Кіріспе

Гватемаланың 38-ші президенті 1982-1983 жылдар аралығында. Жозе Эфраин Риос Монт (efɾaˈin ˈrios ˈmont; 16 маусым 1926 – 1 сәуір 2018) – гватемалалық әскери шенеунік, саясаткер және диктатор, 1982-1983 жылдар аралығында Гватемаланың де-факто президенті болды. Оның атқарушы басшы ретіндегі қысқа мерзімі ұзаққа созылған Гватемала азаматтық соғысының ең қанды кезеңдерінің біріне айналды. Риос Монттың қарсы көтеріліс стратегиясы Гватемала Ұлттық революциялық бірлігі (ГҰРБ) тұсында ұйымдастырылған марксистік партизандарды күрт әлсіретті, сонымен қатар оның басшылығымен Гватемала армиясының соғыс қылмыстары мен геноцид жасады деген айыптауларға себеп болды. Риос Монт – карьералық әскери шенеунік. Ол Гватемала әскери академиясының директоры болды және бригадир-генерал шеніне дейін көтерілді. 1973 жылы Гватемала армиясы штабының бастығы қызметін атқарды. Алайда, әскери жоғарғы басшылықпен келіспеушіліктерге байланысты ол қызметтен шұғыл түрде босатылды. 1974 жылғы жалпы сайлауда президенттікке кандидат болды, бірақ ресми кандидат, генерал Кьелл Лаугерудке жеңіліп, сайлау процесі кеңінен алаяқтық деп танылды. 1978 жылы Риос Монт католик шіркеуінен бас тартып, Евангелиялық христиандық топқа қосылды, ол Жақсы Жаңалық Шіркеуімен байланысты болды. 1982 жылы генерал Ромео Лукас Гарсияның билігіне наразылық, Гватемаладағы қауіпсіздік жағдайының нашарлауы және сайлау алаяқтығына қатысты айыптаулар нәтижесінде кіші әскери шенеуніктер тобы төңкеріс жасады, олар Риос Монтті үкімет хунтасының басшысы етіп тағайындады. Риос Монт әскери диктатор ретінде он жеті айдан кем уақыт билік жүргізді, содан кейін оның қорғаныс министрі, генерал Оскар Мехиа Викторес оны тағы бір төңкеріс арқылы құлатты. 1989 жылы Риос Монт Гватемала саяси аренасына жаңа саяси партияның, Гватемала Республикалық фронтының (ГРФ) басшысы ретінде оралды. Ол Гватемала Конгресіне бірнеше рет сайланды, 1995-1996 және 2000-2004 жылдары Конгресс төрағасы болды. 1982 жылғы әскери төңкеріске қатысқандықтан, конституциялық ереже оған президенттікке кандидат ретінде тіркелуге кедергі келтірді. Алайда, 1999 жылғы жалпы сайлауда ГРФ президенттікке және конгресс көпшілігіне ие болды. Конституциялық сот 2003 жылғы президенттік сайлауға қатысуға рұқсат берген Риос Монт үшінші орынды иеленді және саясаттан шықты. 2007 жылы ол Конгресс мүшесі ретінде қоғамдық өмірге оралды, осылайша ол және оның кейбір министрлері мен кеңесшілері 1982-1983 жылдары президенттік сарайда болған кезде жасалған соғыс қылмыстарына қатысты ұзақ жылдар бойы жүргізілген сот ісінен заңдық иммунитет алды. Оның иммунитеті 2012 жылдың 14 қаңтарында, оның заң шығарушы өкілеттігі аяқталған кезде тоқтатылды. 2013 жылы сот Риос Монтті геноцид пен адамзатқа қарсы қылмыс жасағаны үшін 80 жылға бас бостандығынан айырды, бірақ Конституциялық сот бұл үкімді жоққа шығарды, ал оның қайта қаралуы ешқашан аяқталған жоқ.

Ерте өмір және мансап

Ефраин Риос Монт 1926 жылы Хуэхуэтенанго қаласында шаруа орта таптарының көпбалалы отбасында дүниеге келді. Оның әкесі дүкенші, анасы тігінші болды, сонымен қатар отбасы кішкентай шаруашылыққа ие еді. Оның інісі Марио Энрике Риос Монт католик священнигі болды және Эскуинтла прелаты, кейін Гватемала архиепископтығының көмекші епископы қызметін атқарды. Жас Ефраин әскерде мансап жасауға ниеттеніп, Политехникалық мектепке (Гватемаланың ұлттық әскери академиясы) түсуге өтініш берді, бірақ астигматизмі болғандықтан қабылданбады. Одан кейін ол Гватемала армиясына қарапайым сарбаз болып ерікті түрде келді, негізінен толыққанды майялардан тұратын әскерге қосылды, және 1946 жылы Политехникалық мектепке қабылдануға қол жеткізді. Риос Монт 1950 жылы үздік бітіруші болып шықты. Мансабының басынан бастап Риос Монт өте діншіл және қатаң тәртіпті адам ретінде танылды. 1972 жылы генерал Карлос Арана Осорионың президенттік кезеңінде Риос Монт бригадир генерал болып тағайындалды, ал 1973 жылы Армия Бас штабының бастығы (Jefe del Estado Mayor General del Ejército) болды. Бірақ үш айдан кейін ол бұл қызметтен алынып, өте ренжіді, және Вашингтон қаласындағы Америкааралық қорғаныс колледжіне жіберілді.

