Жек Кейд көтерілісі: Англиядағы халық толқуы (1450)

Кіріспе

Англиядағы халық көтерілісі, 1450 ж. Америка Азамат соғысының барлаушысы

Джек Кейд көтерілісі – 1450 жылы Англия үкіметіне қарсы болған халық көтерілісі. Ол елдің оңтүстік-шығысында сәуір және шілде айлары аралығында болды. Көтерілістің себебі корольдің ең жақын кеңесшілері мен жергілікті шенеуніктердің жемқорлығы, басқарудағы кемшіліктері, билікті теріс пайдалануы, сондай-ақ Жүз жылдық соғыс кезінде Франциядағы соңғы әскери жеңілістерге байланысты жергілікті наразылықтар болды. Көтерілісшілердің басшысы Джек Кейд оңтүстік-шығыс Англиядан келген әскермен бірге үкіметті әкімшілік реформаларын жүзеге асыруға және жаман басқаруға кінәлі деп саналған "сатқындарды" биліктен қууға мәжбүр ету үшін Лондонға жорық жасады. 1497 жылғы Корнуолл көтерілісінен басқа, бұл 15 ғасырда Англияда болған ең ірі халық көтерілісі еді. Кейд өзінің адамын бақылауда ұстауға тырысқанына қарамастан, көтерілісшілер Лондонға кіргеннен кейін тонауды бастады. Лондон тұрғындары көтерілісшілерге қарсы шығып, Лондон көпірінде болған қанды шайқаста оларды қаладан шығарып тастады. Қан төгілуді тоқтату үшін король көтерілісшілерді кешіріп, үйлеріне қайтуға бұйырды. Кейд қашып кетті, бірақ 1450 жылдың 12 шілдесінде Кенттің болашақ жоғары шерифі Александр Иден оны ұстады. Иденмен болған қақтығыс салдарынан, Кейд жанжақтан ауыр жарақат алды және сотқа бару үшін Лондонға жетпей қайтыс болды. Джек Кейд көтерілісі сол кездегі әлеуметтік, саяси және экономикалық мәселелердің көрінісі ретінде, сондай-ақ Ланкастер әулетінің құлдырауы мен Йорк әулетінің билікке келуіне әкелген Роза соғысының алғы күресі ретінде қарастырылды.

