Рихард Ротте: Неміс лютеран ділдары және теологы

Кіріспе

Неміс лютерандық теологы (1799–1867)
Неміс әскери шенеунігі

Ричард Роте (1799 жылғы 28 қаңтар – 1867 жылғы 20 тамыз) – неміс лютерандық теологы.

Өмірбаян

Ричард Роте Пруссияның бір бөлігі болған Позен қаласында дүниеге келді. Ол 1817-20 жылдары Гейдельберг және Берлин университеттерінде Карл Дауб, Шлейермахер және Неандердің басшылығымен теологияны оқыды, ал философтар мен тарихшылар Г. В. Ф. Гегель, Фридрих Крюзер және Ф. С. Шлоссер оның ой-өрісін қалыптастыруға зор ықпал етті. 1820-1822 жылдары Виттенбергтегі діни семинарияда білім алды. 1823 жылдың күзінде Римдегі Пруссия Корольдігінің елшілігіне капеллан болып тағайындалды, оның басшысы Барон Бунсен еді. 1828 жылы ол бұл қызметтен Виттенберг теологиялық семинариясының профессоры лауазымына ауысты, 1832 жылы семинарияның екінші директоры және эфоры болды, содан кейін 1837 жылы Гейдельбергке жаңа діни семинарияның профессоры және директоры ретінде көшті. 1849 жылы Бонн университетінен профессор және университет уағыздаушысы қызметіне шақырылды, бірақ 1854 жылы Гейдельбергке теология профессоры ретінде қайта оралды, кейіннен ол өмірінің соңына дейін басқарған Оберкирхенраттың мүшесі болды. Ол Гейдельбергте қайтыс болды.

Теология

Жас кезінде Роте табиғаттан тыс мистикаға бейімділік танытқан; оның таңдаған авторлары романтикалық мектептің жазушылары болды, ал Новалис өмір бойы ерекше сүйіктісі болып қалды. Берлин мен Виттенбергте ол Рудольф Штир және Фридрих Толук сияқты тұлғалардың ұстанымын білдірген пиетизмнің ықпалына ішкен, бірақ Толук оны "өте қазіргі заманғы христиан" деп атады. Кейін ол, шын ниетпен пиетист болғанымен, ешқашан бақытты болмағанын мойындады. Римде классикалық және шіркеу өнерінің кеңейтілген әсерімен ол христиандықты оның адамдық және әмбебаптық аспектілері тұрғысынан қарауға үйренді және дін мен моральдың ажырамас байланысы туралы өзінің маңызды идеясын дамытуға кірісті. Ол сол кезде, әсіресе 1830 жылғы шілде төңкерісінен кейін, шіркеу мен мемлекет арасындағы қарым-қатынасқа қатысты өзінің ерекше көзқарасын нақтылауға көшті. Осылайша ол Виттенбергтегі пиетистік ой-пікірлер мен өмір салтынан алшақтады. Гейдельбергке көшіп баруы және оның алғашқы маңызды еңбегі «Христиан шіркеуінің бастаулары және оның құрылысы» (1837) жариялануы оның есімімен байланысты негізгі теологиялық ұстанымдарға қол жеткізумен бірге болды. Мансабының орта кезеңінде (1837–61) ол ғылыммен шұғылданып, уақытын өткізді. Өмірінің соңғы алты жылында ол еркін теологияны және протестанттар қауымын қолдады. Роте – қазіргі неміс теологтарының ең терең ойлы және ықпалдыларының бірі болды. Шлейермахер сияқты, ол өткір логикалық қабілетті терең діни сезіммен үйлестірді, ал оның философиялық бейімділіктері Шлейермахерге қарағанда Гегельге жақын болды, ал теософиялық мистика оған Спинозаның абстракцияларынан гөрі көбірек ұнады, Шлейермахер оған көп қарыз болған еді. Ол өзін теософистердің қатарына жатқызды және ғылыми дәуірде сенімді және бақытты табиғаттан тыс адаммын деп мәлімдеді. Оның жүйесі, күмәнді немесе тіпті қияли элементтерді қамтитын сияқты көрінсе де, жалпы контурлары бойынша терең, жан-жақты, қорқынышсыз және логикалық оймен құрылған құрметті, зор тұтастық болып табылады. Оның ойлау ерекшелігі – оның спиритизмінің реалистік сипаты: оның абстракциялары – барлық нақты болмыстар; оның рухани тұлғалары – нақты және денелі; оның шындығы – нақты болу. Сондықтан Роте, Шлейермахерден айырмашылығы, мысалы, Құдайдың жекелігіне, жақсылық пен жамандық рухтары әлемінің нақтылығына және Мәсіхтің көрінетін екінші келуіне ерекше мән береді. Осы себепті оның діни сезімі мен теологиялық ой-пікірлері адамның табиғатымен, жер бетіндегі тарихымен және адамзат қоғамымен қатар келетін Құдайдың патшалығында іске асуын қажет етті.

