппинге, Польшаға, Сирияға, Вьетнамға, Югославияға және Замбияға экспортталды.

Азаматтық операторлар

2019 жылдың шілде айына қарай, 1011 Яковлев Як-40 ұшағының барлығы 22-сі азаматтық операторлардың қызметінде болды. Ресей мен Орталық Азияның шағын чартерлік авиакомпанияларына тиесілі бірнеше Як-40 ұшағының техникалық жағдайы белгісіз, сондай-ақ азаматтық соғыстан кейін Air Libya Tibesti ұшағының қайда екені де белгісіз. Қызметтегі ұшақтардың көп бөлігі қазір VIP чартерлік рейстерге бейімделген, ал жоспарлы жолаушылар тасымалында оннан да аз ұшақ қалған. Белгілі операторлар:

Әскери операторлар

2012 жылдың қараша айына дейін әскери қызметте 17-ден аспайтын Як-40 ұшағы бар (Сириядағы жағдайдың нақты еместігіне байланысты, саны одан да аз болуы мүмкін). Белгілі пайдаланушылар: