Кіріспе

Қазіргі Тикондерогадағы (Нью-Йорк, АҚШ) колониялық француз форты.

Форт Кариллон, қазір Форт Тикондерога деп белгілі, Жаңа Франция губернаторы Пьер де Риго де Водреюль Шамплен көлін британдықтардың басып кіруінен қорғау үшін салдырған. Форт-Сен-Фредериктен оңтүстікке қарай көл жағасында орналасқан, ол Канадаға шабуыл жасаудың алдын алу және жаудың жылдам ілгерілеуін тоқтатып, күштердің қосымша тобы келгенше уақыт ұстау мақсатында салынды. Форт-Сен-Фредериктің оңтүстіктен келіп тұратын британдық қауіпке қарсы тұруға қабілетсіздігін жою үшін француз королінің инженері Мишель Шартье де Лотбиньер Форт-Карлион құрылысын бастады. Бұл жерде Джордж көлі (сол кезде Лак-Сен-Сакрем деп аталған) Ла-Чут өзені арқылы Шамплен көлімен қосылады. Құрылыс 1755 жылдың қазан айында басталды.

Орналасқан жері

Форт-Кариллон Шамплейн көлінің оңтүстігінде және Джордж көлінің солтүстігінде орналасқан, бұл француз күштерінің Квебек қаласынан Ришелье өзені арқылы Шамплейн көлі мен Гудзон аңғарына қарай оңтүстікке жылжуы мен британдық күштердің солтүстікке қарай үміттене шабуыл жасауы арасындағы табиғи қақтығыс орны болды. Аймақ Шамплейн көлінің оңтүстік жағын және Гудзон аңғарына қол жеткізуді бақылау мақсатымен таңдалды. Форт үш жағынан сумен, ал төртінші жағынан ормен қоршалған. Қалған бөлігі терең орлармен нығайтылған, үш батареялық зеңбірекпен қамтамасыз етілген, ал форттың алдында кесілген ағаштармен және отпен күйдірілген ұштарымен жабдықталған бұғат орнатылған, бұл берік қорғаныс жүйесін құрады. Сыбайлас жемқорлық құрылысты баяулатты. 1756 жылдың шілде айының ортасына қарай, төрт бастион зеңбіректермен жабдықталды. Рейн және Жермен бастиондары көлден алыс, солтүстік-шығыс және солтүстік-батысқа қаратылған. Олардың жанында, құрлық жағындағы бекіністерді кеңейтетін екі жарты ай (форттың алдындағы ай тәрізді сыртқы құрылыс) орналасқан. Қалған екі бастион форттың сыртындағы қону алаңын қорғады. Бұл Иоанн және Лангедок бастиондары, олар көлдің оңтүстігіне қарап тұрды. Қабырғалардың биіктігі 2 метр, қалыңдығы 4 метр болды, ал барлық құрылысты 2 метр тереңдігі және 5 метр ені бар мұздық және құрғақ ор қоршап тұрды. Форт Сент-Фредерик және Монреальден әкелінген зеңбіректермен қаруланды. Күзде, форт әлі аяқталмаған кезде маңызды жаңалық ашылды: жарты аралдағы ағаштар кесілгеннен кейін, француздар таңдалған орналасқан жері екі көлдің қосылысында тиімді емес екенін түсінді. Бұл кемшілікті түзету үшін, көлге жақын, кішірек Redoute des Grenadiers форты салынды. 1757 жылдың қаңтарына қарай форт толыққанды аяқталмаған, 36 зеңбірек орнатылған, француздар күткен шабуылға дайын тұрған, және орлармен қоршалған. Француздар мен канадалықтар британдықтардың шабуылын күтіп отырмай, алғашқы шабуылға шешім қабылдады. Сәуір айында, маркиз де Монкальм басқаратын 8000 сарбаз Форт-Кариллонға жиналды. 1757 жылдың тамызында олар Форт Уильям Генриді алу үшін Джордж көлінен өтті. Операция сәтті аяқталды, ал Монкальм өз әскерін жаз бойына Форт-Кариллонға қайтарды. 1758 жылға қарай Форт-Кариллон және оның айналасында төменгі қала, жоғарғы қала, екі аурухана, ангарлар және сарбаздардың казармалары болды. Жоғарғы қала үшбұрыш пішіндес, форт солтүстік ұшында, ал төменгі қала үшбұрыштың оңтүстік бөлігінде орналасқан. Бұл жерде сарбаздарға арналған шарап қоймалары бар мейрамханалар, нан пісіретін орындар және тоғыз пеш орналасқан. 1759 жылдың 22 шілдесінде қалаға өртеп жіберу бұйрығы берілгенде, үндістер француздар мен канадалықтардың көп еңбекпен салған қаласын тастап кетуіне сенбеді. Екі ауруханадан, төменгі және жоғарғы қалалардың ангарларынан, сарбаздардың казармаларынан қара түтін көтерілді. Барлығы алға жылжып келе жатқан британдық әскерге қалдырылды. Луисбургтегідей, ешбір ғимарат қайта салынбады.