As a youth Rothe had a bent towards a supernatural mysticism; his chosen authors were those of the romantic school, and Novalis remained throughout his life a special favourite. In Berlin and Wittenberg he came under the influence of Pietism as represented by such men as Rudolf Stier and Friedrich Tholuck, though Tholuck pronounced him a "very modern Christian." He afterwards confessed that, though he had been a sincere Pietist, he was never a happy one. In Rome, under the broadening influence of classical and ecclesiastical art, he learned to look at Christianity in its human and universalistic aspects, and began to develop his great idea, the inseparable relation of religion and morals. He began then, and particularly after the revolution of July 1830, likewise to give a more definite form to his peculiar view of the relations of church and state. He thus became out of harmony with the pietistic thought and life of Wittenberg. His removal to Heidelberg and the publication of his first important work, Die Anfänge der christlichen Kirche und ihrer Verfassung (1837), coincide with the attainment of the principal theological positions with which his name is associated. During the middle period of his career (1837–61) he led the life of a scholastic recluse. During the last six years of his life he came forward as the advocate of a free theology and of the Protestantenverein. Rothe was one of the most profound and influential of modern German theologians. Like Schleiermacher he combined with the keenest logical faculty an intensely religious spirit, while his philosophical tendencies were in sympathy rather with Hegel than with Schleiermacher, and theosophic mysticism was more congenial to him than the abstractions of Spinoza, to whom Schleiermacher owed so much. He classed himself among the theosophists, and claimed to be a convinced and happy supernaturalist in a scientific age. His system, though it may seem to contain doubtful or even fantastic elements, is in its general outlines a noble massive whole, constructed by a profound, comprehensive, fearless and logical mind. A peculiarity of his thought was the realistic nature of his spiritualism: his abstractions are all real existences; his spiritual entities are real and corporeal; his truth is actual being. Hence Rothe, unlike Schleiermacher, lays great stress, for instance, on the personality of God, on the reality of the worlds of good and evil spirits, and on the visible second coming of Christ. Hence his religious feeling and theological speculation demanded their realization in a kingdom of God coextensive with man's nature, terrestrial history and human society.

