Кіріспе

Капабланка шахматы (немесе Капабланканың шахматы) – 1920 жылдары әлем чемпионы Хосе Рауль Капабланка ойлап тапқан шахматтың түрі. Оған екі жаңа фигура қосылған және 10х8 тақтада ойналады. Капабланка шахматтың бірнеше онжылдықтарда өмірден шығатынына (яғни гроссмейстерлер арасындағы ойындардың әрқашан тең аяқталарына) сенді. Шахматтың "теңдікке келу қаупі" оның ойынның күрделірек нұсқасын жасауына басты себеп болды. Архиепископ – епископ пен жылқының қабілеттерін біріктіреді. Канцлер – мұнара мен жылқының күштерін біріктіреді. Жаңа фигуралар ойынды өзгертетін жаңа стратегиялар мен мүмкіндіктерге мүмкіндік береді. Мысалы, архиепископтың өзі ғана бұрышта жалғыз патшаны матқа жіберуі мүмкін (бір тікбұрыштың арасында диагональ бойынша орналасқанда).

Құрылысы мен ережелері

Капабланка шахмат үшін екі бастапқы құралым ұсынды. Оның соңғы түзетуі архиепископты арасында, ал канцлерді арасында орналастырды. Патша кастинг жасағанда стандартты шахматтағыдай екі шаршы емес, үш шаршыға жылғады. Піл стандартты шахматтағы қалыпты мүмкіндіктерге қоса архиепископқа немесе канцлерге айналуы мүмкін. Дәстүрлі шахматтан айырмашылығы, әр патша, әр патшайымның орнына, өзінің түсіне сай шаршыдан басталады (ақ патша ақ шаршыдан; қара патша қара шаршыдан). Капабланка сондай-ақ 10х10 өлшемді тақтамен, басқа бастапқы орналасумен және пілдердің алғашқы қозғалыста үш шаршыға дейін жылжуы мүмкін болатын нұсқамен тәжірибе жасады. Эдвард Ласкер былай жазды: «Мен Капабланкамен көптеген сынақ ойындар ойнадым, және олар көбінесе жиырма немесе жиырма бес жүрістен аспады. Біз 10х10 және 10х8 шаршылы тақталарды сынап көрдік, және соңғысы артық деп шештік, себебі оларда тікелей күрес ертерек басталады». Ласкер азазды қолдаушылардың бірі болды. Венгриялық гроссмейстер Геза Марочи да Капабланкамен бірнеше ойын ойнады (оны Капабланка жеңді). Британдық чемпион Уильям Винтер тым көп күшті фигуралар бар екенін, сондықтан олардың маңызы азайғанын айтты. Архиепископ (алғашқыда канцлер деп аталған) және канцлер (алғашқыда маршал, кейін маршал деп аталған) деген жаңа фигуралардың атауларын Капабланканың өзі енгізді. Бұл атаулар бүгінгі таңға дейін Капабланка шахматының көптеген заманауи нұсқаларында қолданылады.

Капабланка шахматқа дейінгі

Капабланка ең танымал болғанымен, шахмат жинағына архиепископ пен канцлерді қосып бірінші болған адам ол емес. Басқа әрекеттер көбінесе фигуралардың орналасуы және рокировка ережелерімен ғана ерекшеленеді. 1617 жылы Пьетро Каррера "Il Gioco degli Scacchi" атты кітап жариялады, онда 8×10 тақтада ойналатын шахматтың бір түрі сипатталған. Ол жаңа фигураларды мұнара мен аттың арасына орналастырды. Архиепископты сол жаққа, ал канцлерді оң жаққа қойды. Оның мұндай дизайнға негізгі себебі сол кездегі дебют теориясының шектеулері болды және ол жаңа фигураның белгілі бір қатарда тұруынан туындаған бастапқы позициядағы құрылымдық кемшіліктерді болдырмауға емес, архиепископтың ат пен мұнара арасында орналасуынан туындаған өз пешкасын қорғаусыз қалдыруға көбірек мән берді. Каррера архиепископ үшін "Centauro" (кентавр), ал канцлер үшін "Campione" (чемпион) аттарын қолданды. 1874 жылы Генри Бёрд Каррераның нұсқасына ұқсас шахматтың бір түрін ұсынды. Ең маңызды айырмашылық – дебюттік орналасу. Жаңа фигуралар енді епископтар мен патша жұбының арасында болды, архиепископ патшаға жақын, ал канцлер патшайымға жақын. Патшайым епископының алдындағы пешка бастапқы орналасуда қорғалмайды. Бёрд архиепископ үшін "equerry" (жаршы), ал канцлер үшін "guard" (қорғаушы) аттарын қолданды. Бұл орналасудың теориялық артықшылығы – жаңа фигуралардың пешкалары ойынның дебют теориясы үшін патша мен патшайымның пешкаларымен бірдей маңызды. Бұл канцлердің пешкасын патшайым пешкасымен жұптастырып, канцлердің ерекшелігіне байланысты ойынды стратегиялық тұрғыдан дамытуға мүмкіндік береді.

Басқа тақтаны пайдалану

Кейбір Капабланка шахмат нұсқалары стандартты 10×8 тақтаны қолданбайды. Мысалы, голландтық ойын дизайнері Кристиан Фрилинг 1984 жылы ойлап тапқан Grand Chess танымал нұсқасы 10×10 тақтада Капабланка шахмат фигураларын пайдаланады. Бұл орналасу мүлдажаларды ертерек жылжуға мүмкіндік береді.

Стратегия

Г. Мюллер келесі шамамен бөлшектердің құндылықтарын ұсынды: Пион 1, Ат 3, Бишоп 3.5 (+0.5 бишоп жұбы үшін), Тұғыр 5, Архиепископ 8.75, Канцлер 9, Королева 9.5.

Кең тақтада бишоптардың құндылығы артады, себебі оның алға қарай екі қозғалысы да қарсыластың лагеріне шабуыл жасау мүмкіндігіне ие болады. (Цилиндрлі шахматта бишоптар одан да құндырақ болады, олардың базалық құны 4 пионға тең, ал тұғырдың құны 5.) Осылайша, Капабланка шахматында екі бишоп екі аттан анық артық, және екі ат пен пионға жақын құнды. Сонымен қатар, күшті "теңестіру әсері" бар: күшті фигуралар (архиепископ, канцлер және королева) көптеген әлсіз фигураларға қарсы өзінің басымдығын көрсетуге кемекете алмайды, себебі әлсіз фигуралар оларды шектей алады. (Мысалы, атпен шабуылданған королева тұтқыннан қашу үшін көшуі керек, және қорғануға сүйене алмайды; бірақ королевамен шабуылданған ат қорқудың қажеті жоқ.) Осылайша, күшті фигураны тұғыр мен кішкентай фигураға немесе үш кішкентай фигураға құрбан ету маңызды өтемақы (пионнан артық) бере алады, өйткені ол қарсыластың қалған күшті фигураларының құнын арттырады.