Ерте саяси араласуы

АҚШ-та Гватемала христиан демократиясының көшбасшылары Риос Монттқа президенттікке кандидат болуға шақыруды ұсынды, оның басшылығымен үкіметтік режимге қарсы партиялар коалициясын құруды көздеді. Риос Монт 1974 жылғы наурызда өткен президенттік сайлауға Ұлттық оппозициялық майданның (FNO) президенттік кандидаты ретінде қатысты. Оның серігі – құрметті экономист және социал-демократ Альберто Фуэнтес Мор болды. Сол кезде Риос Монт Гватемала үкіметі мен қарулы күштеріндегі кең таралған жемқорлыққа қарсы күресе алатын адал және қабілетті әскери адам ретінде қарастырылды. Сайлауға дейін АҚШ ресми тұлғалары Риос Монтты "қабілетті, ортадан солға қарай ұмтылатын әскери офицер" деп сипаттады, ол Гватемаланың "сезімді, бірақ радикалды емес солға қарай" қадам басатынын айтты. Тәуелсіз журналист Карлос Рафаэль Сото Росалестің сөзіне сүйенсек, Риос Монт пен FNO басшылығы 1974 жылғы сайлаудың алаяқтық нәтижесін қабылдады, себебі олар халықтың наразылығы "әкімшіліктің күшеюіне әкелетін тәртіпсіздікке ұласады деп қорқып, наразылық әскери жетекшілер арасында қақтығысқа әкелуі мүмкін" деп ойлады. Содан кейін генерал Риос Монт елден Мадридтегі Гватемала елшілігіне әскери атташе болып тағайындалды және 1977 жылға дейін сонда қызмет етті. Риос Монт жаңа шіркеуінде белсенді болып, оған қарасты мектепте дін сабақтарын оқыды. Сол кезде оның кіші інісі Марио Энрике Эскуинтланың католик прелаты болды. Эфраин Риос Монттың дінге бет бұруы дәстүрлі католик Гватемала мемлекетінде протестантизмнің күшеюіне ықпал еткен маңызды оқиға ретінде қарастырылды (Гватемаладағы дін туралы қараңыз). Кейін Риос Монт АҚШ-тағы танымал евангелистермен, соның ішінде Джерри Фалвелл мен Пэт Робертсонмен достық қарым-қатынас орнатты.

1982 жылғы әскери төңкеріс

Гватемаладағы қауіпсіздік жағдайы генерал Ромео Лукас Гарсияның үкіметі тұсында нашарлаған еді. 1982 жылдың басына қарай Гватемала Ұлттық Революциялық Бірлігі (ГҰРБ) бас шаңырағына біріккен марксистік партизандық топтары елдің ауылдық аймақтарында күш алып, Гватемала қаласына шабуыл жасауы мүмкін деген қауіп туды. 1982 жылғы төңкеріс сайлаулардағы қайталама бұрмалаулар мен әскери құрылымдағы ашық сыбайлас жемқорлық салдарынан көптеген гватемальдықтар тарапынан бастапқыда қолдау тапты. Риос Монттың адалдығына деген репутациясы, 1974 жылғы сайлауда оппозицияны басқарғаны және "білім беру, ұлтшылдық, жақсылық пен аштықтан құтылу, азаматтық мақтаныш сезімі" туралы көзқарасы кеңінен қолдауға ие болды. Бірақ Шапин көп ұзамай Риос Монттың "жайпырма және практикалық шындыққа көңіл бөлмейтінін" мәлімдеді. Риос Монт өзінің пентикосталдық сенімдеріне сүйене отырып, Апокалипсистің төрт аттысының бейнесін аштық, кедейлік, білімсіздік және қиындықтар сияқты қазіргі заманғы төрт жамандықпен салыстырды. Ол сондай-ақ жемқорлықпен және байлардың тонауы деп сипаттаған нәрсемен күресуге уәде берді.

Диктатура

Үкімет бірден әскери жағдай жариялады және конституцияны тоқтатты, заң шығарушы органы таратылды, сондай-ақ қарапайым қылмыскерлерді де, саяси оппозицияны да соттау үшін арнайы трибуналдар (tribunales de fuero especial) құрылды. 10 сәуірде хунта Ұлттық өсу және қауіпсіздік жоспарын іске қосты, оның мақсаты – ешқандай шектеусіз зорлық-зомбылықты тоқтату және халыққа гватемалалық ұлтшылдық туралы білім беру еді. Хунта сонымен қатар шаруалар мен үндістерді Гватемала мемлекетіне интеграциялауға тырысатынын мәлімдеді, олардың сауатсыздығы мен "жетілмегендігі" оларды "халықаралық коммунизмнің" азғыруына осал ететінін айтты. 1982 жылдың 20 сәуірінде үкімет URNG партизандарына қарсы әскери күшін күшейтіп, "Виктория 82" деп аталған жаңа қарсы көтеріліс операциясын бастады. 9 маусымда генерал Риос Монтт қалған екі хунта мүшесін отставкаға кетуге мәжбүр етті, осылайша ол жалғыз мемлекет басшысы, қарулы күштердің бас қолбасшысы және қорғаныс министрі болып қалды. 1982 жылдың 17 тамызында Риос Монтт жаңа Consejo de Estado ("Мемлекеттік кеңес") құрды, оның мүшелері атқарушы билік немесе түрлі азаматтық бірлестіктер тағайындады. Бұл Мемлекеттік кеңес Гватемаланың үнді халқының бірнеше өкілдерін қамтыды, бұл Гватемаланың орталық үкіметі тарихындағы тұңғыш рет болды. "Мен ұрламаймын, жалған айтпаймын, зорлық-зомбылық жасамаймын" ("No robo, no miento, no abuso") деген ұранмен Риос Монтт үкіметтегі жемқорлықты жоюға және Гватемала қоғамын реформалауға бағытталған науқанды бастады. Ол сонымен қатар жексенбі күндері түстен кейін "discursos de domingo" деп аталатын теледидарлық сөздерін үнемі жариялай бастады. Тарихшы Вирджиния Гаррард Бернетттің айтуынша, Риос Монтт өзінің жексенбілік уағыздарында Гватемаланың көптеген проблемаларының моральдық тамырларын түсіндірді және өзінің саяси және моральдық көзқарастарының шеңберін анықтады. Елде де, шетелде де уағыздардың сөйлеу тілі мен тіпті наивтігі үшін сыналып (генералға "Диос Монт" деген келекелі лақап ат берілді), бірақ бұл сөздер Риос Монттың дағдарысқа берген диагнозын және ұлттық құтқарылуға қатысты ерекше көзқарасын нақты көрсететін тұтас хабарламаны жеткізді. Генералдың пікірінше, Гватемала үш негізгі проблемадан зардап шекті: ұлттық жауапкершілік пен билікке құрметтің жетіспеуі, моральдың толыққанды жоқтығы және ұлттық бірегейліктің нашарлығы. Экономикалық дағдарыстан бастап Риос Монтт "көтеріліс" деп атаған барлық басқа мәселелер осы үш негізгі кемшіліктің белгілері ғана болды. Риос Монттың моральдық үгіті 1983 жылы биліктен кеткеннен кейін де Гватемала қоғамының маңызды бөлігінде әсерлі болды. 1990 жылы антрополог Дэвид Столл бір даму ұйымдастырушысының сөзін келтірді, ол Риос Монтты ұнатыпты, "өйткені ол теледидарға шығып, әр гватемалалыққа бармақпен көрсетіп: 'Проблема сенсің!' дейтін. Осы елдің өзгеруінің жалғыз жолы осы". PAC бастамасы Майя халқының көпшілігі тұратын шалғайдағы ауылдарда үкіметтік күшті нығайту және аймақтағы партизандық әрекеттерді болдырмау мақсатымен жүзеге асырылды. Қарсы көтеріліс стратегиясының "бұршақ" бөлігі – мая ауылдарына үкімет ұсынған инфрақұрылым мен ресурстарды жақсарту арқылы азаматтық-әскери байланыс пен ынтымақтастықты арттыруға бағытталған бағдарламаларға қатысты. Бұл жергілікті және шаруалар қауымдастықтарының ресурстарға қолжетімділік пен Гватемала үкіметімен көтерілісшілерге қарсы әскери күрестегі ынтымақтастық арасындағы байланысты құруға бағытталған. Сыншылар Риос Монттың стратегиясы іс жүзінде үнді майя халқына, әсіресе Киче, Хуэхуэтенанго және Баха-Верапас департаменттеріне қарсы бағытталған жерді өртеп жіберу науқанына тең деп мәлімдеді. БҰҰ демеушілігімен құрылған Тарихи мәліметтерді анықтау жөніндегі комиссияның 1999 жылғы есебінде бұл шамамен 600 ауылдың жойылуына әкелді. 