Кіріспе

Балиндар (/b//ə/'/l//iː//n/), сондай-ақ кит сүйегі балиндары деп те аталады, – бұл кератинді балиндр табақтарын (немесе "кит сүйегін") ауыздарында пайдаланып, судан планктонды тіршілік иелерін сүзуге бейімделген Cetacea (балиндар, дельфиндер және порпоизалар) инфраордерінің Mysticeti парводеріне жататын теңіз сүтқоректілері. Mysticeti тұқымдастарына Balaenidae (құйрықты және бұғаралы киттер), Balaenopteridae (көктеректер), Eschrichtiidae (сұр кит) және Cetotheriidae (пигмейлік құйрықты кит) кіреді. Қазіргі уақытта 16 түр балинды киттерге жатады. Бұрын киттердің мезонихиялардан тарағаны есептелгенмен, молекулалық дәлелдер оларды жұп тұяқтылар (Artiodactyla) кладының өкілдері деп көрсетеді. Балинды киттер тісті киттерден (Odontoceti) шамамен 34 миллион жыл бұрын бөлініп шықты. Балинды киттердің мөлшері пигмейлік құйрықты киттен бастап, ең ірі жануар болып саналатын көк китке дейін өзгереді. Олар жыныстық диморфизмге ие. Балинды киттердің дене пішіні тамақтану әдеттеріне байланысты ағынды немесе ірі болуы мүмкін, ал екі аяғы қанатқа айналған. Балинды киттер балиндр тақталарын пайдаланып, судан азық-түлікті сүзу арқылы немесе суға шабуылдап тамақтану арқылы сүзеді. Балинды киттердің мойын омыртқалары біріккендіктен, басын бұра алмайды. Балинды киттерде екі демік тесігі бар. Кейбір түрлер терең суға сүңгіп түсуге бейімделген. Олардың тері астында суық судан қорғау үшін май қабаты (май) бар. Балинды киттер кеңінен таралғанмен, көпшілігі Арктика мен Антарктиканың суық суларын ұнатады. Сұр киттер су түбінде тіршілік ететін шаяндармен қоректесуге бейімделген. Көктеректер шабуылдап тамақтануға маманданған және жылдамдық алу кезінде кедергіні азайту үшін ағынды денеге ие. Құйрықты киттер бауырынан суды көп мөлшерде алып, баяу қозғалатын жемді сүзу арқылы тамақтанады. Еркектер әдетте бірнеше әйелмен (полигиния) жұптасады, бірақ полигиния дәрежесі түрге қарай өзгереді. Еркектердің көбею стратегиялары ритуалдық көрсетулер (кит әндері) немесе лек жұптасу арқылы жүзеге асырылады. Балалар әдетте қыс және көктем айларында туылады, ал аналар оларды өсіруге толық жауапкершілікті көтереді. Аналар көші-қон кезеңінде салыстырмалы түрде ұзақ уақыт ашаршылыққа шыдайды, бұл түрлерге байланысты өзгереді. Балинды киттер инфрадыбыстық дыбыстарды шығарады, әсіресе, дөңес киттің әндері ерекше. Арктиканың жергілікті халықтары балинды киттердің етін, майын, балиндрін және майын дәстүрлі түрде пайдаланған. Бұрын коммерциялық мақсатта осы өнімдер үшін ауланған киттер қазір халықаралық құқықпен қорғалады. Бұл қорғау олардың санын қалпына келтіруге мүмкіндік берді. Алайда, Солтүстік Атлантикадағы құйрықты киттердің саны Халықаралық табиғатты қорғау одағы бойынша өте қауіпті деп есептеледі. Балық аулаудан басқа, балинды киттер теңіздің ластануы мен қышқылдануына да ұшырайды. Сонардың салдарынан киттердің жағаға шығып қалуы мүмкін деген болжам бар. Оларды тұтқында ұстау сирек кездеседі және жас жануарлармен немесе ең кішкентай түрлердің бірімен ғана жасалған.

Таксономия

Балинді киттер – Mysticeti парводеріне жататын киттер. Олар төрт қазіргі кездегі туыстан тұрады: Balaenidae (сары киттер), Balaenopteridae (қанатты киттер), Eschrichtiidae (сұр киттер) және Cetotheriidae (көпір киттер). Балаенидтер үлкен басы және қалың май қабатымен ерекшеленеді, ал қанатты киттер мен сұр киттердің әдетте жалпақ басы, ұзын жұтқыншақ жиырылған жерлері болады және олар балаенидтерге қарағанда келісімді дене бітіміне ие. Қанатты киттер соңғыларынан ұзын болады. Киттер (киттер, дельфиндер және порпоизалар) мен жұп аяқты жануарлар қазір Cetartiodactyla тобына жатқызылады, бірақ көбінесе бұрынғы Artiodactyla атауы қолданылады (себебі киттер жұп аяқты жануарлармен тығыз байланысты). Балинді киттерге ең жақын туыстар – тісті киттер, екеуі де Cetacea инфратобына жатады.

