Кіріспе

Ұлыбританияның премьер-министрі 1830-1834 жылдар аралығында.

Чарльз Грей, 2-ші граф Грей (13 наурыз 1764 – 17 шілде 1845), 1806 және 1807 жылдар аралығында Ховик виконты ретінде танымал болған, британдық виг саясаткері, 1830-1834 жылдар аралығында Ұлыбританияның премьер-министрі қызметін атқарды. Ол Грей әулетінің ұрпағы және Earl Grey шайының атымен аталады. Грей көптеген реформалық қозғалыстардың ұзақ жылдар бойы жетекшісі болды. Премьер-министр ретінде қызмет еткен кезінде оның үкіметі екі маңызды реформаны жүзеге асырды. 1832 жылғы реформа заңы парламенттік реформаны жүзеге асырып, Төменгі палатаның сайлаушылар санын едәуір арттырды.

Ерте өмір

Ховик Холлдағы Нортумбриялық әулеттен тараған Грей, генерал Чарльз Грейдің (1729–1807), 1-ші граф Грейдің екінші, бірақ ең үлкен баласы және оның әйелі Элизабеттің (1743/4–1822), Дарем графтығындағы Саутвикке қатысты Джордж Грейдің қызы болды. Оның төрт інісі мен екі қарындасы болған. Ол Ричмонд мектебінде, одан кейін Итон және Кембридж университетінің Тринити колледжінде білім алды. Латын тілінде және ағылшын тілінде мәнерлеп сөйлеу және жазу өнерін жетік меңгергендіктен, ол өзінің буынындағы ең көрнекті парламенттік шешендердің біріне айналды.

Алғашқы саяси мансап

Грей 14 қыркүйекте 1786 жылы 22 жасында Нортумберленд сайлау округінен парламент депутаты болып сайланды. Ол Чарльз Джеймс Фокс, Ричард Бринсли Шеридан және Уэльс принцінің виг тобына қосылды және көп ұзамай виг партиясының маңызды лидерлерінің біріне айналды. Уоррен Хейстингсті соттау комитетіндегі ең жас мүше болды. Уиг тарихшысы Т. Б. Маколей 1841 жылы былай деп жазды:

«Өмірде көзге түскендердің көпшілігі әлі де колледжде жүлделер мен стипендиялар үшін күресіп жатқанда, ол Парламентте өзіне ерекше орын жасады. Оның керемет қабілеттері мен мінсіз ар-намысын көрсету үшін оған байлық немесе байланыстар қажет болмады. Жиырма үш жасында ол британдық дворяндар алдында, британдық палатаның делегаттары ретінде көзге түскен тәжірибелі мемлекет қайраткерлерімен тең деңгейде саналды. Сол алдыңда тұрғандардың барлығы – кінәлілер, адвокаттар, айыптаушылар – кетіп қалды, тек ол ғана қалды. Қазіргі ұрпаққа ол – өткен ұлы дәуірдің жалғыз өкілі. Бірақ соңғы он жылда Лордтар палатасының қабырғаларында таңертеңгі күн сәулесі түскенде, Чарльз Эрл Грейдің биік және құмар шабытты сөздерін тыңдағандар, оның замандастарының күшіне қандай баға беруге болатынын түсіне алады. Грей Парламенттік және сайлау реформасын қолдағанымен де белгілі болды. Француз революциясы кезінде еркіндік, бостандық және теңдік идеялары Еуропа және одан тыс жерлерде кеңінен тарады. Ұлыбританияда жалпыға бірдей сайлау құқығы туралы талап 1790 жылы британ үкіметін британдық демократиялық құндылықтарға қарсы бүлік пен революциялық әрекеттерге қарсы қатаң заңнама қабылдауға мәжбүр етті. Бұл шараларды басым тори партиясы мен премьер-министр Питт қабылдады, оның кейінгі кезеңін жаулары «Питттің үрейі» деп атады. Чарльз Фокс және Ричард Шеридан Бринсли, жас Грейдің жақын одақтастары мен ұстаздары, революциялық идеялармен байланысты реформалық қозғалыстарды басу үшін үкіметтің әрекеттерін айыптады. 1792 жылы ол Парламентке реформаларды қалпына келтіру мақсатымен ұсынылған петицияның негізгі күші болды – «сайлау бостандығын және парламентте халықтың тең өкілдігін қамтамасыз ету, сондай-ақ халыққа өз өкілдерін сайлау құқығын жиі пайдалану мүмкіндігін беру», – деп 1884 жылғы кітапта сипатталған. 1792 жылғы петиция ешқандай өзгеріс әкелмеді, бірақ 1832 жылы ол Ұлы реформа заңын қабылдап, мақсатына толыққанды қол жеткізді. Әділ өкілдік үшін күрескенде ол католиктердің азаттығын қолдады. Оның Георгиана Кавендиш, Девоншир герцогинясымен болған қарым-қатынасы, өзі белсенді саясатпен айналысқан әйел болғандықтан, оған көп зиян тигізбеді, бірақ оның күйеуімен ажырасуға себеп болуға жақын болды.