Көтеріліс

1450 жылдың мамыр айында көтерілісшілер ұйымдасқан түрде бірігіп, Лондонға қарай бастады. Кейд айналасындағы округтерге өкілдер жіберіп, көмек және қосымша адамдар сұрады. Маусымның басында 5000-нан астам адам Лондонның оңтүстік-шығысындағы Блэкхитте жиналды. Олардың көп бөлігі шаруалар еді, бірақ олардың қатарын дүкен иелері, шеберлер және бірнеше жер иелері (кешірім алғандардың тізімінде бір рыцарь, екі депутат және он сегіз сквайр бар екені көрсетілген) толықтырды. Франциядан соғыстан оралған бірнеше сарбаз бен теңізшілер де шайқасқа қосылды. Патша бүлікке залал келтірмей бұзуға үміттене отырып, оны басу үшін шағын патшалық әскерін жіберді. Патша әскеріне Ворчестерширдегі Бромсгровтен графтондық сэр Хамфри Стаффорд (1450 ж. қайтыс болды) және оның туысы Уильям Стаффорд (1450 ж. қайтыс болды), Уилтширдегі Саутвиктан (Девонның 1-ші графы Хамфри Стаффордтың әкесі) басшылық етті. Патша әскері көтерілісшілердің күшін дұрыс бағаламай, Севеноакста тұтқынға түсті. 18 маусымдағы шайқаста екі Стаффорд туысы қаза тапты. Кейд сэр Хамфридің қымбат киімдерін және қару-жарағын өзіне алды. 28 маусымда Уилтширдегі наразы халық Солсбери епископы Уильям Айскоуды өлтірді. Уильям Айскоу патшаның жеке мойындаушысы болған және патшаға жақындығы оған елдегі ең ықпалды адамдардың бірі болуға мүмкіндік берді. Өзінің де сондай тағдырға ұшырауынан қорқып, көтерілісшілердің әскери күшіне таң қалған патша Уорвикширде паналады. Жеңіске жеткен көтерілісшілер Лондон көпірінің оңтүстік жағындағы Саутваркке қарай жылжыды. Кейд 3 шілдеде көпірден өтіп, қалаға кірмес бұрын "Ақ жүрек" тавернасында штаб-пәтерін құрды. Қалаға кіру-шығуын кедергісіз ету үшін Кейд көпірдің арқандарын кесіп тастады, осылайша оған қарсы көтерілмейтіндей болды. Лондонға кірген Кейд Лондон тасына тоқтады. Ол қылышымен тасқа соққы беріп, дәстүрлі тәртіп бойынша өзін лорд-мэр деп жариялады. Тасқа соққы берген арқылы Кейд өзінің туысы деп санайтын Мортимерлер үшін елін қайтарып алды. Қала қақпасына кіргеннен кейін Кейд және оның адамдары жемқорлыққа айыпталғандарды іздеп табу және соттау үшін бірқатар соттарды ұйымдастырды. 4 шілдеде Гильдхоллда Джеймс Файнн, 1-ші барон Сей және Селе, лорд-бас қазынашы, жалған сотқа тартылды. Ол мемлекетке опасыздық жасады деп танылып, Чипсайдке әкелініп, басы кесілді. Файнннің күйеу баласы Уильям Кроумер (бұрынғы Лондон шерифі, парламент депутаты және екі рет Лондон лорд-мэрі болған Уильям Кромердің ұлы) да көтерілісшілер тарапынан өлім жазасына кесілді. Екі адамның басын сүңгіге тігіп, Лондон көшелерінде көрсетіп жүрді, олардың басын бір-біріне тигізіп, сүйісіп тұрғандай етіп көрсетті. Содан кейін олардың басын Лондон көпіріне іліп қойды. Кейд өзінің ізбасарлары дұрыс және тәртіпті мінез-құлық сақтайтынына жиі уәде бергеніне қарамастан, көтерілісшілер қала арқылы өтетін кезеңде көптеген көтерілісшілер, соның ішінде Кейдтің өзі, тонау мен маскүнемдікке берілді. Кейдтің өзінің ізбасарларын бақылауға қабілетсіздігі бастапқыда көтерілісшілерге жаулы болған Лондон тұрғындарын ашуландырды. 7 шілдеде Кейдтің әскері түнгі уақытта Саутваркке көпір арқылы оралғанда, Лондон шенеуніктері Кейдтің қалаға қайта кіруіне жол бермеу үшін көпірді жапты. Келесі күні, 8 шілдеде, кешкі сағат он шамасында Кейдтің әскері мен Лондонның түрлі азаматтары мен шенеуніктері арасында Лондон көпірінде шайқас болды. Шайқас келесі күні таңғы сағат сегізге дейін жалғасты, содан кейін көтерілісшілер ауыр шығынмен кері шегінді. Бір автордың бағалауынша, шайқаста кем дегенде 40 лондондық және 200 көтерілісші қаза тапты.

