Кіріспе

Еуропа, Азия және Солтүстік Африкада кездесетін шағын көшіп-қонушы құс.

Жалпы шифшаф (Phylloscopus collybita), немесе жай ғана шифшаф – Еуропаның солтүстігі мен орталық бөлігінде және Палеарктикада ашық орманды жерлерде көбейетін көп тараған және кең таралған жапырақ жеуші құс. Бұл көшіп-қонушы құс, қысқысын Оңтүстік және Батыс Еуропа, Оңтүстік Азия және Солтүстік Африкада өткізеді. Үсті жағы жасыл қоңыр, асты жағы ақшыл, қарапайым "шиф-шаф" әнінен кейін ономатопоэялық түрде аталған. Оның бірнеше түршесі бар, олардың кейбіреулері қазір толық түрлер ретінде қарастырылады. Аналығы жерде немесе оған жақын жерде дөңгелектелген ұя салады және балапандарды бағу мен тамақтандырудың көп бөлігін өз мойнына алады, ал аталығы ұя салуға аз қатысады, бірақ өзінің аумағын бәсекелестерден қорғайды және ықтимал жыртқыштарға шабуыл жасайды. Шағын жәндіктермен қоректенетін құс, мысықтар және мысықтәрізділер сияқты сүтқоректілердің, сондай-ақ Accipiter туысына жататын шоқпарлар сияқты құстардың шабуылына ұшырайды. Оның кең таралған ареалы мен санының көптігі оның жағдайының қауіпсіз екенін білдіреді, бірақ бір түршесінің жойылып кеткені мүмкін.

Таксономия

Британдық натуралист Гилберт Уайт 1789 жылы "Сельборнның табиғи тарихы мен ескіліктері" еңбегінде егжей-тегжейлі баяндалғандай, әндері арқылы ұқсас көрінетін қарапайым шифчаф, саз бауыры және ағаш бауырын ажыратқан алғашқы адамдардың бірі болды. Бірақ қарапайым шифчаф алғаш рет 1817 жылы француз орнитологы Луи Пьер Веййо оның "Жаңа табиғи тарих сөздігінде" *Sylvia collybita* деп сипаттады. Типтік орны – Францияның Нормандия аймағы. 1826 жылы неміс зоологы Фридрих Бойе сипаттаған *Phylloscopus* туысына шамамен 80 түр кішкентай жәндіктермен қоректенетін Ескі әлемнің орманды құстары кіреді. Олардың үстіңгі жағы жасыл немесе қоңыр, ал астыңғы жағы сары, ақ немесе құмдық түсті болады. Бұл туыс бұрын *Sylvidae* тұқымдастығына жатқан, бірақ қазір жеке *Phylloscopidae* тұқымдастығы ретінде бөлінген. Шифчафтың бұрынғы түрлерін қоспағанда, ең жақын туыстары – бас жолақтары, сары арқасы немесе айқын қанаттары жоқ жапырақты құстар тобы; оларға саз бауыры, Бонелли, ағаш бауыры және қарапайым жапырақты құстар кіреді. Қарапайым шифчафтың әлі күнге дейін қабылданған үш түршесі бар, сонымен қатар Иберия түбегіндегі, Канар аралдарындағы және Кавказдағы түрлері де толық түрлер ретінде қарастырылады.

