Ақ шыбықтар тұқымдасы

Кіріспе

Көмекшілер отбасысы

Аққұрттар – әдетте өсімдік жапырақтарының төменгі жағымен қоректенетін гемиптерлер тобы. Олар Aleyrodidae отбасын құрайды, Aleyrodoidea үлкен тобындағы жалғыз отбасы. 1550-ден астам түрі сипатталған.

Сипаттама және таксономия

Aleyrodidae – Sternorrhyncha қосымшасының бір тұқымдасы, қазіргі уақытта Psylloidea суперқауымымен туысқан Aleyrodoidea суперқауымын қамтиды. Бұл тұқымдас көбінесе ескі әдебиеттерде "Aleurodidae" деп аталады, бірақ бұл кішірек синоним және зоологиялық номенклатураның халықаралық стандарттарына сәйкес дұрыс емес. Aleyrodidae – шағын жәндіктер, көпшілігінің қанаттарының ені 3 мм-ден кем, ал денесінің ұзындығы 1-2 мм аралығында болады. Көптеген түрлері соншалықты кішкентай болғандықтан, оларды жылыжайларда бақылау қиынға түседі, себебі оларды тек өте ұсақ торлармен ғана тоқтатуға болады. Шын мәнінде, олар соншалықты ұсақ торларға кіре алады, олардың табиғи жаулары олардың ізінен келе алмайды, сондықтан жылыжайлардағы бақылаусыз ақ шыбындар популяциясы тез өседі. "Ірі ақ шыбын" түрлерінің кейбіреулері 5 мм-ден асып кетеді. Бұл кейде жыныстық диморфизммен байланысты, онда бір жыныстың екіншісінен айтарлықтай үлкенірек болуы мүмкін. Мұндай диморфизм Sternorrhyncha-да жиі кездеседі, мысалы, көптеген қабықты жәндіктердің еркектері аналықтарымен салыстырғанда кішкентай болады. Алайда, кейбір тропикалық түрлердің аталықтары аналықтарынан әлдеқайда үлкен болуы таң қалдырады. Қозғалмалы Sternorrhyncha-ның көпшілігі сияқты, ересек Aleyrodidae-де жақсы дамыған антенналары бар, олар осы тұқымдасқа жататын көптеген түрлерде жеті сегменттен тұрады. Көптеген Hemiptera-ларда сияқты, екі оцелли бар, олар әдетте Aleyrodidae-де күрделі көздердің алдыңғы жиегінде орналасқан. Күрделі көздердің өзі өте ерекше: көпшілігінде жоғарғы және төменгі жартылары айқын түрде тарылған, ал кейбір түрлерде толық ажыратылған. Мысалы, ересек Bemisia-ны Trialeurodes-тен ажыратудың бір жолы – Bemisia-дағы күрделі көздердің жоғарғы және төменгі бөліктері бір ғана омматидиймен байланысқан, ал Trialeurodes-те олар толық ажыратылған. Екеуінің де жұмыс істейтін ауыз мүшелері және екі жұп жарқын, жұмыс істейтін қанаттары бар; артқы қанаттары айтарлықтай қысқартылмаған, сондай-ақ кейбір басқа Hemiptera-ларда, мысалы, көптеген Coccoidea-ларда кездесетін иілген немесе шанақты тәрізді құрылымдарға айналдырылмаған. Қанат тамырлары Psyllidae-дегідей азайтылған, бірақ әдетте одан да көп. Көптеген туыстарда әр қанатта бір ғана көзге түсетін және тармақталмаған тамыр бар; алайда, Udamoselis сияқты үлкен түрлердің қанаттарында тамырлар азырақ азайтылған, бірақ олар әлі де қарапайым және аз. Дегенмен, барлық түрлер ақ түсті емес; мысалы, Aleurocanthus woglumi – күлгін қара. Aleyrodidae-дің аяқтары жақсы дамыған және өте ұзын, бірақ нәзік, ал Psyllidae-ден айырмашылығы, секіруге бейімделмеген. Тарсиде шамамен бірдей ұзындықтағы екі сегмент бар. Претарсус жұпты тырнақтармен жабдықталған, олардың арасында эмподиум орналасқан – кейбір түрлерде эмподиум қылшық, ал басқаларында – жапсырма. Aleyrodidae-дің ас қорыту жүйесі Sternorrhyncha-ға тән, оның ішінде сүзгі камерасы бар, сондықтан Aleyrodidae-дің барлық белсенді сатылары көп мөлшерде балшық шығарады; анус симбиоздық түрлерге, негізінен құмырсқаларға балшық ұсынуға бейімделген; балшық анустан шығады, ол іштің құйрықтық сегментінің арқалық бетіндегі вазиформалық тесік деп аталатын тесіктің ішінде орналасқан. Бұл тесік үлкен және оперкулуммен жабылған. Бұл құрылым Aleyrodidae-ге тән және тұқымдас ішінде таксономиялық диагностикалық белгі, өйткені ол түрге байланысты пішінде өзгереді. Тесіктің ішінде, оперкулумның астында тілге ұқсас лингула орналасқан. Ол балшықтың шығарылуына қатысы бар сияқты, және бір кезде оның балшықты өндіретін орган деп қате есептелген. Кейбір түрлерде ол оперкулумның астынан шығып тұрады, ал басқаларында әдетте жасырылған.

