Кіріспе

Серб эпопеясы – сербтер жасаған эпостық поэзияның бір түрі. Ол бүгінгі Сербия, Босния және Герцеговина, Хорватия, Черногория және Солтүстік Македонияда пайда болған. Негізгі циклдар 14-19 ғасырлар аралығында белгісіз серб авторларымен жазылған. Олар көбінесе тарихи оқиғалар мен тұлғаларға арналған. Эпостық поэзияға гусли аспабы сүйемелдейді. Серб эпопеясы серб ұлттық санасының қалыптасуына көмектесті. Принц Марко, хайдуктар және ускоктар циклдары сербтерді бостандыққа қол жеткізуге және батырлық өткендерін қайта жаңартуға шабыттандырды. Атап айтқанда, хайдуктар ұлттық өзіндіктің ажырамас бөлігі саналады; әңгімелерде хайдуктар батырлар ретінде бейнеленеді: олар Осман империясының билігі тұсында серб элитасының рөлін атқарды, серб халқын Османдық зорлық-зомбылықтан қорғады, ұлттық азаттыққа дайындалды және Сербия революциясына үлес қосты.

Гасл

Гусле (гусле) Балқанда батырлық әндерді (эпостық поэзияны) аспаптық сүйемелдейді. Аспап тік тұрып, екі тізе арасында ұсталады, сол қол саусақтары мойнында болады. Ішектер мойынға ешқашан басылмайды, бұл аспапқа гармониялық және ерекше дыбыс береді. Аспаптың шығу тегі туралы бір пікірге келмейді, бірақ кейбір зерттеушілер оны 6 ғасырдағы Византиялық дереккөздерге сүйене отырып, славяндар Балқанға әкелгенін айтады. Теодосий Гиландский (1246–1328) Стефан Неманджичтің (1196–1228) серб ақсүйектерін домбыра және "гусле" ойнайтын музыканттармен көңіл көтергенін жазған. Гусле туралы сенімді жазбалар тек 15 ғасырда пайда болды. 16 ғасырдағы саяхат естеліктерінде Босния мен Сербияда осы аспап туралы айтылады. Османдық кезеңде сербтер гуслеге ән салғандығы мәлім. Белгілі серб орындаушылары 16-шы және 17-ші ғасырларда Польша корольдік сарайында, содан кейін Украина мен Венгрияда өнер көрсеткен. Серб-хорват әдебиетінде 1415 жылы Владыслав II Ягеллоның сарайында серб гуслары болғаны туралы ескі дерек бар. 1612 жылы жарық көрген өлеңінде Каспер Миасковский "серб гуслиі мен гайдасы Масленица күнін басып тастайды" деп жазды. Жозеф Бартоломей Зиморович 1663 жылы жазған "Спиваци" ("Әншілер") идилиясында "серб гуслиіне ән салу" деген тіркес қолданды.

Қазіргі серб эпосы

Эпикалық поэзия бүгінге дейін жазылып келеді. Кейбір қазіргі заманғы әндер кітаптарда немесе жазылып, авторлық құқықпен қорғалады, бірақ кейбіреулері жалпыға қолжетімді болып, ежелгілердегідей кейінгі авторлар тарапынан өңделеді. Ескі эпикалық поэзияны ұстанып, бірақ эпикалық сипатқа ие емес, көңіл көтеруге арналған жаңа әндер де бар; олар да авторсыз таралып жүр. 19 ғасырдың екінші жартысында Сербия парламентінің бір депутаты күн сайын парламенттен шығып, ақша реформасы туралы пікірталасты эпикалық поэзия стилінде баяндайтын. Қазіргі заманғы эпикалық кейіпкерлерге: Радован Караджич, Ратко Младич және Воислав Шешель кіреді. Тақырыптары: Югославия соғыстары, Югославияны НАТО-ның бомбалауы және Гаага трибуналы. Сербияның танымал қазіргі заманғы эпикалық орындаушылары, гуслар: Миломир "Мильян" Мильян, Джоко Копривица, Бошко Вуячич, Властимир Барач, Сава Станишич, Милош Шегрт, Саша Лакетич және Милан Мрддович.