In May 1450, the rebels began to join together in an organised fashion and began to move towards London. Cade sent out delegates to the surrounding counties to elicit aid and additional men. By early June more than 5,000 men had assembled at Blackheath, 6 mile (10 km) south east of the City of London. They were mostly peasants but their numbers were swelled by shopkeepers, craftsmen, and some landowners (the list of pardoned shows the presence of one knight, two MPs, and eighteen squires). Several soldiers and sailors returning via Kent from the French wars also joined in the fray. Hoping to disperse the rebellion before any real damage could be done, the king sent a small host of his royal contingents to quell the rebellion. The royal forces were led by Sir Humphrey Stafford (d. 1450), of Grafton in the parish of Bromsgrove, Worcestershire, and his second cousin William Stafford (d. 1450), of Southwick, Wiltshire (father of Humphrey Stafford, 1st Earl of Devon). The royal forces underestimated the rebels' strength and were led into an ambush at Sevenoaks. In the skirmish on 18 June 1450, the two Stafford cousins were killed. Cade took the expensive clothing and armour of Sir Humphrey as his own. On 28 June, William Ayscough, the unpopular Bishop of Salisbury, was murdered by a mob in Wiltshire. William Ayscough had been the king's personal confessor and his position next to the king had allowed him to become one of the most powerful men in the country. Afraid that he might meet the same fate and shocked by the rebels' military ability, the king sought refuge in Warwickshire. Gaining confidence through their victory the rebels advanced to Southwark, at the southern end of London Bridge. Cade set up headquarters in The White Hart inn before crossing the bridge and entering the city with his followers on 3 July 1450. To prevent any infringement on his comings and goings within the city Cade cut the ropes on the bridge so that they could not be raised against him. Upon entering London, Cade stopped at the London Stone. He struck the stone with his sword and declared himself Lord Mayor in the traditional manner. By striking the stone, Cade had symbolically reclaimed the country for the Mortimers to whom he claimed to be related. Once inside the city's gates, Cade and his men initiated a series of tribunals dedicated to seeking out and convicting those accused of corruption. At Guildhall on 4 July, James Fiennes, 1st Baron Saye and Sele, the Lord High Treasurer, was brought in for a sham trial. Upon being found guilty of treason he was taken to Cheapside and beheaded. Fiennes' son in law William Crowmer (son of William Cromer, a former Sheriff of London, MP and twice Lord Mayor of London) was also executed by the rebels. The heads of the two men were put on pikes and unceremoniously paraded through the streets of London while their bearers pushed them together so that they appeared to kiss. Their heads were then affixed to London Bridge. Despite Cade's frequent assurances that his followers would maintain a proper and orderly demeanour, as the rebel host made its way through the city many of the rebels, including Cade himself, began to engage in looting and drunken behaviour. Gradually Cade's inability to control his followers alienated the initially sympathetic citizens of London, who eventually turned against the rebels. When, on 7 July, Cade's army returned over the bridge to Southwark for the night, the London officials closed the bridge to prevent Cade from re entering the city. The next day, on 8 July, at about ten in the evening, a battle erupted on London Bridge between Cade's army and various citizens and officials of London. The battle lasted until eight the next morning, when the rebels retreated with heavy casualties. One writer estimated that at least 40 Londoners and 200 rebels were killed at the battle.

Кейдтің құлдырауы

Лондон көпіріндегі шайқастан кейін архиепископ Джон Кемп (Лорд-канцлер) Кейдті ізбасарларын ресми кешірімдермен шақыруға көндірді және бүлікшілердің талаптарын орындауға уәде берді. Патша Генрих VI Кейд пен оның ізбасарларына кешірім бергенімен, бүлік болғаннан кейін жазылған патша жарлығы бұрынғы барлық кешірімдерді күштен шығарды. Бұл құжат "Патшаның Кейдті ұстау туралы жарлығы мен бұйрығы" деп аталды. Құжатта король бұрынғы кешірімдерді Парламент жасаған жоқ немесе бекітпегендіктен күштен шығарғанын мәлімдеді. Жарлықта Кейд Англия халқын өзінің бүлігіне қатысуға алдағаны айтылды және корольдың ешбір поддандысы Кейдке қосылмауы немесе оған қандай да бір көмек көрсетпеуі керек еді. Кейдті тірі немесе өлген күйде патшаға жеткізген кез келген адамға 1000 марка сыйлық беріледі деп уәде берілді. Кейд Льюес қаласына қарай қашып кетті, бірақ 12 шілдеде ол тығылған бақта Александр Айден (өлтірілген Уильям Кромердің жесірі Элизабет Файннстың болашақ екінші күйеуі және Кенттің болашақ жоғары шерифі) тарапынан қуып жетілді.