1982 жылдың шілдесінде Рабиналь, Баха-Верапас қаласындағы План де Санчес қырғынында 250-ден астам адам қаза тапты. Он мыңдаған шаруалар Мексиканың оңтүстігіне қашып кетті. 1982 жылы Amnesty International ұйымының есебінде сол жылдың наурыз айынан шілде айына дейін 10 000-нан астам гватемалалықтар мен шаруалар өлтірілді және 100 000 ауыл тұрғыны үйлерін тастап кетуге мәжбүр болды. CEH ұсынған соңғы бағалауларға сәйкес, Риос Монттың мемлекет басшысы болған кезеңінде ондаған мыңдаған жауынгер емес адамдар қаза тапты. Қан төгудің ең жоғарғы сатысында жоғалып кеткендер мен өлтірілгендердің саны айына 3000-нан асты. 1999 жылы Америка ғылымды дамыту қауымдастығы шығарған "Гватемаладағы мемлекеттік зорлық-зомбылық, 1960–1996: сандық көрініс" кітабында Риос Монттың үкіметі "ең шексіз мемлекеттік террор кезеңіне" басшылық еткені айтылды. Риос Монттың билік кезінде басқа кез келген кезеңге қарағанда көбірек мемлекеттік өлтірулер орын алды, сонымен қатар осы кезеңдегі зорлық-зомбылықтың айлық деңгейі ең жоғары көрсеткіштің төрт еседен асты. Алайда, Гватемаладағы адам құқықтары жағдайы бойынша БҰҰ арнайы хабаршысы лорд Колвилл Кулуросс 1984 жылы Риос Монттың басшылығымен Гватемала ауылдық халқының жағдайы жақсарғанын мәлімдеді, өйткені бұрынғы гватемалалық армияның ешқандай шектеусіз зорлық-зомбылығы рационалды қарсы көтеріліс стратегиясымен алмастырылды. Колвилл сонымен қатар Риос Монттың билік кезінде соттан тыс "өлтірулер мен ұрлаулар дерлік тоқтағанын" көрсетті. Стратегиялық және халықаралық зерттеулер орталығының талдаушылары Жорж А. Фауриол мен Ева Лосердің пікірінше, "Гватемаланың жағдайын 'қалыпқа келтірудің' маңызды бөлігі 1982 жылдың соңына қарай қорқыныш пен зорлық-зомбылықтың айтарлықтай төмендеуі болды, бұл Гватемаланың азаматтық, қалалық басшылығына ұлттық істерде белсенді рөл атқаруға мүмкіндік берді". Социолог және тарихшы Карлос Сабино 2007 жылы Fondo de Cultura Económica баспасында жарық көрген еңбегінде гватемалалық таулы аймақтардағы армияның қарсы көтеріліс операциясы Риос Монтты билікке келтірген төңкеріске дейін, 1981 жылдың соңында басталғанын, ал жаппай қырғындар 1982 жылдың мамырында Риос Монттың режимі іске қосқан саясаттың нәтижесінде күрт төмендегенін атап өтті. Сабиноның сөзіне сәйкес, партизандар Риос Монттың үкіметі ұйымдастырған PAC арқылы тиімді жеңіліске ұшырады, олардың қатары 900 000 адамды құрады және "қару-жарағы толыққанды болмаса да, партизандардың саяси әрекет ету қабілетін толыққанды түрде жойды", өйткені олар енді "ауылдар мен қалаларға жете алмай, митингілер ұйымдастыра алмай, шаруалар мен серіктестерді жалдай алмайды". Француз социологі Йвон Ле Бот 1992 жылы былай деп жазды: Риос Монтт генерал Бенедикто Лукастың өкіметтің соңғы айларында оған келтірген соққылармен әлсіреген партизан күшіне қарсы шешуші жеңіске жетті. Одан бері ол Лукас бауырларынан гөрі революционерлердің басты жауы болып табылады, олар оған олардың жеңілісін олардың қаруларын оларға қарсы пайдалану арқылы және әсіресе гватемалалық майялар арасында терең тамырланған моральдық және діни сезімдерге шақыру арқылы толықтырғаны үшін кешірімсіз. Соған ұқсас тұрғыда, тарихшы Вирджиния Гаррард Бернетт 2010 жылы генерал Риос Монттың әскери жетістіктері "Гватемаланың қазіргі тарихында бұрын-соңды болмаған" екенін және "Егер суық соғыс тарихи талдаудың басты өлшемі болса, ол адамзатқа қарсы қылмыстар авторы емес, көреген мемлекет қайраткері ретінде есте қалуы мүмкін" еді деген қорытындыға келді. Риос Монттың ең қатал сыншыларының кейбіреулері де 1990 және 2000 жылдардағы саяси мансабында Киче, Хуэхуэтенанго және Баха-Верапас департаменттерінде ең қорқынышты зорлық-зомбылық орын алған 1982–83 жылдарғы қарсы көтеріліс науқанында оның берік және тұрақты сайлау қолдауы болғанын мойындады.