Этимология

"Mysticeti" (, /m//ɪ//s//t//ɪ/'/s//iː//t//aɪ/) таксономиялық атауы, көрінетіндей, Аристотельдің "Жануарлар тарихының" (көне грек тілінде) ерте түпнұсқаларындағы аударма қателігінен пайда болған. Онда "ὁ μῦς τὸ κῆτος" (ho mus to kētos, "ешкі, кит деп аталатын") қате түрде "ὁ μυστικῆτος" (ho mustikētos, "Mysticetus") деп аударылған. Теңіз сүтқоректілері қоғамының Д.В. Райс бұл жануарлардың үлкен өлшемдеріне ирониялық сілтеме деп болжады. Парвотәртіптің тағы бір атауы – "Mystacoceti" (грекше μύσταξ "мұрт" + κῆτος "кит"). Бұл атау, әрине, дұрыс және бұрын қолданылған болса да, "Mysticeti" (кіші атау) артығымен басып озды. Мистицеттер балендары үшін балейн киттары деп те аталады, олар осы балендарды пайдаланып судағы планктон және басқа ұсақ организмдерді сүзіп алады. "Бален" термині (орта ағылшын тілінде baleyn, ballayne, ballien, bellane т.б.) – "кит" деген ежелгі сөз, ол көне француз тіліндегі baleine сөзінен, ал ол латын тіліндегі balæna сөзінен, ал ол көне грек тіліндегі φάλλαινα (phállaina) сөзінен шыққан. Қызыл киттер аңшылардың оларды басқа түрлерге қарағанда көбірек ұнатуы себепті осы атауды алды, себебі оларды аулау оңай болды.

Ұсыныс

Балиндар жүзу кезінде қанаттарына сүйеніп, пингвиндер мен теңіз тасбақаларына ұқсас қанатты қозғалыс жасайды. Қанаттардың қозғалысы үздіксіз. Осы кезде балиндар құйрық қаусырмасын тік қозғалыс арқылы алға жылға беру үшін пайдаланады, ал қанаттарын бағыттау үшін қолданады, бұл құбылыс сусарға ұқсас. Кейбір түрлер судан секіріп шығады, бұл оларға жылдам қозғалуға мүмкіндік береді. Өте ірі болғандықтан, ақ кит дельфиндер сияқты икемді немесе епті емес, ал мойын омыртқалары біріккендіктен, ешқайсысы мойнын қимылдата алмайды; бұл судағы тұрақтылық үшін жылдамдықтан бас тартумен байланысты. Артқы аяқтары дене ішінде орналасқан және олардың қалыпты мүшелер екені есептеледі. Алайда, 2014 жылғы зерттеулер жамбас сүйегі киттердің жыныс мүшелерін қолдайтынын көрсетеді. Тамақтану үшін жылдамдық жинау қажет болғандықтан, рорквальдар соққыны азайту үшін бірнеше бейімделулерге ие, олардың ішінде аэродинамикалық дене пішіні; денесіне шағын арқа қанаты; сыртқы құлақтары мен ұзын түктерінің болмауы кіреді. Қанатты кит – балиндардың ең жылдам түрі, ол сағаттық жылдамдыққа дейін жылдамдықпен қозғалып, ұзақ уақыт бойы белгілі бір жылдамдықты сақтай алады. Тамақтану кезінде рорквальдың жақ сүйегі киттің өзінен де үлкен көлемге дейін кеңейеді; жақ сүйегі тығыз талшықтар мен шеміршек (фиброкартиляж) арқылы бас сүйегіне бекітілген, бұл жақтың шамамен 90° бұрышқа ашылуына мүмкіндік береді. Жақ сүйегінің симфизі де фиброкартилягенді, бұл жақтың иілуіне және көбірек судың кіруіне мүмкіндік береді. Ауыздың тым көп созылуын болдырмау үшін, рорквальдардың жауының ортасында осы функцияны реттейтін сезімтал мүшелері бар.

Сыртқы анатомия

Қаңқабалық киттердің басының жанында екі жүзбек қанаты болады. Барлық сүтқоректілер сияқты, қаңқабалық киттер де ауамен тыныс алады және осы үшін мерзімік түрде су бетіне шығу керек. Олардың мұрын тесіктері немесе үрлеу тесіктері бассүйектің жоғарғы бөлігінде орналасқан. Қаңқабалық киттерде екі үрлеу тесігі бар, ал тісті киттерде біреу ғана. Бұл жұптасқан үрлеу тесіктері алдыңғы жағынан бірігіп, артқы жағынан кеңейеді, нәтижесінде V пішіндес үрлеу пайда болады. Олар кит тыныс алғанда судың кірмеуіне кедерілгі беретін ет тәрізді қырқамен қоршалған. Үрлеу тесіктерін су өткізбейтін етіп жасайтын, оларды бөлетін қыртысқа екі тығын бекітілген. Басқа сүтқоректілер сияқты, қаңқабалық киттердің терісінде эпидермис, дерма, гиподерма және жалғастырушы тіндер болады. Эпидермис, пигментті қабаты, жалғастырушы тіндермен бірге қалың. Эпидермис өзі жұқа. Дерма, эпидермистің астындағы қабаты да жұқа. Гиподерма, майға толы, терінің ең қалың бөлігі болып табылады және жылуды сақтау үшін қызмет етеді. Қара киттердің кез келген киттердің ішіндегі ең қалың гиподермасы бар, орташа есеппен, бірақ барлық киттердегідей, ол ашылулардың (мысалы, үрлеу тесігі) және аяқ-қолдардың маңында жұқарақ. Май аштық кезінде энергияны сақтау үшін де қолданылуы мүмкін. Гиподерма мен бұлшықеттердің арасындағы жалғастырушы тіндер олардың арасында шектеулі қозғалысқа мүмкіндік береді. Тісті киттерден айырмашылығы, қаңқабалық киттердің басының үстінде, ауыз тесігіне дейін созылатын шағын түкшелері болады, ал қара киттерде – жақта да. Басқа теңіз сүтқоректілері сияқты, оларда майлы және тер бездері жоқ. Қаңқабалық киттердің балейнасы – кератин пластиналары. Олар кальцийленген, қатты α-кератин материалынан, аралық жіпшелерден (ақуыздардан) тұратын жіпшелі күшейтілген құрылымнан жасалған. Кальциялану дәрежесі түрлерге қарай өзгереді, мысалы, сей китінде 14,5% гидроксиапатит бар, бұл тістер мен сүйектерді жабатын минерал, ал мик китінде 1–4% гидроксиапатит бар. Көптеген сүтқоректілерде кератин құрылымдары, мысалы, жүн, ауада кептіріледі, бірақ су киттері оларды қатайту үшін пластиналарда пайда болатын кальций тұздарына сенеді. Балейна пластиналары жоғарғы жақ сүйегіне бекітілген және орта жақ сүйегінде жоқ, екі бөлек балейна тарағын құрайды. Пластиналар жаққа қарай тереңдейген сайын кішірейеді; ең үлкендері «негізгі балейна пластиналары», ал ең кішілері «қосымша пластиналар» деп аталады. Қосымша пластиналар ұсақ түкшелерге дейін тартылады. Басқа киттерден (және көптеген басқа сүтқоректілерден) айырмашылығы, аналықтары аталықтарынан ірілеу болады. Жыныстық диморфизм көбінесе керісінше болады, аталықтары ірілеу, бірақ барлық қаңқабалық киттердің аналықтары аталықтарынан әдетте бес пайызға үлкен. Жыныстық диморфизм кит әндері арқылы да көрінеді, әсіресе түрдің аталықтары күрделі әндер шырқайтын дөңгелек киттерде. Аталық қара киттердің бауыры аналық қара киттерге қарағанда үлкен. Аталықтары аналықтарына қарағанда көбірек сызаттарға ие, бұл жұптасу маусымындағы агрессияға байланысты деп есептеледі.