Жер әскерлері

Жерге жасақ құрамында Франциядан Америкаға жіберілген, тәртіпті және жақсы даярланған француз армиясының кәсіби сарбаздары болды. 1758 жылы Кариллон фортында бұл әскерлер Францияның әр түрлі аймақтарынан жіберілген жеті полктің екінші батальондарынан тұрды. Гарнизонға кірген полктер: Ла Рейн (345 сарбаз), Гвиен (470 сарбаз), Берри (450 сарбаз), Беарн (410 сарбаз), Ла Сар (460 сарбаз), Рояль-Руссильон (480 сарбаз) және Лангедок (426 сарбаз). Берри полкінің тағы бір екінші батальоны болды, бірақ олардың саны белгісіз. Француздық тұрақты жаяу әскерінің қажетті ақ формасы барлық батальон үшін бірдей өзгертілген болуы мүмкін. Гвиен және Берри полкінің формасы Ла Рейн полкіне ұқсас: үш әсем түймесі бар қызыл кері жеңі бар ақ-сұр пальто, қызыл жилет, ақ-сұр шалбар және металл тоқасы бар қара аяқ киім. Алайда, Ла Рейннен айырмашылығы, трикорн шапқыры алтын медальонмен қара түсті былғарыдан жасалған. Басқа полктердің формаларында көк жилеттер мен көк манжеттер болды, бірақ Ла Сар полкі қызыл жилеттер мен көк манжеттерге ие болды. Француз мылтығының калибрі британ мылтығынан кіші болды.