Қуаттан шығару

1982 жылдың соңына қарай Риос Монт солшыл партизандарға қарсы соғыс жеңіске жеткенін мәлімдеп, үкіметтің жұмысы "техо, trabajo, y tortillas" ("шатыр, жұмыс және тортильялар") деп сипаттады. Үш рет төңкеріс талғанынан кейін, 1983 жылғы 29 маусымда Риос Монт төтенше жағдай жариялады және 1984 жылғы шілдеде сайлаулар өткізілетінін хабарлады. Осы кезде Риос Монт өз әрекеттерімен гватемалалық қоғамның көптеген топтарының наразылығын тудырған еді. 1983 жылғы наурызда Рим Папасы Иоанн Павел II Гватемалаға сапар шегуге дайындалып жатқанда, Риос Монт режимнің арнайы сотымен өлім жазасына кесілген алты партизанға кешірім беру туралы Папаның тілегін қабылдаудан бас тартты. Генералдың жексенбі күндері телеарнада сөйлейтін сөздері (discursos de domingo) мен діни уағыздары көптеген адамдарға ұятты көрінді. 1983 жылғы төңкеріс жетекшілері Риос Монтты "діни және мемлекеттік биліктің ажыратылуының қағидасына" қауіп келтіретін "фанатикалық және агрессивті діни ұйымға" жатқызып, айыптады. Алайда, тарихшы Вирджиния Гаррард Бернет оның биліктен алынуының басты себебі Риос Монттың "әскери шенеуніктер мен мемлекеттік қызметкерлерге пара алудың жолын тоқтатқаны" және армияның жоғары сатыдағы басшылығының ықпалды топтарына мойын бұрмағаны болды деп санайды. Риос Монт 1983 жылы биліктен қуылғаннан кейін де Гватемаладағы саяси зорлық-зомбылық тоқтамады. Шамамен бір жарым миллиондай майя шаруасы өз үйлерінен қуылды. Американдық журналист Винсент Бевинстің жазуынша, Риос Монт күдікті қауымдастықтардан шыққан халықты "үлгілі ауылдарға" (aldeas modelos) шоғырландырып, оларды "өлімге толы концлагерьлерге" айналдырды. Бұл оның алдыңғыларынан өзгеше геноцид әдісі болды, бірақ қырғын тоқтаған жоқ. Бевинс бұл Монттың коммунизмге қарсы күресудің жаңа стратегиясының бір бөлігі екенін айтады: "Партизан – балық, халық – теңіз. Балықты ұстай алмасаң, теңізді құрғату керек". 1983 жылғы 26 маусымда Эфраин Риос Монттың қарындасы Марта Елена Риос де Ривас Гватемала қаласында солшыл "Халықтық қарулы күштердің" (FAR) мүшелерімен ұрланды. Ол сол кезде бес айлық жүкті болған. Сол жылдың тамызында генерал Риос Монт биліктен алынғаннан кейін FAR жаңа де-факто президент генерал Мехиа Викторестің қарындасын да ұрлады. Жаңа үкімет ұрлаушылармен келіссөздер жүргізуден бас тартты, бірақ генерал Риос Монттың отбасы 119 күн тұтқында болғаннан кейін 25 қыркүйекте қарындасы Мартаның босатылуын қамтамасыз етті. Ол үшін FAR мәлімдемесін бірнеше халықаралық газеттерде жариялауға қол жеткізді.