The Aleyrodidae are a family in the suborder Sternorrhyncha and at present comprise the entire superfamily Aleyrodoidea, related to the superfamily Psylloidea. The family often occurs in older literature as "Aleurodidae", but that is a junior synonym and accordingly incorrect in terms of the international standards for zoological nomenclature. Aleyrodidae are small insects, most species with a wingspan of less than 3 mm and a body length of 1 mm to 2 mm. Many are so small that their size complicates their control in greenhouses because they can only be excluded by screening with very fine mesh; in fact they can enter mesh so fine that many of their natural enemies cannot come in after them, so that unchecked whitefly populations in greenhouses rapidly become overwhelming. Some "giant whitefly" species exist, some of which may exceed 5 mm in size. This sometimes is associated with sexual dimorphism in which one sex is markedly larger than the other. Such dimorphism is common in the Sternorrhyncha, in which the males of most scale insects for example are tiny compared to the female. Remarkably however, in some giant tropical species the males are much larger than the females. Like most of the mobile Sternorrhyncha, adult Aleyrodidae have well developed antennae, which in most species in this family are seven segmented. As in many Hemiptera, there are two ocelli, which generally in the Aleyrodidae are placed at the anterior margins of the compound eyes. The compound eyes themselves are rather remarkable: many have a distinct constriction between the upper and lower halves, and in some species there is a complete separation. for instance, one way to tell adult Bemisia from Trialeurodes is that the upper and lower parts of the compound eyes are connected by a single ommatidium in Bemisia, while in Trialeurodes they are completely separate. Both sexes have functional mouthparts and two pairs of membranous, functional wings; the rear wings are neither much reduced, nor modified into any such hooked or haltere like structures as occur in some other Hemiptera such as many of the Coccoidea. The wing venation is reduced, like that of the Psyllidae, only generally much more so. In many genera there is only one conspicuous and unbranched vein in each wing; however, wings of larger species such as Udamoselis have less reduced venation, though their veins still are simple and few. However, not all species are white; for example, Aleurocanthus woglumi is slaty black. The legs of Aleyrodidae are well developed and fairly long, but gracile, and in contrast to Psyllidae, not adapted to leaping. The tarsi have two segments of roughly equal length. The pretarsus has paired claws, with an empodium between—in some species the empodium is a bristle, but in others it is a pad. The digestive system of the Aleyrodidae is typical of the Sternorrhyncha, including a filter chamber, and all active stages of the Aleyrodidae accordingly produce large quantities of honeydew; the anus is adapted to presentation of honeydew to symbiotic species, mainly ants; the honeydew emerges from the anus, which is inside an opening called the vasiform orifice on the dorsal surface of the caudal segment of the abdomen. This orifice is large and is covered by an operculum. The entire structure is characteristic of the Aleyrodidae and within the family it is taxonomically diagnostic because it varies in shape according to the species. Within the orifice beneath the operculum there is a tongue like lingula. It appears to be involved in the expulsion of honeydew, and in fact at one time was wrongly assumed to be the organ that produced the honeydew. In some species it protrudes from beneath the operculum, but in others it normally is hidden.

Тамақтанған кездегі зақымдану

Ақ құс өсімдіктердің флоэмасын сорып алып, уытты сілекейін енгізеді, соның салдарынан өсімдіктердің тургорлық қысымы төмендейді. Ақ құстар көптеп шоғырланғандықтан, сезімтал өсімдіктер тез арада әлсіреп қалуы мүмкін. Одан әрі зиян келтіретін нәрсе – ақ құстар бөліп шығаратын балшықтан пайда болатын көбелек. Бұл фермалардың мақта жинағын өңдеу мүмкіндігіне де қатысты қиындықтар тудыруы мүмкін. Ақ құстар гемиметаболалық метаморфозаның өзгертілген түрін бастан кешіреді, яғни дамудың жас кезеңдері жылжымалы күйде басталып, кейіннен қонақ өсімдіктерге бекінеді. Ересек құсқа дейінгі саты – қуыршақ, бірақ ол толық метаморфозаға ұшырайтын жәндіктердің қуыршақ сатысынан көп ерекшеленеді.