Теологиялық этика

Осылайша Роттың теологиялық жүйесі «Theologische Ethik» аталды, ол өзінің бір кітабына осылай ат қойды (3 том, 1845–1848). Осы еңбегінің арқасында Рот теолог және этика жазушысы ретінде беделді мәртебеге ие болды. Бірінші басылым екінші басылымы (5 том, 1867–71) жарық көргенге дейін он екі жыл бойы сатылымда болмады. Автордың ниеті – тұтас кітапты қайта жазу еді, бірақ ол алғашқы екі томды аяқтағаннан кейін қайтыс болды. Қалған бөліктерді профессор Генрих Холцман автордың қалдырған жазбалары мен түзетулерімен бірге алғашқы басылымнан қайта басып шығарды. «Теологиялық этика» автордың теологияның теориялық жүйесіне жасаған жалпы шолумен басталады, оның екі бөлімі – теология және космология. Космология физика (табиғат әлемі) және этика (рух әлемі) екі тармаққа бөлінеді. Шығарманың негізгі бөлігі осы соңғы тармаққа арналған. Діни сананы талдағаннан кейін, Рот абсолютті, жеке және рухани Құдай туралы ілімді ұсынады. Содан кейін ол Құдай туралы түсінігінен жаратылыстың даму процесі мен тарихын шығарады, ол мәңгілік түрде жалғасып, өзінің мәңгілік мақсаты ретінде рухтар әлемін жасайды, олардың кейбіреулері өзіндік шығармашылыққа ие және Жаратушының абсолютті тұлғасын бөліседі. Рот табиғи адамды физикалық табиғаттың дамуының нәтижесі деп санайды және рухты Құдайдың көмегімен осы жандардың моральдық даму процесін жалғастыратын жеке жетістік ретінде қарастырады. Оның теориясы табиғи адамды жануарлардың табиғи эволюциялық процестері арқылы дамытуға толық сенімді. Дамудың жоғары сатысына қол жеткізу – адамның моральдық және діни міндеті; бұл жоғары саты – өзін-өзі анықтау, әрбір адамның еркін және ақылды агент ретінде немесе жеке тұлға ретінде әрекет етуі, оның ғаламдық әсері – барлық материалдық нәрсені рухани болмысқа бағындыру. Бұл жеке руханилану процесі – Құдайдың мәңгілік жарату ісінің жалғасы. Осылайша, моральдық және діни өмір үйлеседі, ал қалыпты жағдайда – біртәлгей болады; екеуінің де мақсаты бірдей және олар әлемді руханиландыру міндетімен айналысады. «Дін шындыққа айналуы үшін моральды қажет етеді, өйткені ол Құдаймен бірлікке қол жеткізу идеясының іске асырылатын жалғыз нақты түрі болып табылады; ал мораль өзінің толыққанды дамуын табу үшін діннің көмегіне мұқтаж, оның жарығында ғана өзінің барлық кеңдігі мен тереңдігін түсіне алады». Рот адамның даму процесінің қажетті түрде бұрмаланған формаға ие болып, күнә фазасынан өтетініне сенімді. Бұл бұрмаланған жағдай жаңа жаратылыс актісін – құтқаруды талап етеді, бірақ ол бастапқыда Құдайдың жоспарының бір бөлігі болды. Осы құтқаруға дайындалу үшін діни сананы тазарту және жаңғырту үшін табиғаттан тыс аян қажет болды, ал Құтқарушының өзі адамзат тарихында жаңа керемет жаратылыс ретінде пайда болуы керек еді, ол әйелден туған, бірақ еркектен емес. Құтқарушының табиғаттан тыс тууының нәтижесінде, яғни Екінші Адам түпкі күнәден босатылды. Ол өзінің моральдық және діни дамуымен Құдай мен адам арасындағы толық қарым-қатынасты мүмкін етті, бұл адамзатты жаратудың жаңа және ең жоғары сатысы болды. Құтқарушы бастаған бұл даму кезеңі Оның Патшалығы немесе құтқарылу қауымдастығы арқылы жүзеге асырылады, ол моральдық және діни болып табылады, ал бастапқыда және уақытша түрде – діни, яғни шіркеу. Адамдар өз табиғаттарының толық дамуына жетіп, Құтқарушының кемелдігін қабылдағанда, діни және моральдық өмір арасындағы шекара жоғалады, ал христиан мемлекеті, адам өмірінің ең жоғары саласы ретінде, барлық адамдық функцияларды білдіретін шіркеуді ығыстырады. «Құтқарушы шіркеу арқылы мемлекетті христиандыққа айналдырған сайын, шіркеу құрылымын аяқтау оның жойылуына себеп болуы керек». Сондықтан шіркеудің құлдырауы өкінішті емес, христиан өмірінің тәуелсіздігі мен толықтығының салдары ретінде қабылдануы керек. Оның «Pflichtenlehre» еңбегінің үшінші бөлімі әдетте ең жоғары бағаланады, себебі ол этикалық ойшыл ретінде оның толық күшін көрсетеді және ешқандай теософиялық болжамдармен араласпайды.