Кейінгі саяси мансап

1989 жылы Риос Монт Гватемалалық Республикалық Фронт (ГРФ) саяси партиясын құрды. 1990 жылғы жалпы сайлауға дейін жасалған сауалнамалар Риос Монттың ең танымал кандидат екенін көрсетті, ол ең жақын бәсекелесінен он екі ұпайға асып түсті. Саяси ғалым Регина Бейтсонның сөзіне қарағанда, мансабының осы жаңа кезеңінде Риос Монт популизмді өзінің негізгі саяси стратегиясы ретінде қабылдады. Риос Монттың ГРФ партиясы 1999 жылғы Гватемаланың жалпы сайлауында сәтті өтті. Оның үміткері Альфонсо Портильо президент болып сайланды, сонымен қатар партия Ұлттық Конгресте көпшілік орындарды иеленді. Риос Монт 2000 жылдан 2004 жылға дейін Конгресс төрағасы қызметін қатарынан төрт жыл атқарды. Президент Портильо Гватемала үкіметінің соңғы 20 жылдағы адам құқықтарын бұзуға қатысқанын мойындады, соның ішінде Риос Монт президент болған кезде болған екі жаппай қырғынды да қамтыды. Біріншісі – Баха-Верапас штатындағы План-де-Санчесте 268 адам қаза тапты, ал екіншісі – Петендегі Дос-Эрес ауылында 200 адам өлтірілді.

2003 жылғы президенттікке кандидат

2003 жылдың мамыр айында ФРГ Риос Монтты қарашадағы президенттік сайлауға ұсынды. Бірақ, оның кандидатурасын сайлау тізілімі және екі төменгі сот тағы да қабылдамады. 2003 жылғы 14 шілдеде Конституциялық сот, оның бірнеше судьяларын ФРГ үкіметі тағайындаған, оның президенттік лауазымға кандидатурасын мақұлдады, себебі 1985 жылғы Конституциядағы тыйым кері күшпен қолданылмайды. 20 шілдеде Жоғарғы Сот Риос Монттың сайлауалды кампаниясын тоқтатты және екі орталық саяси күштің зейнеткер генералға президенттікке қатысуы конституциялық тұрғыдан тыйым салынғандығы туралы шағымын қарауға келісті. Риос Монт бұл шешімді сот манипуляциясы деп айыптады және радио арқылы сөйлеген сөзінде өзінің жақтастарына оған қарсы наразылық білдіру үшін көшеге шығуға шақырды. 24 шілдеде "қара бейсенбі" ("Jueves negro") деп белгілі болған оқиғада, мыңдаған бетперделі ФРГ жақтастары Гватемала қаласының көшелеріне мачете, таяқшалар және қару-жарақтармен қаруланып шабуыл жасады. Оларды ФРГ барлық елден автобустармен әкелді, сондай-ақ ФРГ бақылауындағы муниципалитеттердегі мемлекеттік қызметкерлерге демонстрацияға қатыспаса жұмыстан шығарылатыны туралы қорқытулар жасалды. Демонстранттар қозғалысты тоқтатып, қауіпті ұрандар айқайлады және соттарға, оппозициялық партиялардың кеңселеріне және газеттерге қарай шеру тартты. Сонымен қатар, ғимараттарды өртеу, терезелерден оқ ату, көшеде көліктер мен шиналарды өртеу оқиғалары да тіркелді. Телевизия журналисі Гектор Фернандо Рамирес, наразылық толқуынан қашып бара жатқанда жүрек талмасынан қайтыс болды. Екі күннен кейін, Риос Монттың үндеуін дыбыстатқанда, наразылар өз үйлеріне қайтуға шақырылды және тарап кетті. Апта соңындағы жағдай осылай шиеленіскендіктен, БҰҰ миссиясы мен АҚШ елшілігі жабылды. Дау-дамайдан кейін Конституциялық сот Жоғарғы соттың шешімін жоққа шығарды, Риос Монтқа президенттікке қатысуға рұқсат берді. Алайда, "қара бейсенбі" оқиғасы Риос Монттың беделін түсірді және заң мен тәртіпті сақтаушы кандидат ретінде оның сенімділігіне нұқсан келтірді. Риос Монтқа қолдау көрсету президент Портильо басқаратын ФРГ үкіметінің жемқорлығы мен тиімсіздігіне байланысты да төмендеді. 2006 жылдың 31 қаңтарында Рамирестің өліміне қатысты оған тағылған қазақстандық қылмыс айыбы алынып тасталды.