Кіші түрлер

P. c. collybita, номинативті түрі, Еуропаның шығысында Польша мен Болгарияға дейін қоныстанады және төменде сипатталған. Негізінен Жерорта теңізі мен Солтүстік Африка маңындағы көбейетін аймағының оңтүстігінде қыстайды. 1970 жылдан бері Скандинавияға қарай солтүстікке қарай таралу аймағы кеңейіп келеді және P. c. abietinus таралу аймағының оңтүстік жиегіне жақын. P. c. abietinus Скандинавия мен Солтүстік Ресейде кездеседі, ал қыстауын Оңтүстік-Шығыс Еуропа мен Солтүстік-Шығыс Африкадан шығысқа қарай Ирак пен Батыс Иранға дейін жасайды. Ол P. c. tristis және P. c. collybita арасында аралық белгілерге ие, үсті зәйтүн жасыл түске сұр реңк қосылып, ашық сары суперцилиймен және P. c. collybita-ға қарағанда ақ түсті төменгі бөлігімен сипатталады, бірақ дауысы номинативті түрге өте ұқсас. Бұл форманың туыстығын анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. P. (c.) tristis, Сібір шифчафы, Печора өзенінің шығысында Сібірде көбейеді және Төменгі Гималаяда қыстайды. Бұл түрі көк түстес немесе қоңыр, үсті ақшыл, қанатында сары түс аз және ақ түсті суперцилийі батыс түрлеріне қарағанда ұзын. Оның жоғары жиілікті "suitsistsuisit" әні және қысқа, жоғары жиілікті "cheet" дауысы бар. Оның ерекше қауырсыны мен дауысының ерекшелігіне байланысты кейде толық түр деп саналады, бұл жағынан P. s. sindianus-қа ұқсас. Номинативті P. c. collybita және P. c. tristis бір-бірінің әнін танымайды. P. c. abietinus және P. c. tristis таралу аймақтарының арасында кездесетін P. c. fulvescens түрінің мәртебесін анықтау күтіліп тұр. Бұл түр Португалия мен Испанияда, Пиреней тауларының батысынан Жерорта теңізіне дейін созылатын сызықтың батысында таралған; Иберия және жалпы шифчафтар осы сызық бойындағы тар жолақта бірге кездеседі. Солтүстік бөлігінен басқа, байланыс аймағының нақты бағыты толыққанды құжатталмаған. Ұзақ қашықтыққа көшіп-қонып жүретін бұл түр Африканың батысында қыстайды. Ол P. c. collybita-дан дауысы, сыртқы морфологиясы және мтДНК тізбегі бойынша ерекшеленеді. Байланыс аймағында будандастыру орын алады, ал гибридтердің тіршілікке жарамдылығы төмендегенін көрсетеді. Соңғы мәселеге қатысты, Иберия шифчафы шифчафтардың ең көне түрі болып саналады және жалпы шифчафтан ерекшеленеді. P. sindianus, тау шифчафы, Кавказда (P. s. lorenzii) және Гималаяда (P. s. sindianus) кездеседі, ал қыстау кезінде биіктіктен төменге қарай көшеді. Номинативті түрі P. c. tristis-ке ұқсас, бірақ кішкентай қараңғы мүсірмен, қоңыр жоғарғы бөлігімен және қоңыр бүйірлерімен сипатталады. Оның әні P. collybita-ға ұқсас, бірақ шақыруы әлсіз. P. s. lorenzii номинативті түрге қарағанда жылырақ және қоңыр түсті, сыртқы морфологиясы және мтДНК тізбегі бойынша ерекшеленеді. Голланд тілінде tjiftjaf, неміс тілінде Zilpzalp, валлий тілінде siff saff және фин тілінде tiltaltti сияқты басқа еуропалық тілдерде де ұқсас атаулар бар. Биномдық атауы грек тілінен шыққан: Phylloscopus /φύλλον "жапырақ" және /σκοπέω "көру" немесе "көріп", өйткені бұл туысқа көп уақытын ағаштарда тамақтанумен өткізетін түрлер кіреді, ал collybita – κολλυβιστής (kollubistḗs) "ақша ауыстырушы" сөзінің бұрмалануы, әні монеталардың сыңғырлауымен салыстырылады. Әні Иберия шифчафының әнінен өзгеше, оның әні қысқа. Алайда, будандастыру аймағында және басқа жерлерде аралас әншілер кездеседі, оларды түрлерге жатқызу қиын болуы мүмкін. Негізгі аумақтан тыс жерде, көлемі өзгермелі, бірақ көбінесе көбейту аумағынан он есе немесе одан да көп ауданда азықтандыру аумағы бар. Әйелдердің еркектерге қарағанда үлкен азықтандыру аумағына ие екеніне сеніледі. Көбейту аяқталғаннан кейін бұл түр өз аумағын тастап, көшіп-қонуға дайын тұратын басқа сойқышылардың шағын үйірлеріне қосылуы мүмкін. Бірақ ол мимикалық емес жұмыртқаларды таниды және оларды қабылдамайды, сондықтан оны сирек кездесетін паразиттік ұрықтандыруға ұшыратады. Басқа құстар сияқты, қарапайым шифчаф ішек-қарын нематода паразиттеріне және сыртқы құрттарға шалдығуы мүмкін. Адамның бұл түрге тигізетін әсері тікелей емес, орманды тазарту арқылы тіршілік ортасына тигізетін әсер, мысықтардың жыртқыштығы және терезелерге, ғимараттарға және көліктерге соқтығысу. Олардың біріншісі ғана популяцияларға елеулі әсер етуі мүмкін, бірақ P. c. abietinus және P. c. tristis-тің үлкен географиялық таралуын және P. c. collybita-ның таралу аймағындағы орманды қорғау саясатын ескере отырып, шифчафтың болашағы сенімді болып көрінеді.

Мәртебе

Жалпы шифшафтың өте кең таралған аймағы бар, оның жалпы аумағы шамамен 10 миллион шаршы шақырымды (3,8 миллион шаршы миль) құрайды, ал тек Еуропадағы саны 60–120 миллион жекелеген құстарға жетеді. Әлемдік популяцияның өзгеру тенденциясы нақты сандық мәндермен анықталмағанмен, бұл түр IUCN Қызыл тізімінің популяция азаю критерийіне (яғни он жыл ішінде немесе үш буын аралығында 30 проценттен астам азаю) жақындасқан жоқ деп есептеледі. Осы себептерге байланысты, түр "қауіпсіз" деп бағаланады. Кем дегенде, P. c. collybita түрiнiң таралған аймағы кеңейіп келе жатқан сияқты, Шотландия, Норвегия және Швецияда солтүстікке қарай жылжулар байқалып, Данияда халық санының айтарлықтай өсімі тіркелді.