Ішкі жүйелер

Балық өкпелері қысымға қарсы тұрудың орнына, оған мойынсұнып, құлауға бейімделген, себебі қысымға қарсы тұру өкпеге зиян келтіруі мүмкін. Балық өкпелері ауадан оттегіні өте тиімді сіңіреді, әдетте 80% дейін, ал адамдар тек 20% оттегі сіңіреді. Тыныс алу жолдары суға батқанда газды ұстай алмауына байланысты өкпе көлемі құрлықтағы сүтқоректілерге қарағанда салыстырмалы түрде төмен. Бұл эмболия сияқты қауіпті асқынуларға әкелуі мүмкін. Басқа сүтқоректілерден айырмашылығы, балық өкпелері бөлікшелерге бөлінбеген және көбірек қапшықтан тұрады. Адамдардағыдай, жүрекке орын беру үшін сол өкпе оң өкпеден кішілеу. Оттегіні сақтау үшін қан қысымға төзімді тіндерден ішкі органдарға қайта бағытталады, сондай-ақ олардың миоглобин концентрациясы жоғары, бұл оларға тынысын ұзақ уақытқа тоқтатуға мүмкіндік береді. Балық жүрегі басқа сүтқоректілердің жүрегі сияқты жұмыс істейді, ең басты айырмашылығы – оның мөлшері. Жүрек белгілі бір мөлшерге жете алады, бірақ бәрібір балықтың денесіне пропорционалды. Қанды жүрекке соққымен шығаруға жауапты қарыншаның бұлшықет қабырғасы қалың болуы мүмкін. Аорта, артерия, да қалың болуы мүмкін. Тынысы тоқтаған кезде олардың жүрек соғуы минутына 60-140 рет, ал адамдарда 60-100 рет болады. Суға батқанда оттегіні сақтау үшін жүрек соғуы минутына 4-15 ретке дейін төмендейді. Тісті киттер сияқты, олардың да қан тамырларының тығыз желісі (rete mirabile) бар, ол жылудың жоғалуын болдырмайды. Көптеген сүтқоректілерде жылу аяқ-қолдары арқылы жоғалады, сондықтан балықтарда артериядағы жылы қан тамырлармен қоршалған, бұл тасымалдау кезінде жылудың жоғалуын болдырмайды. Сонымен қатар, артериялардың бөліп шығаратын жылуы қанды ішкі органдарға қайтаратын тамырларды жылытады. Бұл кері ағымдық алмасу деп аталады. Жылы суларда артық қызудың алдын алу үшін балықтар қанды теріге қайта бағыттап, жылудың жоғалуын жеделдетеді. Олардың қан денешіктері (қызыл және ақ қан денешіктері) барлық сүтқоректілердің ішіндегі ең үлкені, диаметрі адамның қан денешіктерінен гөрі үлкен. Судан сүзілген кезде тамақ жұтылып, үш камералы асқазанға өтетін өңеш арқылы жүреді. Бірінші бөлімі – алдыңғы асқазан, онда тамақ қышқыл сұйықтыққа ұнтақталады, содан кейін негізгі асқазанға құйылады. Адамдардағыдай, тамақ тұз қышқылымен және белокты қорытатын ферменттермен араластырылады. Содан кейін жартылай қорытылған тамақ үшінші асқазанға өтеді, онда ол майды қорытатын ферменттермен кездеседі, содан кейін ішек жолына зиян келтірмеу үшін алдыңғы асқазаннан келген қышқылды бейтараптандыру үшін сілтілік сұйықтықпен араластырылады. Олардың ішек жолы тамақтан ең көп қоректік заттарды сіңіруге бейімделген; қабырғалары бүктеліп, көптеген қан тамырлары бар, бұл қорытылған тамақ пен судың сіңірілуіне қолайлы үлкен беткейді қамтамасыз етеді. Балықтар өздеріне қажетті суды тамақтан алады, бірақ олардың жемтіктерінің (омыртқасыз жануарлардың) тұздылығы теңіз суына ұқсас, ал балық қанының тұздылығы теңіз суынан едәуір төмен (үш есе төмен). Балықтың бүйрегі артық тұзды шығаруға бейімделген, бірақ теңіз суынан артық концентрацияланған несеп шығара отырып, көп мөлшерде суды ысыраптайды, оны толықтыру қажет. Балық миының көлемі дене массасына қарағанда салыстырмалы түрде кішкентай. Басқа сүтқоректілер сияқты, олардың миында да жад пен сезімдік ақпаратты өңдеуге жауапты үлкен, бүктеліп жатқан ми бөлігі бар. Олардың миының салмағының шамамен 68% осы бөлікке тиесілі, ал адамда 83%. Тепе-теңдік пен үйлестіруге жауапты мишық олардың миының салмағының 18% құрайды, адамдардағы 10% - ға қарағанда, бұл үнемі жүзу үшін қажетті жоғары дәрежедегі бақылауға байланысты. Сұр киттің миын зерттеу кезінде темір оксиді бөлшектері табылды, бұл оларға компас сияқты магниттік солтүстікті табуға мүмкіндік береді. Көптеген жануарлардан айырмашылығы, кит саналы түрде тыныс алады. Барлық сүтқоректілер ұйықтайды, бірақ киттердің ұзақ уақытқа есінен тануға құқығы жоқ, өйткені олар суға батып кетуі мүмкін. Олардың бір жарты шарлық ұйқыда ұйықтады деп есептеледі, онда мидың бір жартысы жұмыс істейді, ал екінші жартысы белсенді болып қалады. Бұл мінез-құлық бұрын тек тісті киттерде ғана тіркелген, 2014 жылы тігінен ұйықтап жатқан дөңгелек киттің бейнесі түсірілгенге дейін. Балықтардың дыбыс шығару қалай жүзеге асатыны әлі толыққанды белгілі емес, себебі оларда дыбыс шығару үшін балуан мен дауыс сымдары жоқ. 2007 жылғы зерттеуде кеуде қуысының U пішіндес бүктелуі анықталды, ол дауыс сымдарына ұқсас деп есептеледі. Олар жер бетіндегі сүтқоректілердің тік дауыс сымдарына қарамастан, ауа ағынына параллель орналасқан. Бұл ауа ағынын бақылауға және дірілдерді тудыруға мүмкіндік береді. Кеуде қуысының қабырғалары жирылуға қабілетті, бұл арытенноид шеміршектерінің қолдауымен дыбыс тудыруы мүмкін. Жүрекке айналасындағы бұлшықеттер суға батқанда ауаны жылдам шығаруға немесе тұрақты көлемді сақтауға мүмкіндік береді.