Адамзаттыққа қарсы қылмыстар туралы айыптаулар

Католик шіркеуінің демеушілігімен құрылған Тарихи естеліктерді қалпына келтіру жөніндегі Епархияаралық жоба (REMHI) және 1996 жылғы бейбіт келісімнің бір бөлігі ретінде Біріккен Ұлттар Ұйымының демеушілігімен құрылған Тарихи анықтау комиссиясы (CEH) Гватемаладағы 1960–1996 жылдардағы Азаматтық соғыс кезінде жасалған адам құқықтарының ауыр бұзушылықтары туралы есептер жариялады. Бұл соғыс марксистік көтерілісшілерді Гватемала мемлекетімен, оның ішінде Гватемала армиясымен қақтығысқа түсірді. Соғыс барысында 200 мыңға жуық гватемалалық қаза тапты, бұл Латын Америкасының ең қанды соғыстарының біріне айналды. REMHI және CEH есептерінде зорлық-зомбылықтың көп бөлігін Гватемала мемлекеті мен үкімет қолдаған өлім отрядтары жасағаны анықталды. Бұл зорлық-зомбылықтың құрбандары елдің түпкілікті Майя халқының өкілдері болғандықтан, CEH есебі Риос Монтттың президенттігі кезінде айтарлықтай жоспарланып, дамытылған қарсы көтеріліс науқанын қасақана "геноцид актілерін" қамтыған ретінде сипаттады. REMHI және CEH есептері Риос Монт пен басқаларға қарсы адамзатқа қарсы қылмыстар мен геноцид бойынша қозғалған сот ісінің негізін құрады. Риос Монт президенттік және бас қолбасшылық лауазымдарында Гватемала армиясының қылмыс жасағанын мойындады, бірақ ол бұл әрекеттерді жоспарлағанын немесе бұйырғанын, немесе оның үкіметінің түпкілікті халықты нысанаға алу саясатын жүргізгенін жоққа шығарды, бұл геноцидке тең болуы мүмкін еді. 1998 жылы Эфраин Риос Монттың інісі Марио Энрике Риос Монт, қаза тапқан епископ Хуан Герардиден кейін Гватемала архиепископтығының Адам құқықтары жөніндегі кеңсесінің басшысы болды. Бұл кеңсе Гватемала Азаматтық соғысы кезінде, оның ішінде генерал Риос Монттың үкіметі кезінде мемлекет жасаған адам құқықтарын бұзуды айыптауда жетекші рөл атқарды.

Испанияда

1999 жылы Гватемалалық Нобель сыйлығының лауреаты Ригоберта Менчу Испанияның Audiencia Nacional алдында Риос Монт пен тағы төрт Гватемалалық генералдың (олардың екеуі бұрынғы президенттер) атымен азаптау, геноцид, заңсыз қамауға алу және мемлекеттік демеумен жасалған терроризм қылмыстары бойынша шағым түсірді. 1978-1982 жылдар аралығында жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкер болған тағы үш азамат та шағымға енгізілді. Менчудың қозғалған ісіне «Әділет және Есеп беру орталығы» мен «Испанияның Адам құқықтарын қорғау қауымдастығы» қосылды. 2005 жылдың қыркүйегінде Испанияның Конституциялық соты испандық соттардың адамзатқа қарсы қылмыс жасады деген айыппен сотталатын адамдарды, тіпті құрбандар испандық азаматтар болмаса да, соттай алатыны туралы шешім қабылдады. 2006 жылдың маусым айында испан судьясы Сантьяго Педраз Риос Монт пен істе аталған басқа да адамдарды сұраққа алу үшін Гватемалаға сапарлады. Бірақ, айыпталушылардың адвокаттары берген кем дегенде 15 шағым тергеу жүргізуге кедеріс келтірді. 2006 жылдың 7 шілдесінде Педраз Эфраин Риос Монт, бұрынғы президенттер Оскар Хумберто Мехиа Викторс және Ромео Лукас Гарсияға (соңғысы 2006 жылдың мамырында Венесуэлада қайтыс болды) қатысты халықаралық ордер шығарды. Зейнеткер генералдар Бенедикто Лукас Гарсия мен Анибал Гевараға да ордер берілді. Халықаралық ордерге қашып жүрген бұрынғы ішкі істер министрі Дональдо Альварес Руис және полиция басшылары Герман Чупина Барахона мен Педро Гарсия Арредондоның есімдері де енгізілді. Кейбір ордерлерді Гватемала соттары бастапқыда қабылдады, бірақ 2007 жылдың желтоқсанында Конституциялық сот олардың барлығын жарамсыз деп жариялады.