Сыртқы істер министрі, 1806 1807

1806 жылы Грей, сол кезде әкесінің Ерл Грей титулына ие болғандықтан Лорд Ховик аталды, «Барлық таланттар министрлігінің» (Фоксшыл вигтердің, Гренвиллиттердің және Аддингтоншылдардың коалициясы) құрамына Адмиралтействоның бірінші лоры ретінде кірді. Сол жылы Фокс қайтыс болғаннан кейін Ховик сыртқы істер министрінің және вигтердің жетекшісінің міндеттерін қоса атқарды. 1807 жылы Георг III католиктердің құқықтарын кеңейту туралы заңға вето қойып, барлық министрлерден жеке-жеке «католиктерге ешқандай қосымша жеңілдіктер ұсынбаймын» деп уәде беруді талап еткенде министрлік тарап кетті, Ховик бұл уәдеге қол қоюдан бас тартты.

Қарсылық жылдары, 18071830

Келесі жылы үкімет биліктен құлады, ал 1807 жылдың мамыр айынан шілдесіне дейін Appleby округінен парламент депутаты болғаннан кейін Ховик Лордтар палатасына өтті, әкесі Ерл Грейдің орнын иеленді. Ол келесі 23 жыл бойы оппозицияда болды. Осы кезеңде Грей үкіметке қосылуға жақын болған уақыттар болды. 1811 жылы ханзада-регент Грей мен оның одақтасы Уильям Гренвиллді Лорд Уэлсли отставкаға кеткеннен кейін Спенсер Персевал кабинетіне қосылуға шақырды. Грей мен Гренвилл бас тартты, себебі ханзада-регент католиктердің эмансипациясына қатысты жеңілдіктер жасауға келіспеді. Грейдің ханзадамен қарым-қатынасы оның жақын туысы, мұрагері, принцесса Шарлотта, күйеу таңдау мәселесі бойынша одан кеңес сұрағанда одан сайын нашарлады. Наполеон соғыстары кезінде Грей вигтер партиясының ресми ұстанымын ұстанды. Бастапқыда Наполеонға қарсы испандық көтеріліске қуанған Грей, сэр Джон Мурдың, Пиреней соғысындағы британдық әскерлердің басшысының жеңілісі мен қазасынан кейін француз императорының жеңілмейтініне көз жеткізді. Грей Мурдың ізбасары Веллингтон герцогының әскери жетістіктерін мойындауға асықпады. Наполеон 1814 жылы бірінші рет тақтан бас тарғанда, Грей Бурбондардың авторитарлық монархиясын қайта орнатуға қарсы болды; ал Наполеон келесі жылы қайта орнатылғанда, бұл өзгерісті Францияның ішкі ісі деп мәлімдеді. 1826 жылы вигтер партиясы оның пікірлерін енді ескермейтініне сенген Грей, Лорд Лансдаунның пайдасына жетекшіліктен бас тартты. Келесі жылы Джордж Кэннинг Лорд Ливерпульдің орнын басып премьер-министр болғанда, Роберт Пил мен Веллингтон герцогының отставкаларынан кейін үкіметті нығайту қажет болғандықтан, Лансдаунға емес, Грейге үкіметке қосылу ұсынылды. 1828 жылы Веллингтон премьер-министр болғанда, Георг IV (бұрынғы ханзада-регент) Грейді үкіметке тағайындауға болмайтын жалғыз адам деп атады.