Бақылау

Ақ құртты бақылау қиын және күрделі, себебі ақ құрттар химиялық пестицидтерге жылдам төзімділік қасиетін дамытады. USDA "алдын алуға бағытталған және мүмкіндігінше мәдени және биологиялық бақылау әдістерін қолданатын интеграцияланған бағдарламаны" ұсынады. Ауыр залалуды бақылау үшін пестицидті алғаш рет қолдану қажет болуы мүмкін, бірақ қайталап қолдану пестицидтерге төзімді ақ құрттардың пайда болуына әкелуі мүмкін, сондықтан тек таңдамалы инсектицидтерді қолдануға кеңес беріледі. Флорида университетінен нақты инсектицид туралы ақпарат пен нұсқауларды алуға болады. Қолданылатын инсектицид ақ құрттардың табиғи жойғыштарын өлтірмейтініне көз жеткізу керек. Пестицид қолданғаннан кейін биологиялық әдісті тиімді пайдалану үшін, жойғыштар немесе паразитоидтарды жібермес бұрын өсімдіктерді жуу ұсынылады. Ақ құрттарды бақылау үшін қолданылатын пестицидтерде әдетте белсенді ингредиенттер ретінде неоникотиноидты қосылыстар болады: клотианидин (коммерциялық), динотефуран (дәріханадан және коммерциялық), имидаклоприд (дәріханадан және коммерциялық) және тиаметоксам (коммерциялық). Неоникотиноидтар жұтылғанда зиянды болуы мүмкін. Өнімге төзімділік қалыптасуын болдырмау үшін әр түрлі топтарға жататын инсектицидтерді ауыстыру тиімді болуы мүмкін. Клотианидин және динотефуран бір топқа жатады. Жапырақтарды инсектицидтік сабынмен шашу – тағы бір, экологиялық таза нұсқа.

Химиялық емес құралдар

Биологиялық әдістер ақ құрттардың таралуын бақылау үшін де ұсынылған, және олар химиялық әдістермен бірге қолданылуы мүмкін. Өсімдікті, әсіресе жапырақтардың төменгі жағын жуу, өсімдіктердегі зиянкестердің санын азайтуға және басқа әдістермен оларды басқаруды тиімдірек етуге көмектеседі. Ақ құрттар сары түске тартылады, сондықтан сары жабысқақ қағаз таралуды бақылау үшін тұзақ ретінде пайдаланылуы мүмкін. Өлі жапырақтарды немесе ақ құрттар жеген жапырақтарды алып тастап, өртеп немесе аурудың қайтадан пайда болуын және таралуын болдырмау үшін жабық ыдыстарға салуға болады. Ауру зақымдалған бөліктерді сумен шаю немесе вакуумдау, сондай-ақ ауыр зақымдалған бөліктерді алып тастау және ерте анықтау маңызды. Ақ құрттарды бақылау үшін пестицидтерді қолдану тиімді емес, ал кең таралған ластану қымбатқа түсуі мүмкін; осы мәселені алдын алу шараларымен болдырмаған жөн. Жасыл желектілер, қанаттылар, кішкентай қарақшылар, үлкен көзділер, қыз құстар, Encarsia formosa және фитосейид кенелері сияқты бірнеше жыртқыштар мен паразитоидтар ақ құрттардың таралуын бақылауда тиімді болуы мүмкін. Ақ құрттарды басқару үшін Beauveria bassiana (ларвалар мен ересектерге әсер етеді) немесе Isaria fumosorosea сияқты микробиологиялық негіздегі биопестицидтерді де қолдануға болады. Жасыл желектілердің дернәсілдері ашкөз, сондықтан ақ құрттарды, сондай-ақ көкжапырақтарды, трипстерді, шырыштарды, көбелек жұмыртқаларын және қалқаншаларды жейді. Олар құрттарды да жей алады. Оларды коммерциялық жәндік шаруашылықтарынан жұмыртқа түрінде сатып алуға болады және олар қабылдағаннан кейін бір-үш апта дернәсіл күйінде қалады. Ересек жәндіктер ұша алады және көбею үшін тек тозаң, бал және нектармен қоректенеді. Қайталап қолдану қажет болуы мүмкін, ал жұмыртқаларды құмырсқалар немесе ересек жасыл желектілер сияқты табиғи жыртқыштар қабылдаудан бұрын жеуі мүмкін. Қанаттылар да қолданылады. Олар көбінесе жәндік жұмыртқаларын жейді, сонымен қатар бұталардың дернәсілдерімен, көкпарлармен, қалқанша жәндіктерімен және жас сіркешөптермен қоректенеді. Ересектер көбінесе жабайы табиғатта қорғаныс күйінде жиналады және зиянкестерді бақылау үшін тасымалданады; алайда, олар босатылған жерде қалуы мүмкін емес. Олар шамамен бір жыл өмір сүреді және үнемі жұмыртқа салып, көбейе береді. Олардың ұшу қабілетін шектеу үшін босату алдында олардың қанаттарына жабысқақ затты бүркуге болады. Жылыжайдан белгілі бір толқын ұзындығындағы ультракөк сәуленің өтуін шектеу үшін қолданылатын тор немесе пленка ақ құрттар мен басқа да жылыжай зиянкестерінің азық өсімдіктерін табу қабілетін күрт төмендетуі мүмкін деген үміттендіріледі. Егер бұл әсер маңызды болса, зиянкестер мұндай бақылау шараларына қалай бейімделуі мүмкін екені әлі белгісіз.