Гватемалада

2007 жылдың 17 қаңтарында Риос Монт сол жылдың соңында өтетін сайлауда Конгресске үміткер болатынын мәлімдеді. Конгресс мүшесі ретінде, егер сот оны қызметінен шеттетіп тастамаса, ол тағы да қудалаудан қорғалады. Ол қыркүйектегі сайлауда жеңіске жетіп, жаңа заң шығарушы органда ГФР-дің 15 мүшесі бар конгресс делегациясын басқарды. Риос Монттың иммунитеті 2012 жылдың 14 қаңтарында, оның өкілеттігі аяқталғанда тоқталды. 2012 жылдың 26 қаңтарында Гватемала қаласында сотқа келіп, Бас прокурор Клаудия Паз и Паз оны геноцид және адамзатқа қарсы қылмыстар үшін ресми түрде айыптады. 2012 жылдың 1 наурызында судья Риос Монтқа қатысты айыптаулар 1996 жылғы Ұлттық келісім заңына бағынбайтынын мәлімдеді, ол Гватемала азаматтық соғысы барысында жасалған саяси және әдеттегі қылмыстар үшін кешірім берген болатын. 2013 жылдың 28 қаңтарында судья Мигель Анхель Гальвес Риос Монт пен зейнеткер генерал Хосе Маурисио Родригес Санческе қарсы геноцид және адамзатқа қарсы қылмыстар, әсіресе 1771 майя иксиль үндісін, оның ішінде балаларды өлтіргені үшін сотқа дейінгі отырыс ашты. 2013 жылдың 19 наурызында Риос Монт осы айыптаулар бойынша сотқа тартылды, бұл Латын Америкасының бұрынғы мемлекет басшысы өз елінде геноцид үшін сотталған алғашқы жағдай болды. 2013 жылдың 19 сәуірінде Гватемаланың Жоғарғы сотының директивасымен судья Кэрол Патрисия Флорес сот процесін тоқтатты. Судья сот процесін 2011 жылдың қарашасына, зейнеткер генералға соғыс қылмыстары бойынша айып тағылғанға дейін қайтаруды бұйырды. 2013 жылдың 10 мамырында Риос Монт геноцид және адамзатқа қарсы қылмыстар үшін кінәлі деп танылып, 80 жылға бас бостандығынан айырылды. Үкімді жариялаған судья Ирис Ясмин Барриос Агилар «айыпкер геноцид қылмысын ұйымдастырушы» екенін мәлімдеді. Ол былай деді: «Біз Иксиль халқының басынан өткен оқиғалар геноцид құрайды деп сенімдіміз. [Риос Монт] болып жатқан жағдайды білгенімен, оны тоқтатуға ешқандай әрекет етпеді». Сот «Иксильдер мемлекеттің жауы деп есептелді және расизмнің құрбаны болды, олар төмен раса деп саналды. Иксильдерге қарсы зорлық шаралары спонтанды болған жоқ. Олар алдын ала жоспарланған». 2013 жылдың 20 мамырында Гватемаланың Конституциялық соты Риос Монттың айыпталуын жоққа шығарды, себебі сот процесінің кейбір кезеңдерінде оған тиімді қорғанысқа мүмкіндік берілмеген. Антрополог Дэвид Столл, Риос Монттың президенттігі кезінде армия көптеген бейкүнә азаматтарды өлтіргенін мойындаса да, 2013 жылғы сот процесінің әділдігіне және геноцид айыбының негіздеріне күмән келтірді. Генерал Риос Монттың қайта сотталуы 2015 жылдың қаңтар айында басталды, бірақ сот кейіннен сот отырысы жарияланбайтынын және айыпталушының жасы мен денсаулығының нашарлауына байланысты жаза орындалмағанын мәлімдеді. Риос Монт 2018 жылдың сәуірінде қайтыс болған кезде қайта сотталу аяқталмаған еді, сондықтан сот оған қатысты істі жапты. Оның серігі, әскери барлау қызметінің бұрынғы бастығы Хосе Маурисио Родригес Санчес 2018 жылдың қыркүйегінде ақталды, бірақ сот Гватемала армиясының қарсы көтеріліс стратегиясы геноцидке тең деп тапты.

Өлім

Риос Монт 2018 жылдың 1 сәуірінде 91 жасында Гватемала қаласындағы үйінде жүрек талмасынан қайтыс болды. Гватемаланың сол кездегі президенті Джимми Моралес генерал Риос Монттың қазасына байланысты қоғамдық көңіл айтты.

БАҚ және танымал мәдениетте

Памела Йейтс 1983 жылы Гватемала армиясы мен Гватемаланың майя тайпасы арасындағы соғыс туралы "Таулар дірілдегенде" деректі фильмін түсірді. Бұл фильмнен алынған кадрлар Эфраин Риос Монтқа қарсы геноцид ісінде адамзатқа қарсы қылмыс бойынша Гватемала сотында сараптамалық дәлел ретінде пайдаланылды. Памела Йейтстің "Гранито: Диктаторды қалай соттауға болады" (2011) фильмі "Таулар дірілдегенде" фильмінің жалғасы болып табылады. Оңтүстік Калифорния университетінің Шоа қоры, режиссер Стивен Спилбергтің қаржылық қолдауымен, Гватемаланың геноцидтік азамат соғыстарын жан-жақты талдап жатыр, бұл үшін құрбан болғандардың жүздеген бейне сұхбаттары құрастырылды. 2019 жылғы Гватемалалық қорқыныш фильмі "Ля Льорона" Риос Монттың образындағы Энрике Монтеверде кейіпкерін бейнелейді.