Теңіз әскерлері

Трупы де ла Марин Шевалье де Левис 150 канадалықпен басқарды. Кариллон фортында шамамен 250 канадалық үндіс те болды, барлығы 3500 сарбаз. Монкалм жеңісінен кейін Эдвард фортын ала алған еді, бірақ оның орнына қираған Вильям Генри фортын алып, Кариллон фортына қайтты. Британдықтар жеңіліске ұшырады, ал Монкалм үлкен генерал ретінде үндістердің қантөгісін тоқтатып, аман қалғандарға көмек көрсету арқылы мейірімділік танытты. Дегенмен, Монкалм үндістердің ашуы мен одақтас күштерінен айрылуы, сондай-ақ азық-түлік жетіспеушілігі салдарынан шегінуге мәжбүр болды. 1756 жылы Жаңа Франция егін жинаудың сәтсіздігіне тап болды. Монкалм күшінің жартысынан астамын құрайтын канадалық милицияны босатуға мәжбүр болды. Канадалықтардың егін жинау үшін дереу үйлеріне оралуы қажет болды. Алайда, 1757 жылы қайтадан апат орын алып, егін Канада тарихындағы ең нашар болды. Монреаль маңындағы жағдай нашар болды, себебі ол «Канаданың астық қоймасы» еді. Қыркүйек айының соңында тұрғындар күніне жарты килограмм нанмен, ал Квебек тұрғындары төрттен бір килограмм нанмен күн көріп отырды. Бір айдан кейін нан мүлдем бітті. «Тұрғындардың кейбіреулері шөп жеп тірі қалғандықтан, жағдай өте қиын», - деп жазды Бугенвилл. Колонияда үмітсіздік сезімі күшейді және әскери перспективалардың қорғалуы мүмкін емес деген қорытындыға келді. 1757 жылы француздықтардың жеңістерінен кейін британдықтар Канадаға қарсы көп бағытты стратегияның бөлігі ретінде фортқа масштабты шабуыл ұйымдастыруға мәжбүр болды. 1758 жылдың маусым айында британдық генерал Джеймс Аберкромби Шамплейн аңғарына бағытталған әскери науқанға дайындық үшін Форт-Уильям Генриде үлкен күш жинауды бастады. Бұл күштер 6 шілдеде форттан шамамен алты шақырым қашықтықтағы Джордж көлінің солтүстік жағасында орналасты. Француз генералы Луи Жозеф де Монкалм, маусымның соңында ғана Кариллонға келген, форттың сыртқы қорғанысын жақсарту үшін әскерлерін жұмылдырды. Олар екі күн ішінде форт пен Үміт тауы арасындағы биіктіктің айналасында қоршау салды, форттан солтүстік-батысқа қарай шамамен бір шақырым жерде, содан кейін осы қоршаудың астына кесілген ағаштардан жасалған қорған (өткір бұтақтары бар) орнатты. Аберкромбидің 7 шілдеде фортқа тікелей шабуыл жасамауы осы қорғаныс жұмыстарының көп бөлігіне мүмкіндік берді. Аберкромбидің оң қолбасшысы, бригада генералы Джордж Хау, француздық барлау тобымен кездескенде қаза тапты. Аберкромби Хаудың өлімін «қатты сезінді» және бірден әрекет етуге дайын болмаған болуы мүмкін. 1757 жыл Солтүстік Америкадағы британдықтар үшін қиын жыл болды, себебі олар Нью-Йорктің солтүстігіндегі жеңіліске қоса, Огайо аңғары мен Нова Скотияда да жеңіліске ұшырады. Сол жылы Ұлыбританияның премьер-министрі Уильям Питт генерал Джеймс Вулфты Солтүстік Америкадағы британдық әскерлердің бас қолбасшысы етіп тағайындады. Британдық полктер әдеттегідей қызыл түсті киімдерін киді, бірақ Гейдждің жеңіл жаяу әскері сұр түсті киімдер киді. Әскерлер мылтықтармен, штыктармен, шақылармен және пышақтармен қаруланған. Британдық сарбаздар үшін стандартты оқ-дәрі жиынтығы 24 оқ болды, ал Хау өз сарбаздарына мүмкіндігінше көп оқ алып жүруге бұйрық берген болуы мүмкін. Облыстық полктер көк түсті киімдер киді, бірақ орман соғысына сәйкес киімдерге көптеген өзгерістер енгізілді, жапқыштар қысқартылды және кез келген бас киім мен жабдыққа рұқсат етілді. Роджерстің рейнджерлері ерекше жасыл түсті киімдер кигені мүмкін. Роджерстің рейнджерлерімен бірге Нью-Йорк, Массачусетс, Род-Айленд, Коннектикут және Нью-Джерсиден полктер болды. Форт Уильям Генридің қирауы Форт Кариллонның қауіпсіздігіне кепілдік беруі керек еді, бірақ британдық үкімет Солтүстік Американы басымдыққа қойды, ал Франция олай істемеді, сондықтан Форт Кариллонға тағы бір шабуыл жасалды.

