Кіріспе

Экономикада өндіріс шығындарының құндылық теориясы – бұл объектінің немесе жағдайдың бағасы оны жасауға жұмсалған ресурстардың құнымен анықталады деген теория. Шығындар өндіріс факторларының кез келгенін (еңбек, капитал немесе жерді қоса алғанда) және салықтарды қамтуы мүмкін. Бұл теория тұрақты масштабтағы өнімділік және өндірілмеген бір ғана фактордың болуы сияқты шарттарда ең дұрыс көрінеді. Осы шарттарда Пол Сэмюэлсонның алмастыру ережесі деп аталатын теореманың екіұшты нұсқасы – минималды баға теоремасы қолданылады. Осы шарттар бойынша тауардың ұзақ мерзімді бағасы сол тауарды жасауға жұмсалған шығындардың қосындысына, соның ішінде пайыздық төлемдерге тең болады.

Теорияның тарихи дамуы

Тарихи тұрғыдан алғанда, мұндай теориялардың ең танымал жақтаушысы Адам Смит болуы мүмкін. Пьеро Сраффа «Дэвид Рикардоның жинақталған еңбектерінің» бірінші томына жазған кіріспесінде Смиттің «қосу» теориясына сілтеме жасады. Смит табиғи бағаларды нарықтық бағамен салыстырды. Смит нарықтық бағалардың табиғи бағаларға ұмтылатынын болжады, онда өнімдер «тиімді сұраныс деңгейінде» орналасады. Осы деңгейде Смиттің тауарлардың табиғи бағасы – өндіріске қажетті факторлар үшін төленетін жалақының, пайданың және рентаның табиғи ставкаларының қосындысы болып табылады. (Смит рента бағаны анықтай ма, әлде баға рентаны анықтай ма деген мәселеде түсініксіздік тудырады. Кейінгі классикалық экономистердің консенсусы – Рикардо, Мальтус және рента теориясы бойынша олардың пікірлері.) Дэвид Рикардо бұл өндіріс шығындарының баға теориясын еңбек құнының теориясымен біріктірді, осы соңғы теорияны Эуген фон Бём-Баверк және басқалар түсіндіргендей. Бұл теория бойынша бағалар тауарға жұмсалған әлеуметтік тұрғыдан қажетті еңбекке пропорционалды болып келеді. Рикардо бұл теорияны «Саяси экономика және салық салу қағидалары» атты еңбегінің бірінші тарауында баяндайды, бірақ оны тек ұсынысы серпімді тауарларға қатысты деп түсіндіреді. Такнага Рикардоның бастапқыда өндіріс шығындарының құн теориясын ұстанғанын жаңаша түсіндіріп, «Саяси экономика және салық салу қағидалары» еңбегінің мәтіндеріне сүйене отырып, оны дәйектірек етіп көрсетеді. Бұл жорамалды жоққа шығару кейіннен «трансформация проблемасы» деп аталатын мәселеге әкелді. Карл Маркс бұл теорияны «Капиталдың» бірінші томында пайдаланды, бірақ теорияның төменгі деңгейдегі абстракцияда дұрыс емес екенін жақсы білді. Бұл Дэвид Рикардо мен Карл Маркс «нағыз ниеттері» туралы түрлі пікірталастарға себеп болды. Дегенмен, барлық ірі классикалық экономистер мен Маркс бағаның еңбек теориясын қабылдамағаны күмәнсіз. Йошнори Шиозава Рикардоның құн теориясының өндіріс шығындарына қатысты заманауи түсіндірмесін ұсынды. Польшалық экономист Михал Калецки «шығынмен анықталатын бағалы» (мысалы, өндіріс және қызмет көрсету) және «сұраныспен анықталатын бағалы» (мысалы, ауыл шаруашылығы және шикізат өндіру) секторлерді ажыратты.

Нарықтық баға

Нарықтық баға – танымал экономикалық ұғым: ол нарықта тауар немесе қызмет қандай бағамен ұсынылады немесе сатылады дегенді білдіреді. Бұл ұғым көбінесе микроэкономиканы зерттеуде маңызды. Нарықтық құн мен нарықтық баға тек нарықтың тиімділігі, тепе-теңдігі және рационалды күтулер болған жағдайларда ғана тең болады. Экономикада өндіріс масштабының өсуімен байланысты табыс және масштабтық экономика – өндіріс көлемі ұлғайғанда не болатынын сипаттайтын ұқсас терминдер. Олар әртүрлі, бірін-бірі алмастыра алмайтын түсініктер.

Еңбек құн теориясы

Құнның еңбек теориялары – тауарлардың нақты құны оларды жасауға жұмсалатын еңбекке байланысты экономикалық теориялар. Еңбек құны туралы көптеген түсіндірмелер бар, олардың ортақ белгісі – айырбасталатын тауардың немесе қызметтің "құны" оны жасауға қажетті еңбек көлеміне тең немесе пропорционал деп есептеледі (өндірісте қолданылатын шикізат пен жабдықтарды жасауға жұмсалатын еңбек көлемін қоса алғанда). 19-ғасырдың ортасына дейін классикалық экономистер арасында құнның әртүрлі еңбек теориялары басым болды. Бұл теория ең алдымен Адам Смит пен Дэвид Рикардомен байланысты. Кейіннен ол көбінесе марксистік экономикамен байланысты болса, қазіргі заманғы бағытталған экономистер арасында ол шекті пайдалылық тәсілімен ығыстырылған деп саналады.

Салықтар мен субсидиялар

Салықтар мен субсидиялар тауарлар мен қызметтердің бағасын өзгертеді. Тауар сатушыларына салынатын шекті салық ұсыныс қисығын солға қарай жылжытады, екі ұсыныс қисығы арасындағы тік қашықтық бірлік салық мөлшеріне тең болғанша; басқа жағдайлар өзгермесе, бұл тұтынушылар төлейтін бағаны (жаңа нарықтық бағаға тең) арттырады және сатушылар алатын бағаны төмендетеді. Өндіріске берілетін шекті субсидия ұсыныс қисығын оңға қарай жылжытады, екі ұсыныс қисығы арасындағы тік қашықтық бірлік субсидия мөлшеріне тең болғанша; басқа жағдайлар өзгермесе, бұл тұтынушылар төлейтін бағаны (жаңа нарықтық бағаға тең) төмендетеді және өндірушілер алатын бағаны арттырады.