Thus Rothe's theological system became a Theologische Ethik, as he entitled one of his books (3 vols., 1845 1848). It is on this work that Rothe's permanent reputation as a theologian and ethical writer rests. The first edition remained twelve years out of print before the second (5 vols., 1867–71) appeared. It was the author's purpose to rewrite the whole, but he died when he had completed the first two volumes. The remainder was reprinted from the first edition by Professor Heinrich Holtzmann, with the addition of some notes and emendations left by the author. The Theologische Ethik begins with a general sketch of the author's system of speculative theology in its two divisions, theology proper and cosmology, cosmology falling into the two subdivisions of Physik (the world of nature) and Ethik (the world of spirit). It is the last subdivision with which the body of the work is occupied. After an analysis of the religious consciousness, which yields the doctrine of an absolute personal and spiritual God, Rothe proceeds to deduce from his idea of God the process and history of creative development, which is eternally proceeding and bringing forth, as its unending purpose, worlds of spirits, partially self creative and sharing the absolute personality of the Creator. Rothe regards the natural man as the consummation of the development of physical nature, and obtains spirit as the personal attainment, with divine help, of those beings in whom the further creative process of moral development is carried on. His theory leaves the natural man, without hesitation, to be developed by the natural processes of animal evolution. The attainment of the higher stage of development is the moral and religious vocation of man; this higher stage is self determination, the performance of every human function as a voluntary and intelligent agent, or as a person, having as its cosmical effect the subjection of all material to spiritual existences. This personal process of spiritualization is the continuation of the eternal divine work of creation. Thus the moral life and the religious life coincide, and when normal are identical; both have the same aim and are occupied with the same task, the accomplishment of the spiritualization of the world. "Piety, that it may become truth and reality, demands morality as its fulfilment, as the only concrete element in which the idea of fellowship with God is realized; morality, that it may find its perfect unfolding, requires the aid of piety, in the light of which alone it can comprehend its own idea in all its breadth and depth." The process of human development Rothe regards as necessarily taking an abnormal form and passing through the phase of sin. This abnormal condition necessitates a fresh creative act, that of salvation, which was, however, from the first, part of the divine plan. As a preparation for this salvation supernatural revelation was required for the purifying and revivification of the religious consciousness, and the Saviour Himself had to appear in human history as a fresh miraculous creation, born of a woman but not begotten by a man. In consequence of His supernatural birth the Saviour, or the second Adam, was free from original sin. By His own moral and religious development He made possible a relation of perfect fellowship between God and man, which was the new and highest stage of the divine creation of mankind. This stage of development inaugurated by the Saviour is attained by means of His kingdom or the community of salvation, which is both moral and religious, and in the first instance and temporarily only religious—that is, a church. As men reach the full development of their nature, and appropriate the perfection of the Saviour, the separation between the religious and the moral life will vanish, and the Christian state, as the highest sphere of human life representing all human functions, will displace the church. "In proportion as the Saviour Christianizes the state by means of the church must the progressive completion of the structure of the church prove the cause of its abolition." The decline of the church is therefore not to be deplored, but recognized as the consequence of the independence and completeness of the Christian life. It is the third section of his work—the Pflichtenlehre—which is generally most highly valued, and where his full strength as an ethical thinker is displayed, without any mixture of theosophic speculation.

Басқа жұмыстар

Рот қайтыс болғаннан кейін оның бірнеше томдық уағыздары мен лекциялары (догматика, уағызтану тарихы) және "Тыныш сәттер" (Виттенберг, 1872) деген атпен қысқаша очерктер мен діни медитациялар жинағы жарық көрді. Джейн Стоддарттың 1886 жылы жарық көрген аудармасы "Тыныш сағаттар" деп аталды.