Сезім мүшелері

Балиен киттерінің көзі олардың дене мөлшеріне қарағанда салыстырмалы түрде кішкентай болып келеді және ауыздың соңына жақын орналасқан. Бұл, әдетте, олардың баяу немесе қимылсыз азықтанғанымен және күн сәулесінің көп бөлігі 9 метрден (30 фут) тереңге жетпейтінімен байланысты, сондықтан оларға өткір көру қажет емес. Киттің көзі, оқушының мөлшерін ұлғайту немесе азайту арқылы көзге зақым келтірмей, эвфотикалық және афотикалық аймақтарда көруге бейімделген. Құрлықтағы сүтқоректілердің көзінің линзасы жалпақ болса, киттердің линзасы шар тәрізді болады. Торлы қабаттың айналасында жарықтың қайтуын қамтамасыз ететін жасушалар қабаты (tapetum lucidum) орналасқан, бұл қараңғы жерлерде көруді жақсартады. Дегенмен, ауадағы жарық судағыдан гөрі көздің бетіне жақын жерде көбірек сынға ұшырайды, сондықтан олар судағыдан гөрі ауада жақсы көреді. Көздің алмалары сызаттар мен абразияны болдырмау үшін қалың сыртқы қабатпен және көздің бетіндегі майлы сұйықтықпен (жас емес) қорғалған. Балиен киттерінде S конустары болмағандықтан, түсті көру қабілеті шектеулі. Мистицеттердің құлағы су астында естуге бейімделген, ол 7 Гц-тен 22 кГц-ге дейінгі дыбыс жиіліктерін ести алады, бұл ультрадыбыстық жиіліктерге бейімделген odontocetes-терден ерекшеленеді. Балиен киттері дыбысты қалай қабылдайтыны әлі толық белгісіз. Тісті киттерден айырмашылығы, дыбыс төменгі жақ арқылы өтпейді. Есту жолы дәнекер тіндерімен және құлақ тығынымен бітелген, ол тіл сырғасымен байланысады. Ішкі құлақтың сүйектері құлақ қабығының ішінде орналасқан. Бірақ ол бас сүйегіне бекітілген, бұл сүйек арқылы берілетін дірілдің маңызды екенін көрсетеді. Синустар дірілді кохлеяға қарай шағылыстыра алады. Кохлея ішіндегі сұйықтық дірілге ұшырағанда, ол миға электр тогын жіберіп, дірілді дыбысқа айналдыратын сезімтал шаштарды белсендіреді. Балиен киттерінде кішкентай, бірақ функционалды, тамақ-мұрын мүшесі бар. Бұл балиен киттеріне азығынан шығатын химиялық заттар мен феромондарды анықтауға мүмкіндік береді. Суды "татып көру" азық табу және басқа киттерді іздеу үшін маңызды деп саналады. Олардың иіс сезу қабілетінің нашар екеніне сеніледі, себебі иіс бағанасы жоқ, бірақ оларда иіс жолы бар. Балиен киттерінде дәм сезу рецепторлары азырақ немесе жоқ, бұл олардың дәм сезу қабілетін жоғалтқанын көрсетеді. Бірақ олар тұзды татып көре алатынын көрсететін тұз рецепторлары сақталған.

