Кіріспе

Орта ғасырлардағы сәулет – Орта ғасырларда ғимараттарды жобалау және салу өнері. Осы кезеңнің маңызды стильдеріне римге дейінгі, романдық және готикалық стильдер жатады. Ренессанс орта ғасырлық кезеңнің аяқталуын білдірді, сол кезде сәулетшілер классикалық формаларды ұсынуды басталды. Көбінесе сақталған орта ғасырлық құрылыстар шіркеулер мен әскери бекіністер болғанымен, Еуропаның барлық жерінде, соның ішінде мырзалар үйлері, қалалық залдар, қайырымдылық үйлер, көпірлер және тұрғын үйлер сияқты азаматтық және тұрмыстық сәулет үлгілерін табуға болады. Осы кезеңде шеберлер өздерінің кәсіптерін ұйымдастыру үшін гильдиялар құрды. Сәулетшілер көбінесе шеберлер (Magister lathomorum) болды және олардың ғимараттарының конструкциялық инженериясына жауапты болды, олардың беріктігін қамтамасыз етті, бұл кейінгі кезеңдерден ерекшеленді.

Романға дейінгі

Ерте орта ғасырлардағы еуропалық сәулет өнерін ерте христиандық, романдық сәулет, орыс шіркеу сәулеті, норвегия сәулеті, сондай-ақ романға дейінгі – меровинг, каролинг, оттон және астуриялық сәулеттері деп бөлуге болады. Әр кезеңнің тарихын зерттеуде Трахтенбергтің «тарихи контекстке қою» және «жаңарту» элементтері, итальяндық және солтүстік, испандық және византиялық ықпалдары, ең әсіресе патшалар, папалар мен түрлі діни лауазымдардағы тұлғалар арасындағы діни және саяси тартыстар ескеріледі.

Романдық

Роман стилі, 11-12 ғасырларда ортағасырлық Еуропада кең таралған, Рим империясының сәулет өнерінен бергі алғашқы жалқы еуропалық стиль болды және континенттің барлық бөлігінде оның үлгілерін кездестіруге болады. Бұл термин өзі сипаттайтын өнермен бір замандас емес, керісінше, формалары мен материалдары бойынша Рим сәулет өнерімен ұқсастығына негізделген, қазіргі заманғы ғылымның туындысы. Роман стиліне дөңгелек немесе сәл тік сызықты аркалар, цилиндрлі күмбездер және күмбездерді қолдау үшін крест тәрізді тіреулер тән. Роман стиліндегі ғимараттар бүкіл Еуропаға кеңінен танымал. Роман сәулетінің Еуропаға таралуы «революциялық» деп сипатталды. Бұл стиль кейде Англо-Норман деп аталады, бірақ Анжу және Плантагенеттердің билігі кезінде де жалғасты. Римдік мотивтер Норман және Англо-саксон сәулет стильдеріне тән болды. Көбінесе «романдық» деп жалпылама жіктелетін болса да, сәулет кезеңін қазір екі кезеңге бөлуге болады. 1070 жылдан 1100 жылға дейінгі бірінші кезеңде стиль көптеген ірі шіркеулерді, ғимараттарды және монастырларды қайта жаңарту кезінде қалыптасты (сақталған мысалдарға Дарем соборы, Норвич соборы және Питерборо соборы кіреді). Екінші кезең 1100 жылдан 1170 жылға дейін жалғасты, осы кезеңде көптеген шағын шіркеулер салынды және жаңартылды. Осы уақыт ішінде стильге көбірек ерекшелік пен әсемдік қосылды. Кейінгі шіркеулерді анықтау қиындық тудырады, себебі «саксо-нормандық үйлесім» деп аталатын құбылыс бар, онда қабырғаларда көптеген англо-саксондық элементтер кездеседі. Килпек шіркеуі 12 ғасырлық деп танылды, себебі оның беті тегіс және жалпақ тіректері, айқын корбельдік қатарлары және апсидасы бар.

Готика

Готикалық сәулеттің әртүрлі элементтері 11- және 12-ғасырлардағы бірқатар құрылыс жобаларында, әсіресе Францияның Иль-де-Франс аймағында пайда болды, бірақ олар алғаш рет 12-ғасырдағы Сен-Денис аббат шіркеуінде, Парижге жақын жерде, біз қазір ерекше готикалық стиль деп танитын нәрсені құру үшін біріктірілді. Готикалық сәулетте вертикальдік баса назарда, онда үлкен мөлшердегі шынымен жабдықталған, қабырғалары сыртқы арқалықтармен қолдауға алынған, оғыз тәрізді пішінді ұштар, қабырғалы тас күмбездер, жиналған бағаналар, шыңдар және өткір тік мұнаралар бар. Терезелерде әйнек бояумен Киелі кітаптан және әулиелердің өмірінен алынған оқиғалар бейнеленген. Мұндай дизайн жетістіктері соборлардың бұрынғыдан да биік болуына жағдай жасады.

Діни сәулет

Ортағасырлық шіркеу архитектурасында кең таралған латын кресті жоспары негізгі үлгі ретінде рим базиликасын қабылдайды және одан кейінгі дамулармен толықтырылады. Ол нефтен, трансепттерден және алтарь шіркеудің шығыс жағында орналасқан (Кафедральдық схеманы қараңыз). Сонымен қатар, Юстинианның ықпалында немесе тапсырысымен салынған соборлар византия стиліндегі күмбездерді және грек крестін (плюс белгісіне ұқсас) пайдаланды, ал алтарь шіркеудің шығыс жағындағы киелі орында орналасқан.

Әскери сәулет

Орта ғасырлардағы зайырлы сәулет өнерінің сақталған мысалдары көбінесе қорғанысқа арналған. Сарайлар мен бекінілген қабырғалар орта ғасырлық сәулеттің діни емес ең маңызды қалдықтарын құрайды. Терезелердің крест тәрізді пішіні тек әсемдеу үшін ғана емес, сонымен қатар садақшылардың іштен қауіпсіз түрде шабуылдаушыларға оқ атуына ыңғайлы жағдай жасады. Тісті қабырғалар (батылдар) садақшыларға оқ атпағанда жаудан жасыруға мүмкіндік берді.

Азаматтық сәулет

Ортағасырлық сәулет өнерінің көп бөлігі діни немесе әскери мақсатта салынғанмен, Еуропаның түкпір-түкпірінен азаматтық және тіпті тұрғын үйлердің мысалдарына да кездесуге болады. Мұндай ғимараттардың ішінде сарайлар, қалалық әкімшілік ғимараттары, кедейлер үйлері және көпірлер, сондай-ақ қарапайым тұрғын үйлер бар.