Салдары

Келесі көтерілістердің алдын алу үшін Бэкингемнің 1-дүкі Хамфри Стаффордқа Кейдтің ізбасарларының қалғандарын іздеп, сотқа тартуға патшадан рұқсат берілді. Іздеулер көтеріліске қолдаудың ең күшті болған аймақтарында және олардың маңында жүргізілді – Блэкхит, Кентербери және Фэвершам мен Шепи аралының жағалау аймақтары. Епископтар мен судьялардың жүргізген тергеуі соншалықты мұқият болды, Кентербериде (патшалық комиссия іздестірген алғашқы аймақ) сегіз ізбасар тез табылып, дарға асылды. Джек Кейд көтерілісі Кейдтің өлімінен кейін тез таратылғанымен, корольдік комиссия Англияны көтеріліс сезімінен құтқара алмады. Кейд пен оның көтерілісінен шабыттанған Англияның көптеген округтері де көтеріліске шықты. Сюссексте ағайынды Джон мен Уильям Мерфолд король Генрих VI-ға қарсы өз көтерілісін ұйымдастырды. Сассекс ерлерінің талаптары Кейдтің көтерілісімен салыстырғанда радикалды және агрессивті болды. Сассекс ерлерінің наразылығының себебі патшаның Кейд пен оның ізбасарларына берген кешірімді қайтарып алғаны болуы мүмкін. Сассекс көтерілісіне байланысты айыптау актісінде бүлікшілер патшаны және оның барлық лордтарын өлтіруді жоспарлап, орнына бүлікшілердің он екі адамымен алмастыруға ниеттенгендері айтылды. Сассекстегі көтерілістер Кейдтің көтерілісі сияқты кең қолдауға ие болмады. Кейдтің көтерілісінен шабыттанған шағын көтерілістер көп өлімге немесе бірден өзгерістерге әкелмесе де, оларды Розалар соғысының маңызды алғышарттары деп қарастыруға болады. Англия тажы үшін болған бұл ірі шайқастар Ланкастер әулетінің құлауына және Йорк әулетінің құрылуына әкелді. Ланкастер әулетінің және ағылшын үкіметінің әлсіздігі ашық көрінді. Сонымен қатар, Кейдтің манифестіндегі талап – патшаның Йорк герцогін кеңесші ретінде қабылдауы, патшаға халықтың герцогтің жер аударылудан оралуын қалайтынын тікелей білдірді. Ричард Йорк герцогы 1450 жылдың қыркүйегінде Англияға оралғанда, оның көптеген талаптары мен реформа саясаты Кейдтің манифестіндегі талаптарға негізделген еді.

To prevent further uprisings, Humphrey Stafford, 1st Duke of Buckingham was given permission from the king to seek out the remainder of Cade's followers and bring them to trial. The search took place in and around areas where support for the uprising was felt to be the strongest—Blackheath, Canterbury and the coastal areas of Faversham and the Isle of Sheppey. The inquiries by bishops and justices were so thorough that in Canterbury (the first area searched by the royal commission) eight followers were quickly found and hanged. Although the Jack Cade Rebellion was quickly dispersed after Cade's death, the royal commission failed to rid England of the feeling of rebellion. Inspired by Cade and his rebellion many other counties in England revolted. In Sussex the yeomen brothers John and William Merfold organised their own rebellion against King Henry VI. Unlike Cade's revolt the men of Sussex were more radical and aggressive in their demands for reform. It is possible the animosity felt by the men of Sussex had arisen in part because the king had revoked the pardons issued to Cade and his followers. An indictment following the Sussex rebellion accused the rebels of wanting to kill the king and all his Lords, replacing them with twelve of the rioters' own men. The rebellions in Sussex did not achieve the same following as that of Cade's. While the minor rebellions inspired by Cade's rebellion did not produce a large number of deaths or immediate changes they can be seen as important precursors to the Wars of the Roses. These large battles over the crown of England would result in the end of the Lancaster dynasty and the creation of the Yorks. The weakness of the Lancaster dynasty and the English government had been exposed. In addition, the request made by the rebels in Cade's manifesto that the king welcome the Duke of York as his advisor outright informed the king that the masses wished to see the duke return from exile. When Richard the Duke of York finally did return to England in September 1450 several of his demands and reform policies were based on those made in the manifesto issued by Cade.

Ескерткіш

Иден мен Кейд арасындағы қақтығыс Шығыс Сассекстегі (ескі) Хитфилдке жақын шағын елді мекенде болған деген ұзақ жылдардан бері келе жатқан дәстүр бар. Кейіннен бұл жер Кейд көшесі деп аталды. Кейдке арналған ескерткіш жол жиегіне қойылған. Ескерткіште осы орында көтерілісшілердің басшысы Джек Кейд Александр Иденмен тұтқынға алынып, өлтірілгені жазылған. Кейдті тұтқынға алған нақты орын туралы пікір таласы болғандықтан, Кейд көшесінің аты жаңылыс болуы мүмкін. Ескерткішті 1791-1819 жылдар аралығында Фрэнсис Ньюбери орнатқан.