Көші-қон

Балиен киттерінің көптеген түрлері көктем және жаз айларында жоғары ендіктегі сулардан қыс айларында тропиктік суларға ұзақ көшіп барады. Бұл көші-қон циклі жыл сайын қайталанады. Планктонның гүлденуі киттердің қайда көшетінін анықтайды деп саналады. Көптеген балиен киттері полярлық аймақтардың суық, қоректік заттарға бай суларында жазда және көктемде болатын үлкен планктон гүлденуімен қоректенеді. Балиен киттері әдетте қыс айларында планктон популяциясы төмендеген кезде тропиктік суларда шағылысу үшін көшіп барады. Көші-қонның бұзауларға бірнеше артықшылықтары бар деп болжанады. Жаңа туған бұзаулар, май қабаты жетілмегендіктен, суық полярлық температурада өлген болар еді. Жылы суларға көшіп бару қасқыр киттерінің бұзауларды жеу қаупін де азайтуы мүмкін. Көші-қон қозғалысы өнімділіктің маусымдық өзгеруін де көрсетеді. Калифорниялық көк киттердің жемтің тығыз орындары арасында көшіп-қонып жүретіні болжанады, олар жазда және күзде Орталық Калифорниядан, қыста Калифорния шығанағына, ал көктемде Баха Калифорнияның орталық Тынық мұхитының жағалауына көшеді.

Азық-түлік жинау

Қазіргі заманғы барлық мистицеттер міндетті түрде сүзгілік тамақтанумен айналысады, олардың балиндары теңіз суынан кішкентай олжаларды (кішкентай балықтар, крилл, копеподтар және зоопланктон сияқты) сүзіп алады. Олжаның түрлі жақтары орналасқан жерге байланысты әртүрлі мөлшерде кездеседі, және әр кит түрі тамақ іздеудің ерекше жолына бейімделген. Тамақтанудың екі түрі бар: сырғытып тамақтану және секіріп тамақтану. Сырғытып тамақтанатындар, мысалы, қасқыр киттер, негізінен копеподтар сияқты ұсақ планктонмен қоректенеді. Олар жалғыз немесе шағын топтарда тамақтанады. Балиндар қажетті суды тамақтан алады, ал бүйректері артық тұзды шығарып тастайды. Секіріп тамақтанатындар – рорквальдар. Тамақтану үшін секіріп тамақтанатындар жауырын көлемін киттің бастапқы көлемінен үлкенге дейін кеңейтеді. Мұны істеу үшін ауыз кеңейеді, бұл тамақ қабыршақтарының кеңеюіне және ауызға жиналатын су мөлшерінің артуына себеп болады. Көк киттің секіріп тамақтану тиімділігі крилл тығыздығы жоғары болғанда, крилл тығыздығы төмен болғанға қарағанда шамамен 30 есе жоғары. Балиндар жергілікті ортада ең жоғары тығыздықпен жиналған олжаны табу үшін нақты белгілі бір аймақтарды іздеп табуы байқалды. Әдетте, ана мен бала кит қаскөй киттер тобының қаупіне тап болғанда, күреседі немесе қашады. Қашу тек жылдам жүзе алатын түрлерде, яғни рорквальдарда ғана мүмкін болады. Баяу жүретін киттер үйірмен жалғыз немесе шағын отбасылық топпен күресуі керек. 2014 жылы сардинаның қозғалысы кезінде қараңғы акулалар тобының шабуылынан кит баласы өлгені туралы бір хабарлама бар. Әдетте, китке шабуыл жасайтын жалғыз акула – cookiecutter акуласы, ол кішкентай, өлімге әкелмейтін тістеу іздерін қалдырады. Көптеген паразиттер мен эпибионттар китке жабысады, әсіресе кит құрттары мен кит балықтары. Кит құрттарының барлық дерлік түрі белгілі бір кит түріне бейімделген, және бір китте бірнеше түр болуы мүмкін. Кит құрттары өлі теріні жеп, теріде ұсақ жаралар қалдырады. Кит құрттарының жұғуы әсіресе киттерде байқалады, онда колониялар олардың жоғарғы жағында өседі. Кит балықтары паразит емес болса да, киттің терісіне тіршілік ету кезеңінде жабысады. Алайда, бұл китке зиян да, пайда да келтірмейді, сондықтан олардың қарым-қатынасы көбінесе комменсализмнің мысалы ретінде қарастырылады. Кейбір балиндар паразиттерден құтылу үшін өздерін субстратқа ыдыратуға тырысады. Кейбір балық балықтарының түрлері, мысалы, Conchoderma auritum және кит балық балықтары, балиндардың табақтарына жабысады, бірақ бұл сирек кездеседі. Баланның бір түрі, Balaenophilus unisetus, киттердің балиндарының ішінде мекендейді. Антарктидалық диатомияның бір түрі, Cocconeis ceticola, теріде бір ай бойы дамитын қабықша құрайды; бұл қабықша теріге аздап зақым келтіреді. Сондай-ақ, оларды асқазан құрттары, костодалар, нематодалар, бауыр флюктары және акантоцефалан сияқты ішкі паразиттер де мазалайды.