Biological methods have also been proposed to control whitefly infestation, and may be paired with chemical methods. Washing the plant, especially the undersides of leaves, may help reduce the number of the pests on the plants and make their management by other methods more effective. Whiteflies are also attracted by the color yellow, so yellow sticky paper can serve as traps to monitor infestations. Dead leaves or leaves that have been mostly eaten by whiteflies can be removed and burned or carefully placed in closed bins to avoid reinfestation and spreading of the disease. Early detection in combination with hosing or vacuuming of diseased portions as well as removal of any section that is heavily infested. Pesticide use is not ideal in the case of controlling whitefly and widespread contamination can be costly; it is best to avoid this problem with aggressive preventive measures. Several predators and parasitoids may be effective in controlling whitefly infestations, including green lacewings, ladybirds, minute pirate bugs, big eyed bugs, damsel bugs, Encarsia formosa and phytoseiid mites. Integrated management of whiteflies can as well be done using biopesticides based on microbials such as Beauveria bassiana (effective on larvae and adults) or Isaria fumosorosea. Green lacewing larvae have voracious appetites, so will attack whiteflies, as well as other pests, including aphids, mealybugs, spider mites, leafhopper larvae, moth eggs, scales, and thrips. They also can attack other insects, including caterpillars. They are available as eggs from commercial insectaries, and will stay in a larval stage after they hatch for one to three weeks. The adult insects can fly and will feed only on pollen, honey, and nectar to reproduce. Repeated application may be necessary and the eggs could be eaten before they hatch by their natural predators, such as ants or mature green lacewings. Ladybirds are also used. They eat mostly insect eggs, but will also feed on beetle larvae, aphids, scale insects, and young caterpillars. Adults are often collected when in a dormant state in the wild and shipped for use in pest control; however, they may not stay in the location where they are released. They do live for about a year and will continuously lay eggs and reproduce. Spraying the bugs' wings with a sticky substance before release may hinder their ability to fly. Some promising claims have been made that mesh or film that excludes ultraviolet of certain wavelengths from a greenhouse interfere severely with the ability of whitefly and various other greenhouse pests, to find their food plants. It is not yet clear, assuming that the effect is substantially of value, how readily pests in such circumstances might develop behavioural tolerance to such control measures.

Жолдас өсімдіктер

Бақшада көкөністермен бірге бірнеше өсімдіктерді аралас отырғызуға болады, олар ақ шырындардан қорғану үшін серіктес өсімдіктер ретінде қызмет етеді. Мысалы, настурциялар қайыңға немесе томатқа қорғаныс береді деп есептеледі. Олар тамырынан ақ шырындарды қорғайтын химиялық заттар бөліп шығарады. Ашық есік астындағы жағдайда француздық календулалар мен қысқа жүзімді томаттарды аралас өсіру зерттеуінде, өсімдіктер өсу маусымының басынан бірге өсірілген кезде ақ шырындарды біршама бақылауға қол жеткізілді; алайда лимонен диспенсерлері тиімдірек болды. Зинниялар, керісінше, ақ шырындарды жейтін жыртқыштарды тартады, оның ішінде құмырсқалар, жыртқыш масалар мен шырындар. Осыған ұқсас қызмет атқаратын басқа да өсімдіктер – құмырсқа бұтасы, ананас шалфейі және ара бальзамы. Бұл өсімдіктердің әрқайсысы жақын маңдағы өсімдіктердің иісін жасырады, осылайша кейбір зиянкес жәндіктердің оларды анықтауын қиындатады, сондай-ақ көптеген мяттар да осы қасиетке ие.