Тағайындау

1830 жылы Джордж IV қайтыс болғаннан кейін және Веллингтон герцогының Парламент реформасы мәселесі бойынша отставкаға кеткеннен кейін, вигтер ақыры билікке оралды, Грей премьер-министр болды. 1831 жылы ол "Жартер" орденінің мүшесі аталды. Оның мерзімі ерекше болды, 1832 жылы Парламенттің реформасын жүзеге асырған Реформа заңы қабылданды, ал 1833 жылы Құлдықтан Азат ету заңымен Ұлыбритания империясының көбінде құлдық жойылды. Алайда, жылдар өте келе Грей көбірек консервативті болып, одан да кең ауқымды реформаларды бастауға абайсырақты қарады, әсіресе корольдың реформаны ең болмағанда күдікпен қабылдайтынын білгендіктен.

Колониалды саясат

Грей Оңтүстік Австралияда жаңа колония құру жоспарына үлес қосты: 1831 жылы Роберт Гугер, Энтони Бэкон, Джереми Бентам және Грейдің басшылығымен «Австралияның оңтүстік жағалауында колония құру жөнінде Ұлыбритания үкіметіне ұсыныс» дайындалды, бірақ оның идеялары тым радикалды деп танылды және қажетті инвестицияны тарту мүмкін болмады. Сол жылы Грей Эмиграция жөніндегі үкіметтік комиссия құрамына енгізілді (ол 1832 жылы таратылды).

Әлеуметтік саясат

1831 жылы еңбек ақысын тауармен төлеу туралы екі заң енгізілді. Біріншісі тауармен төлеу мәселесі бойынша барлық қолданыстағы заңдарды күштен шығарды, ал екіншісі бірқатар маңызды салалардағы жұмысшыларға мемлекеттік ақшамен төлеу міндетті деп белгіледі.

Католиктердің азаттыққа шығуы және зейнеткерлікке шығу

Ирландия мәселесі 1834 жылы Грейдің премьер-министрлік өкіметінің аяқталуына себеп болды. Ирландияның Лорд-лейтенанты лорд Англси, келісімді реформаны, соның ішінде оннан бір бөлігін Рим-католик шіркеуіне беруді және Ирландия шіркеуінен алуды, «қайта бөлу» деп аталатын саясатты қолдады. Алайда, Ирландияның бас хатшысы лорд Стэнли мәжбүрлеу шараларын қалаған. Кабинет екіге бөлінді, және Лорд Джон Расселл Төменгі палатада олардың қайта бөлу мәселесіндегі дауға назар салғанда, Стэнли және басқалары отставкаға кетті. Бұл Грейдің қоғамдық өмірден кетуіне әкелді, оның орнын лорд Мельбурн басып алды. Көптеген саясаткерлерден өзгеше, ол шынымен жеке өмірді қалағандай көрінді; әріптестері оның кез келген кері қадамда отставкаға кетумен қорқытатынын ащылықпен айтты. Грей Ховикке қайтып келді, бірақ Мельбурнның жаңа кабинетінің саясатын тығыз бақылады, оны және әсіресе оның отбасын, ол олардың ұнатпайтын әрекеттеріне дейін, тек уақытша орынбасар деп қарады. Грей жылдар өте келе көбірек сынға ілесе бастады, әсіресе Дэниел О’Коннеллдің көлеңкеде әрекет ететінін сезді және Мельбурнды ирланд патриотымен байланысты радикалдарға мойынсұнуда кінәлады. Ол Мельбурнның радикалдарды өз жағында ұстап, Төменгі палатадағы азайған көпшілігін сақтау қажеттігін ескермеді, және әсіресе, ол өзінің үлкен жетістігі – Реформа заңына кез келген нұсқауды жек көріп, оны болашақта мәселенің түпкілікті шешімі деп қарады. Ол оның консервативті сипатын үнемі баса көрсетті. 1834 жылдың қыркүйегінде Эдинбургте оның құрметіне өткізілген Грей фестиваліндегі соңғы маңызды сөйлесінде ол, оның мақсаты – қалыптасқан конституцияны нығайту және сақтау, оны халыққа, әсіресе Реформа заңының басты иегерлері болған орта тапқа қабылдауға ыңғайлы ету, сондай-ақ болашақ өзгерістердің «халықтың білімінің артуына және заманның қажеттіліктеріне сәйкес» біртіндеп жүзеге асырылуын қамтамасыз ету екенін айтты. Бұл консервативті мемлекет қайраткерінің сөзі болды.

