Кіріспе
Классификация теориясы
Классификация – классификациялау процесін, классификация нәтижесінде пайда болатын топтар жиынтығын және элементтерді бұрыннан белгіленген топтарға жатқызуды қамтитын кең ұғым. Классификациялау – бұл негізгі ұғым және дерлік барлық қызмет түрлерінің маңызды бөлігі. Классификацияның өзі – философия, биология, білімді ұйымдастыру, психология, статистика және математика сияқты ғылымдардың үлесі бар пәнаралық зерттеу саласы.
Логикалық және рационалистік тәсілдер
Логикалық бөлу (жоғарыдан төменге жіктеу немесе төменнен жоғарыға жіктеу) – бұл сыныпты кіші сыныптарға бөліп, одан әрі кіші сыныптарды олардың кіші сыныптарына бөліп, ақырында сыныптар ағашын құру әдісі. Ағаштың тамыры – бастапқы сынып, ал жапырақтары – соңғы сыныптар. Платон дихотомияға негізделген әдіс жақтады, бірақ Аристотель оны қабылдамай, род, түр және ерекше айырмашылықтарға негізделген анықтамалар әдісімен ауыстырды. Фасеттік талдау әдісі (сқ. фасеттік жіктеу) негізінен логикалық бөлуге негізделген. Бұл тәсіл "маңызды" сипаттамалар бойынша жіктеуге бейім, бұл кеңінен талқыланған және сынға ұшыраған түсінік (сқ. эссенциализм). Бұл әдістер жалпы алғанда рационалистік білім теориясымен байланысты болуы мүмкін.
Тарихи және герменевтикалық көзқарас
Генеалогиялық жіктеу – бұл нысандардың ортақ шығуына сәйкес жіктелуі. Бұл сондай-ақ белгілі бір эмпирикалық ерекшеліктерге негізделуі керек, бірақ осы ерекшеліктер эволюция теориясымен дамытылады. Чарльз Дарвиннің жіктеу теориясына қосқан ең маңызды үлесі – оның "нағыз жіктеудің бәрі генеалогиялық" деген тұжырымы ғана емес, сонымен қатар ол жіктеу үшін практикалық нұсқаулар ұсынды. Генеалогиялық жіктеу биологиямен ғана шектелмейді, мысалы, тілдерді жіктеуде де кеңінен қолданылады және жіктеудің жалпы тәсілі ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл әдістер тұтастай алғанда тарихи білім теориясымен байланысты болуы мүмкін. Тарихи жіктеудің маңызды мектептерінің бірі – кладистика, ол қазіргі таңда биологиялық таксономияда басым, бірақ басқа да салаларда қолданылады. Тарихи және герменевтикалық тәсілдер жіктеу нысанының (мысалы, жануарлар түрлерінің) дамуымен ғана шектелмейді, сонымен қатар жіктеушілердің (сыныптаушылардың) және олардың ғылыми дәстүрлер мен басқа да адам мәдениеттеріне сіңісуімен де байланысты.
Прагматикалық, функционалистік және телеологиялық көзқарас
Прагматикалық жіктеу (және функционалдық және телеологиялық жіктеу) – жіктеудің мақсаттарына, себептеріне, салдарына, мүдделеріне, құндылықтарына және саясатына баса назар аударатын элементтерді жіктеудің түрі. Мысалы, жануарларды жабайы жануарларға, зиянкестерге, қолға үйретілген жануарларға және үй жануарларына бөлу. Сондай-ақ, ас үй құрал-жабдықтары (тамақ дайындау немесе дастарқанға беру үшін қолданылатын құралдар, ыдыстар, сауыттар және аспаптар) – бұл жоғарыда аталған үш әдістің ешқайсысына емес, прагматикалық немесе функционалдық критерийлерге негізделген жіктеудің мысалы. Bonaccorsi және авторлар (2019) функциялық жіктелудің жалпы теориясы және патенттерді жіктеуде осы тәсілді қолдану туралы жазған. Ридли (1986) былай деп жазды: "Телеологиялық жіктеу. Топтарды олардың ортақ мақсаттары немесе функциялары бойынша жіктеу, мұнда мақсат бейімделумен байланыстырылады. Бұл жетілдірілмеген, кейде ұсынылатын, теориялық тұрғыдан мүмкін жіктеу принципі, ол фенотикалық және филогенетикалық жіктеудің екі негізгі принципінен өзгеше".