Көбею және даму

Балиндар ересек болғанша өте тез өседі. Көк кит – ең ірі түр, ұрығы туылғанға дейін күніне бірнеше есе, ал емізу кезінде күніне бірнеше есе өседі. Бұл жас бұқалар сүтінен ажырағаннан кейін салмағы бірнеше есеге өсіп, туғандағысынан ұзақ болады. Жыныстық жетілуіне 5–10 жыл жеткенде, олар ұзақ өмір сүріп, 80–90 жылға дейін өмір сүреді. Бұзаулар ерте туғандықтан, туған сәттен-ақ су бетіне жүзе білуі керек. Көптеген қаңқалы киттер қыста жылы суларда жұптасып, шамамен бір жылдан кейін туады. 7–11 айлық сүттен айыру кезеңінен кейін, жұптасу қайта басталар алдында бір жылдық демалыс кезеңі болады. Ересектер 5–10 жаста көбейе бастайды және 20–30 жылдан кейін толық ұзындығына жетеді. Ең кішкентай қаңқалы кит – минк киті, 10 айлық жүктіліктен кейін 3 метрлік бұзаулар туады және 6–7 айдан кейін сүтінен ажыратылады. Балиндар үшін ерекшелік – аналық минк (және горбатый киттер) босанғаннан кейін дереу жүкті бола береді; көптеген түрлерде екі-үш жылдық босану аралығы болады. Қара киттерде бала туу аралығы әдетте үш жылды құрайды. Олар алғашқы жылы өте тез өседі, содан кейін бірнеше жыл бойы көлемі көтерілмейді. Олар жыныстық жетілуге ұзақ уақытқа соң жетіп, ұзындығы жеткенде жыныстық қабілетке ие болады. Балиндар К-стратегтері, яғни бір ретте бір бұзау өсіреді, ұзақ өмір сүреді және нәрестелердің өлім-жітімі төмен. 19 ғасырға тән кейбір гарпундардан алынған мәліметтер бұл түрдің 100 жылдан астам өмір сүретінін көрсетеді. Балиндар көп әйелді, жұптасуға бейім, бірақ жұп құрмайды. Олар көп әйелді, аталық бірнеше аналықпен жұптаса алады. Еркек киттердің денесіндегі жарақаттар олардың көбею маусымында аналықтармен жұптасу үшін күресетінін көрсетеді, бұл лек жұптасуына ұқсас. Балиндарда фиброэластикалық (шекті тіндерден) құралған мүшелері бар, олар парноқ аяқты жануарлардың мүшелеріне ұқсас. Мүшенің ұшы, соңға қарай жіңішкеленіп, pars intrapraeputialis немесе терминалдық конус деп аталады. Көк киттің планетадағы кез келген организмнің ең үлкен мүшесі бар, оның ұзындығы әдетте өлшеу қиын, себебі киттің тік тұрған мүшесін тек жұптасу кезінде ғана байқауға болады. Қара киттің мүшесінің ұзындығы , диаметрі және салмағы , ал оның ұрықтарының ұзындығы , диаметрі және салмағы – Жердегі кез келген жануардың ішіндегі ең үлкені.

Киттің әнін

Барлық балдырша киттер байланыс үшін дыбыс қолданады және олар, әсіресе көбею маусымында, "ән салады" белгілі. Көк киттер кез келген жануардың ішіндегі ең күшті, үздіріліссіз дыбыстарды шығарады: олардың төмен жиілікті (инфрадыбыстық, 20 Гц-тан төмен) зарлы үндері жарты минутқа дейін созылуы мүмкін, шамамен 190 децибелге жетеді және жүздеген километр қашықтықта естіледі. Ересек еркек жұмбақ киттер ең ұзақ және күрделі әндерді орындайды; зар, сызыр, арыстау, көкіреу және шырылдау тізбектері он минуттан асып, сағаттап қайталанады. Әдетте, бір популяциядағы барлық жұмбақ киттердің еркектері көбею маусымында бірдей әнді орындайды, бірақ әндер маусымдар арасында сәл өзгереді, және бір популяцияның еркектері көршілес популяцияның еркектерінен әнді бірнеше маусым бойы бейімдегені байқалған.

Ақпараттық қызмет

Тісті киттерден өзгеше, қаңқалы киттерді олардың өте үлкен өлшемдеріне байланысты зерттеу қиын. Айна тестісі сияқты интеллект сынақтарын жүргізу мүмкін емес, себебі олардың алып денесі және дене тілінің болмауы реакцияны анық бағалауға кедерілді етеді. Дегенмен, құмдық киттердің миын зерттеу нәтижесінде, адамдарда "өзімді тану" қабілетін басқаратын шпіндельді жасушалар табылды. Осы себепті, қаңқалы киттер, немесе кемінде құмдық киттердің санасы бар деп есептеледі.