Жеке өмір

Үйленбес бұрын Грей үйленген Георгиана Кавендиш, Девоншир герцогинясымен махаббатқа түсті. Грей Кавендишпен Девоншир үйінде Уигтер қоғамының жиынында танысты, содан кейін олар ғашық болды. 1791 жылы ол жүкті болды және Францияға жіберілді, онда Грейдің ата-анасы тәрбиелеген заңды емес қызы дүниеге келді: Элиза Кортни (20 ақпан 1792 – 2 мамыр 1859). Ол Роберт Эллисқа үйленді.

Кейінгі жылдар және өлім

Грей өмірінің соңғы жылдарын Ховикте кітаптарымен, отбасымен және итттерімен мазмұнмен, бірақ кейде алаңдап, зейнеткерлікте өткізді. Қартайған шағында оған ең ауыр соққы болғаны – сүйікті немересі Чарльзтің 13 жасында қаза болуы. Соңғы жылдары Грей дене күшінен айырылып, 1845 жылдың 17 шілдесінде, Ховикке көшіп келген күнінен қырық төрт жыл өткен соң, төсегінде тыныш қайтыс болды. Ол 26-сы күні отбасысының, жақын достарының және оның меншігіндегі шаруалардың қатысуымен Сент-Майкл және барлық періштелер шіркеуіне жерленді.

Мұра

Грей Ньюкасл-апон-Тайн қаласының орталығындағы Грей ескерткішімен еске алынады, ол Лорд Грейдің биік бағананың үстінде тұрған мүсінінен тұрады. 1941 жылы ескерткішке найзағай шағылып, мүсіннің басы түсіп кеткен. Ескерткіш атын Tyne and Wear метрополитенінің Monument метро станциясына берген, ол тікелей ескерткіштің астында орналасқан. Монументтен оңтүстік-шығысқа қарай созылатын Ньюкасл-апон-Тайн қаласындағы Грей көшесі де Грейдің құрметіне аталған. Дарем университетінің Грей колледжі Грейдің есімімен аталады, ол 1832 жылы премьер-министр болып тұрғанда университет құрылған Парламент заңын қолдаған. Earl Grey шайы, бергамот майымен дәмделген аралас шай, көбінесе Грейдің құрметіне аталған деп саналады, бірақ бұл термин оның қайтысынан кейін ондаған жылдар өткен соң ғана қолданыла бастаған.

Басқа дереккөздер

Темперли, Гарольд және Л. М. Пенсон, редакторлар. Британдық сыртқы саясат негіздері: Питттен (1792) Солсбериге (1902) (1938), бастапқы көздер онлайн түрде қолжетімді.