Периодикалық кесте
Периодтық кесте – химиялық элементтердің жіктелуі, ол ерекше түрде Дмитрий Менделеевпен байланысты (қ. Периодтық кесте тарихы). Бұл жүйе бойынша авторитеттік еңбек – Scerri (2020). Хьюберт Фегер (2001; нөмірленген тізім қосылды) осы туралы былай деп жазды: «Жоғары танымал, әлі де қолданылып келе жатқан және кеңейіп келе жатқан жіктеу – Менделеевтің элементтер кестесі. Оны барлық таксономиялардың үлгісі ретінде қарастыруға болады, себебі ол келесі бағалау критерийлерін қанағаттандырады: Теориялық негіз: Теория сыныптар мен олардың ретін анықтайды. Объективтілік: Элементтерді элементтер кестесімен таныс кез келген адам байқап, жіктей алады. Толықтылығы: Барлық элементтер жүйеде бірегей орын табады, ал жүйе барлық мүмкін элементтердің тізімін білдіреді. Қарапайымдық: Жүйені құру және объектіні анықтау үшін аздаған ғана ақпарат қолданылады. Болжамдар: жіктеуге қолданылмаған айнымалылардың мәндерін (электрондар саны мен атомдық салмағы), сондай-ақ бұрын байқалмаған қатынастар мен объектілердің болуын болжауға болады. Осылайша, жіктеу жүйесінің дұрыстығы тексеруге жатады». Бёрстен (2020) былай деп жазды: «Химия тарихшысы Геплер Смит және мен, оның еңбегі көбінесе химияға сүйенетін философ, біздің ғылымдарымызға ортақ наразылықты білдіретін ортақ тұсқа келдік. Бізге ұнамайтын нәрсе – элементтер парадигмалық түрлердің көптеген белгілерін көрсеткенімен, олар химияда жіктеуге қызықты қиындықтар туғызатын түрлер емес, тіпті қазіргі заманғы химиялық ойды қамтитын түрлер де емес. Қосылыстар, кешендер, реакция жолдары, субстраттар, ерітінділер – осылар химиялық зертхананың түрлері еді және олар сирек жағдайда ғана элементтердің периодтық кестесі ұсынған тәртіпті жіктеу әдісімен таксономияларға сәйкес келетін. Периодтық кестеге негізделген рационалды және тарихи негізге назар аудару химиялық жіктеудің қабылданған көзқарасын біз ойлағаннан гөрі таза және әлдеқайда аз қызықты етіп көрсетті».
Theoretical foundation: A theory determines the classes and their order. Objectivity: The elements can be observed and classified by anybody familiar with the table of elements. Completeness: All elements find a unique place in the system, and the system implies a list of all possible elements. Simplicity: Only a small amount of information is used to establish the system and identify an object. Predictions: The values of variables not used for classification can be predicted (number of electrons and atomic weight), as well as the existence of relations and of objects hitherto unobserved. Thus, the validity of the classification system itself becomes testable." Bursten (2020) wrote, however "Hepler Smith, a historian of chemistry, and I, a philosopher whose work often draws on chemistry, found common ground in a shared frustration with our disciplines’ emphases on the chemical elements as the stereotypical example of a natural kind. The frustration we shared was that while the elements did display many hallmarks of paradigmatic kindhood, elements were not the kinds of kinds that generated interesting challenges for classification in chemistry, nor even were they the kinds of kinds that occupied much contemporary critical chemical thought. Compounds, complexes, reaction pathways, substrates, solutions – these were the kinds of the chemistry laboratory, and rarely if ever did they slot neatly into taxonomies in the orderly manner of classification suggested by the Periodic Table of Elements. A focus on the rational and historical basis of the development of the Periodic Table had made the received view of chemical classification appear far more pristine, and far less interesting, than either of us believed it to be."
Линнеевтік таксономия
Линнеевтік таксономия – Карл Линней өзінің "Systema Naturae" (1735) және одан кейінгі еңбектерінде ұсынған биологиялық жіктелудің (таксономияның) ерекше түрі. Ғылыми әдебиеттегі маңызды мәселе – Чарльз Дарвиннің эволюция теориясынан бұрын құрастырылған жүйе қазір де пайдалы бола ма және тіршілік дамуын шағылыстыра ма деген сауал.