Кит аулау тарихы

Адамдар киттерді тас дәуірінен бері аулап келеді. Ежелгі кит аулаушылар үлкен жануарларды теңіздегі кемелерден садақпен ұстаған. Норвегиялықтар шамамен 4000 жыл бұрын кит аулауды бастады, ал жапониялықтар Тынық мұхитында кем дегенде сол кезден бері кит аулауға кірісті. Басктар 11 ғасырда кит аулауды бастады, ал 16 ғасырда ақ киттерді іздеп Ньюфаундлендке дейін барды. 18 және 19 ғасырларда кит аулаушылар киттерді негізінен майы үшін аулады, ол шамдарды жағармай және майлауға қолданылды, сондай-ақ корсеттер мен юбкалар сияқты заттарға пайдаланылатын балиен (немесе кит сүйегі) үшін аулады. Коммерциялық кит аулау 19 және 20 ғасырлар бойында маңызды өнеркәсіп болып келді. Ол кезде Еуропадағы кит аулау кең ауқымда жүргізілді, Британия, Франция, Испания, Дания, Нидерланд және Германия елдерінен келген кемелер Арктикада кит аулау үшін бірлесіп жұмыс істеді. 1790 жылдардың басында британдық (австралиялық) және американдық кит аулаушылар Тынық мұхитының оңтүстігіне күш-жігерін шоғырландыра бастады. 1900 жылдардың ортасында Оңтүстік Тынық мұхитынан 50 000-нан астам жұмбақ киттер ауланды. 1880 жылдары АҚШ-тың пайдасы 10 миллион долларға жетті, бұл бүгінгі шарамен 225 миллион долларға тең. Көбінесе ауланған түрлерге сұр кит, оң кит және қасқыр кит сияқты арктикалық киттер кірді, өйткені олар Нью-Бедфорд сияқты негізгі кит аулау порттарына жақын болды. Бұл қорлар азайғаннан кейін, Оңтүстік Тынық мұхитындағы rorqual киттерге барлық кит аулау ұйымдары назар аударды, бірақ олар көбінесе кит аулау кемелерінен қашып құтылатын. Гарпундық зеңбірек 1860 жылдардың соңында ойлап табылғанға дейін rorqual киттерін аулау тиімді болған жоқ. Киттерді аулау барлық түрлердің қорлары таусылып, оларды коммерциялық мақсатта аулау мүмкін болмай қалғанда тоқтатылды. Кит аулау 1982 жылы Халықаралық кит аулау комиссиясы (IWC) түрлерді шамадан тыс пайдаланудан құрып кетуден қорғау үшін аулау шектерін белгілейтін мораторий енгізген кезде бақылауға алынды және ақырында тыйым салынды: 10-тармақтың басқа ережелеріне қарамастан, 1986 жылғы жағалау және 1985/86 жылдардағы пелагикалық маусымдарда және одан кейін барлық балықтардың киттерін коммерциялық мақсаттарда өлтіру үшін аулау шектері нөлге тең болады. Бұл ереже ең жақсы ғылыми кеңестерге сүйене отырып, қайта қаралады және ең кеш 1990 жылға дейін Комиссия осы шешімнің киттер қорларына тигізетін әсерін жан-жақты бағалайды және осы ережені өзгертуді және басқа аулау лимиттерін белгілеуді қарастырады.