Кариллон форты шайқасы

Британдықтар солтүстіктегі Форт Уильям Генри фортын жоғалтқаннан кейін алаңдады, ол олардың ең солтүстік форты еді. Олар Кариллон фортына қарсы ірі шабуылға дайындалуға шешім қабылдады. 16 000-ға жуық адам (Солтүстік Америка құрлығында жиналған ең ірі әскер) Солтүстік Америкадағы британдық күштердің бас қолбасшысы генерал Джеймс Аберкромбидің басшылығымен бірікті. Жердегі операцияны бригадир генерал Лорд Хоу басқарды. 1758 жылдың 8 шілдесінде генерал Джеймс Аберкромбидің 16 000 сарбазы (6 000 британдық сарбаз және 10 000 отаршыл) және олардың одақтастары могавктар (шайқасқа қатыспаған) Луи Жозеф де Монкальм басқаратын 3 600 сарбаздық Кариллон фортына шабуыл жасады, оның ішінде Левистен келген 400 канадалық және 300 абенаки болды. Аберкромби басымдылығын жоғалтпай, алға жылжуды жалғастыруға бекінді. Бірақ британдықтар жақсы бекітілген позицияға тап болды. Форт әлі салынып жатқан кезде француз әскері үш батареямен қоршалған терең орларды қазды. Фортты сонымен қатар сыртқа қарай бағытталған өткір ағаштармен де қорғады, олар Монкальмның бұйрығымен түнгі уақытта бұтақтар мен тікенектермен толықтырылды. Француз әскерінің бір бөлігі жақын орманға тарап кетті. Форттың айналасындағы жерде тек бір ғана ашық орын болды, өйткені форт үш жағынан сумен, ал арт жағының жартысы қамалдаумен қоршалған. Аберкромби француздарды айналып өтуге болар еді, бірақ жедел жеңіске қол жеткізуді қалап, бұл маневрден бас тартты. Лейтенант француздарды шабуылмен алуға болатынын хабарлағаннан кейін, ол кең майдандық шабуылға баруды жөн көрді. Алайда француз қорғанысы жақсы дайындалған еді және оларға жаудың атысынан қауіп төндірмеді. Француздар артиллериялық оқтармен британдық қатарларды оңай қиратты. (Француздар үш қатарға орналасты: бірінші қатар атып, үшінші қатар мылтықтарын қайта зарядтап, үздіксіз және күшті атыс жасады). Британдық сарбаздар ордың үстіне шығу үшін бір-бірінің иығына көтерілуге мәжбүр болды, сондықтан француздар оларды қорғаныс шыңына жақын жерде оңай кері қайтарды. Британдықтар француз қорғанысын бір рет бұзып өтті, бірақ штыкпен шабуыл жасап кері қайтарылды. Британдықтар фортты басып алуға тырысты, бірақ француз артиллериясы оларды қайта-қайта кері шегіндірді. Аберкромби өз әскерін фортқа бірнеше рет шабуылға жіберді; ол 551 сарбазын жоғалтты, 1 356 сарбазы жараланды және 77 сарбазы хабарсыз кетті. Олар Форт Уильям Генриге қайта шегінді. Француздар мен канадалықтардың 104 сарбазы қаза тауып, 273 сарбазы жараланды.

Британдықтардың тұтқындауы

1759 жылы 21 шілдеде Америкадағы 12 000 сарбазы бар британдық әскерлердің бас қолбасшысы Джеффри Амхерст Форт-Кариллонға қарсы жорыққа дайындалды. 22 және 23 шілдеде Бурламак 3600 әскермен форттан шығып, 400 сарбазды екі аурухананы, ангарларды, казармаларды және қаланың төменгі бөлігін өртеп жіберуге жіберді. 23-26 шілде аралығында төрт күн бойы британдықтар капитан Хебекорт және оның әскері бекінген жерге орналасқан артиллерияны пайдаланып фортты бомбалады. 26 шілдеде олар кешкі сағат 10-да шығып, түнгі сағат 12-де жарылғыш заттар форттың көп бөлігін қиратты. Содан кейін олар Ла Рейн полкінің капитаны Хебекур полкімен бірге Форт-Сен-Фредерикке көшті. Бурламак 31 шілдеде Сен-Фредерик фортына да осылай істеді. Содан кейін олар Isle aux Noix-ке көшкен, онда Амхерст оларға қарсы ілгерілеуден бас тартты, Шамплейн көлінің төменгі аймағында күштерін жинақтауды жөн көрді. Шегіну кезінде француз әскері форттың қалдықтарын жарылғыш заттармен жойды, ал өздерімен алып кетпеген қаруларды бұзды немесе тастап кетті. Британдықтар 27 шілдеде фортқа кірді, 1759 және 1760 жылдары фортты жөндеуге және жақсартуға жұмыс істесе де (олар оны Форт Тикондерога деп атады), форт соғыс барысында маңызды шайқастарға қатыспады. Соғыстан кейін британдықтар фортта аз ғана әскерді орналастырды, бірақ оның құлауына рұқсат берді. 1773 жылы форттың қолбасшысы полковник Фредерик Холдиманд форттың "жарамсыз жағдайда" екенін жазды.

Кариллон бекінісінің мұрасы

Карильон бекінісінің, Карильон шайқасының және Карильон туының маңыздылығы француз канадалықтары мен Квебек халқы үшін ұзақ жылдар бойы мақтанышқа себеп болды. Квебек туы Карильон туы үлгісінде жасалған, ал бекініс және оның тарихы Канадаға да, Квебек провинциясына да мәртебе әкеледі.