Астрономия
Астрономия – Кунның (1962) ғылыми революциялар теориясының (немесе парадигмалық ауысудың) жіктеуге қалай әсер ететінінің көрнекті мысалы. Мысалы:
Бірінші парадигма: Птолемей астрономдары «жұлдыз» және «планета» ұғымдарын Күн, Ай және Марс планета ұғымының мысалдары ретінде, ал кейбір тұрақты жұлдыздар жұлдыз ұғымының мысалдары ретінде үйренуі мүмкін.
Екінші парадигма: Коперниктер «жұлдыз», «планета» және «серіктер» ұғымдарын Марс пен Юпитер планета ұғымының мысалдары ретінде, Ай серік ұғымының мысалы ретінде, ал Күн және кейбір тұрақты жұлдыздар жұлдыз ұғымының мысалдары ретінде үйренуі мүмкін. Осылайша, «жұлдыз», «планета» және «серік» ұғымдары жаңа мағынаға ие болды және астрономияда аспан денелерінің жаңа жіктемесі пайда болды.
Paradigm one: Ptolemaic astronomers might learn the concepts "star" and "planet" by having the Sun, the Moon, and Mars pointed out as instances of the concept “planet” and some fixed stars as instances of the concept “star.”
Paradigm two: Copernicans might learn the concepts "star", "planet", and "satellites" by having Mars and Jupiter pointed out as instances of the concept “planet,” the Moon as an instance of the concept “satellite,” and the Sun and some fixed stars as instances of the concept "star". Thus, the concepts "star", "planet", and "satellite" got a new meaning and astronomy got a new classification of celestial bodies.
Психикалық бұзылулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығы (DSM)
Психикалық аурулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығы (DSM) – американдық психиатриялық қауымдастық (APA) жариялаған психикалық аурулардың жіктемесі. DSM-нің бірінші басылымы 1952 жылы, ал ең жаңа, бесінші басылымы 2013 жылы жарық көрді. Мысалы, периодтық кесте және Хорнбостель-Закс жіктемесінен өзгеше, жіктеу принциптері тарихында көп рет өзгерген. Бірінші басылым психодинамикалық теорияның ықпалында болды, ал 1980 жылы жарық көрген DSM III атеоретикалық, "сипаттамалық" тәсілді қабылдады. Бұл жүйе психиатрия саласындағы барлық адамдар үшін – пациенттер, зерттеушілер немесе терапевтер (сондай-ақ сақтандыру компаниялары үшін) өте маңызды, бірақ оған көп сын айтылады және ол көптеген басқа жіктемелердей ғылыми мәртебеге ие емес.
Жасанды және табиғи жіктеу
Табиғи жіктеу – табиғи түр ұғымымен тығыз байланысты ұғым. Карл Линнейді «жасанды» және «табиғи» жіктелімдерді нақты ажыратқан алғашқы ғалым ретінде көбіне мойындайды. Табиғи жіктелім – Платонның метафорасын пайдалансақ, «табиғатты буындары бойынша кесу» болып табылады. Линней табиғи жіктелімді идеал санаса да, өзінің жүйесінің (кем дегенде, ішінара) жасанды жіктелім екенін мойындады. Джон Стюарт Милл Линней жіктемесінің жасанды екенін түсіндіріп, табиғи жіктелімнің келесі анықтамасын ұсынды: «Линнейлік реттеу бізге бірдей санда тоқсан және мойыншасы бар өсімдіктердің барлық түрлерін бірге ойлауға мүмкіндік береді; бірақ оларды осылай ойлау аз пайдалы, себебі белгілі бір санда тоқсан және мойыншасы бар өсімдіктер туралы ортақ тұжырымдар жасау сирек кездеседі». «Ғылыми жіктелудің мақсаты ең жақсы орындалған кезде, объектілер көптеген жалпы тұжырымдар жасауға болатын топтарға бөлінеді, және бұл тұжырымдар сол нәрселерді бөлуге болатын басқа топтарға қарағанда маңыздырақ болады», – деп жазды ол. «Шындығында, қазіргі ғалымдар атомдарды элементтерге протон саны бойынша жіктейді, себебі осы фактор ғана себептік тұрғыдан ерекше [алтынның периодтық кестедегі атомдық нөмірі 79, өйткені оның ядросында 79 протон бар]. Осылайша, табиғаттың өзі себептік монистік эссенциализмді ұсынып отыр. Ғалымдар өз кезегінде оны жай ғана табады және соңынан жүреді (мұндағы «жай ғана» – «оңай» емес)».