Қорғау және басқару мәселелері

2021 жылға қарай Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) 15 мистицет түрін мойындайды (Райс китін әлі ресми түрде түр ретінде танымаса да, оған ерекше популяция сегменті ретінде сақтау мәртебесі берілген). Екі түр – Солтүстік Атлантикадағы оң кит (бар болғаны 366 дана қалған) және Райс киті (100-ден аз дана қалған) – өте қауіпті деп саналады. Тағы үш түрі жойылу қаупі төніп тұрғандарға жатады (Солтүстік Тынық мұхитындағы оң кит, көк кит және сей кит), біреуі осал (жазба кит), біреуі қатерлі (Антарктидалық минке кит) және біреуі туралы мәлімет жеткіліксіз (Омура киті). Полярлық мекендерде тіршілік ететін түрлер климаттың өзгеруіне, әсіресе теңіз мұздарының азаюына, сондай-ақ мұхиттардың қышқылдануына ұшырайды. Киттерді бақылау индустриясы мен киттерді аулауға қарсы тұратындар киттерді аулаудың "қоңыр" киттерді аулауға алып келетінін айтады, себебі олар қайықтарға қызығушылық танытады және оларды аулау оңай. Бұл талдау көрсеткендей, қонақүйлер, мейрамханалар және басқа да туристік нысандардың экономикалық пайдасын ескергенде, киттерді аулау экономикалық тұрғыдан зиянды. Бұл пікір әсіресе Исландияда даулы, себебі ол әлемдегі ең дамыған киттерді бақылау операцияларына ие және 2003 жылдың тамызынан бастап минке киттерін аулау қайта жаңғырды. Бразилия, Аргентина және Оңтүстік Африка киттерді бақылаудың миллиард долларлық өсіп келе жатқан индустрия екенін, коммерциялық киттерді аулаудан көбірек кіріс әкелетінін мәлімдейді. Перу, Уругвай, Австралия және Жаңа Зеландия экватордан оңтүстікке қарай киттерді аулауға тұрақты тыйым салу туралы ұсыныстарды қолдайды, себебі Солор (Индонезия аралы) Оңтүстік жарты шарда киттерді аулайтын жалғыз орын. International Fund for Animal Welfare (IFAW) сияқты киттерді аулауға қарсы топтар киттерді аулауды қолдайтын елдердің киттерді аулауға қарсы туристерді қуып, экономикаларына зиян келтіретінін мәлімдейді. Коммерциялық киттерді аулау әлемдік экономика үшін тарихи маңызға ие болды. Барлық түрлер пайдаланылды және бір түрдің саны азайғанда, екінші түр нысанаға алынды. 1960 жылдарға қарай киттерді аулау көлемі айтарлықтай төмендеді, себебі барлық киттердің саны азайды және 1988 жылы Халықаралық киттерді аулау комиссиясы коммерциялық мақсатта киттерді аулауға тыйым салған мораторий енгізгеннен кейін тоқтатылды. Оңтүстік оң киті 20 ғасырдың ортасы мен соңында жойылуға жақын ауланды, Антарктида маңында тек шағын (белгісіз) популяциясы қалды. Халықаралық қорғауға ие болғандықтан, 1970 жылдан бері Оңтүстік китінің саны жыл сайын 7 пайызға өсіп келеді. Керісінше, Солтүстік Атлантикадағы оң киттің шығыс популяциясы Солтүстік Африка жағалауынан Солтүстік теңізге және Исландияға дейін созылған бұрынғы ареалының көп бөлігінен жойылды; бүкіл популяцияда бар болғаны он дана бар деп есептеледі, бұл шығыс популяциясын функционалды түрде жойылған деп санайды. Балиндарды аулау әлі де жалғасуда. Киттерді аулайтын үш ел бар: Исландия, Норвегия және Жапония. Бұл елдердің барлығы IWC-ге мүше, Норвегия мен Исландия мораторийді қабылдамайды және коммерциялық киттерді аулауды жалғастырады. Жапония IWC-ге мүше және киттерді аулауды реттеу туралы конвенцияның VIII бабында көрсетілген ғылыми рұқсат бойынша киттерді аулауға рұқсат береді. Жапонияда екі негізгі зерттеу бағдарламасы бар: Бірлескен су ресурстарын алуға рұқсат (JARPA) және Солтүстік Жапонияның зерттеу бағдарламасы (JARPN). JARPN Солтүстік Тынық мұхитында, ал JARPA Антарктикада жүргізіледі. JARPA негізінен Антарктидалық минке киттерін аулап, олардың саны 7000-ге жуық болды. Жануарлар құқығын қорғайтын Greenpeace сияқты ұйымдар Жапонияның ғылыми киттерді аулауына қарсылық білдіреді, кейбіреулері оны коммерциялық киттерді аулаудың орнына қойылған нәрсе деп санайды. 2014 жылы Халықаралық сот (БҰҰ-ның сот тармағы) Оңтүстік мұхит Киттерді сақтау аймағында киттерді кез келген мақсатта аулауға тыйым салды; алайда Жапония киттерді аулауды тоқтатудан бас тартып, жылдық аулауды үштен бір бөлігіне дейін (жылына шамамен 300 кит) қысқартуға уәде берді. Балиндар адамдардың тікелей емес әрекеттерінен де зардап шегуі мүмкін. Солтүстік Атлантикадағы оң кит сияқты түрлер үшін, олар әлемдегі ең қызықты кеме жолдары арқылы көшіп-қонып жүр, ең үлкен қауіп – кемелердің соқтығысуы. Ллойдтың айнасының әсері төмен жиілікті пропеллер дыбыстарын бетке жақын жерде анықтау мүмкін емес етеді, онда көптеген апаттар орын алады. Бұл әсерлер таралу және акустикалық көлеңкелеу әсерлерімен бірігіп, кит кеменің өтуінің гидродинамикалық күштерінен тұтқындалғанша немесе өткізілгенше келе жатқан кемені ести алмайды. 2014 жылғы зерттеу көрсеткендей, кеменің жылдамдығының төмендеуі соқтығысу көрсеткіштерінің төмендеуімен байланысты. Теңіз шуының үнемі артуы, соның ішінде сонар, киттер шығаратын дыбыстарды басады, әсіресе көк киттерде, олар ең жоғары дыбыс шығарады, бұл олардың қарым-қатынас жасауын қиындатады. Көк киттер орта жиілікті сонар белсенділенгеннен кейін азық іздеуге арналған D дыбыстарын шығаруды тоқтатады, тіпті сонар жиілік диапазоны (1–8 кГц) олардың дыбыс шығару диапазонынан (25–100 Гц) әлдеқайда жоғары. Алайда, мұнай төгілуі, әсіресе шағын популяциялар үшін маңызды қауіп тудыруы мүмкін; Deepwater Horizon мұнай төгілуінен Райс китінің саны қысқарған болуы мүмкін, кейбір бағалаулар бойынша түрдің саны 22%-ға дейін төмендеген. Кейбір балиндар, әсіресе Солтүстік Атлантикадағы оң киттер, жақсылықтың құрбаны болуы мүмкін, олардың саны аз болғандықтан. Оң киттер су бағанасында бекітілген кез келген арқанға немесе желіге түсіп қалу қаупі бар, кең ашық ауызбен жем жейді. Арқан олардың жоғарғы жақ сүйегіне, қанаттарына және құйрығына оралады. Кейбіреулері қашуға қабілетті, бірақ басқалары тұтқындалып қалады. Бақылаушылар байқаса, оларды сәтті босатуға болады, бірақ басқалары айлар бойына өледі. Бүгін киттер, мысалы, горбатый киттер де тұтқындалып қалуы мүмкін.

Тұтқында

Балиндар тұтқында сирек ұсталады. Олардың үлкен мөлшері мен ашкөздігі оларды күтіп бағуды қымбатқа бады. Тиісті өлшемдегі бассейндерді салу да өте қымбатқа түседі. Мысалы, бір сұр кит баласына күніне тонналармен балық керек болады, ал бассейн 4 метрлік баласына сыйып, жүзуге кеңістік де болуы керек. Тек сұр киттер ғана бір жылдан астам тұтқында тірі қалған. 1965 жылы Баха-Калифорния-Сур штатының Скаммон лагунасында ұсталған алғашқы сұр кит Джиджи деп аталды және екі айдан кейін инфекциядан өлді. 1971 жылы сол лагунадан ұсталған екінші сұр кит Джиджи II деп аталды және бір жылдан кейін тым үлкен болып кеткендіктен босатылды. Соңғы сұр кит, Дж.Ж., Калифорния штатының Марина-дель-Рей қаласында жағаға шықты, ол SeaWorld San Diego-ға дереу жеткізілді және 14 айдан кейін күтім жасау қиын болғандықтан босатылды. 9 метрге дейін жететін Дж.Ж. тұтқында ұсталған ең үлкен жануар еді. Жапонияның Шизуока префектурасындағы Нумадзу қаласындағы Мито аквариумы жақын маңдағы шығанақта торлармен қоршалған үш минке китін ұстады. Біреуі үш ай, екіншісі екі апта, ал үшіншісі бір айдан астам уақыт бойы сақталды, содан кейін торды бұзып шықты.