Кіріспе
Жалпы өмірдің мағынасыздығы туралы теория – философиялық теория. Абсурд – ғаламның қисынсыз және мағынасыз екендігі туралы философиялық теория. Онда айтылғандай, өмірдің мәнін табуға тырысу адамдарды әлеммен қақтығысқа апарады. Бұл қақтығыс – ақылға қонымды адам мен ақылға қонымсыз ғалам арасында, ниет пен нәтиже арасында немесе субъективті бағалау мен объективті құндылық арасында болуы мүмкін, бірақ терминнің нақты анықтамасы дау тудырады. Абсурдтық – тұтастай болмыс абсурд деп санайды. Бұл тұрғыдан алғанда, өмірдегі кейбір жағдайлардың, адамдардың немесе кезеңдердің абсурд екендігі туралы аз жаһандық тезистен ерекшеленеді. Абсурдтың әртүрлі компоненттері академиялық әдебиетте талқыланады және әртүрлі теоретиктер өздерінің анықтамасы мен зерттеулерін әртүрлі компоненттерге жиі шоғырландырады. Практикалық деңгейде абсурдтың негізі болып табылатын қақтығыс – адамның мағынасыз әлемде мағына табу үшін күресуімен сипатталады. Теориялық компонент, керісінше, ақиқатты түсіну үшін ақыл-ойдың эпистемиялық қабілетсіздігін көбірек баса көрсетеді. Дәстүр бойынша, қақтығыс – адамның ішкі табиғаты мен әлемнің сыртқы табиғаты арасындағы қақтығыс ретінде сипатталады. Алайда кейінірек кейбір теоретиктер екі компоненттің де ішкі болуы мүмкін екенін айтты: бір жағынан, кез келген түпкілікті мақсаттың еріксіздігін көру қабілеті, екінші жағынан, осындай мақсаттарға қамқорлық жасауды тоқтата алмау қабілеті. Кейбір есептерде метакогнитивті компонент те бар, өйткені абсурдтың пайда болуы үшін қақтығыстың бар екендігі туралы хабардар болу қажет. Абсурдты қолдаушы кейбір аргументтер ғаламдағы адамның маңызсыздығына, өлімнің рөліне немесе түпкілікті мақсатты қоюдың мүмкін еместігіне немесе ұтымдылығына назар аударады. Абсурдқа қарсы пікірлер өмірдің мәні бар екендігін немесе абсурдтың кейбір проблемалық салдары мен сәйкессіздіктерін көрсетеді. Абсурдты қорғаушылар жиі тақырыптың маңыздылығы мен оның әсер еткен адамдарға экзистенциалдық дағдарыс түрінде әсер етуі мүмкін психологиялық әсері бойынша кәсіби философтардың назарын аудармайтынына шағымданады. Абсурдтылық пен оның әсерін жоюға арналған әртүрлі ықтимал жауаптар ұсынылды. Дәстүрлі абсурдтық әдебиетте талқыланған үш жауап – бұл өзін-өзі өлтіру, жоғары мақсатқа деген діни сенім және абсурдқа қарсы бүлік. Олардың ішінде, бүлік әдетте ұсынылатын жауап ретінде ұсынылады, өйткені басқа екі жауаптан айырмашылығы, ол абсурдтан қашып құтылмайды және оның орнына оны қандай екенін мойындайды. Кейінгі теоретиктер қосымша жауаптар ұсынды, мысалы өмірді аз салмақтап алу үшін иронияны пайдалану немесе жауапты қақтығысты білмей қалу. Кейбір абсурдшылар адамның жауап беруі мен қалай жауап беруі маңызды емес деп санайды. Бұл идеяға негізделген, егер ештеңе маңызды болмаса, онда адамның бұл фактіге деген реакциясы да маңызды емес. "Абсурд" термині Альберт Камю философиясымен тығыз байланысты. Алайда абсурдтың маңызды алғышарттары мен талқылаулары Сорен Кьеркегордың еңбектерінде де кездеседі. Абсурдтық басқа да түрлі ұғымдар мен теориялармен тығыз байланысты. Оның негізгі көзқарасы экзистенциалистік философиядан бастау алады. Алайда, экзистенциализм қосымша теориялық міндеттемелерді қамтиды және көбінесе адамның өмірінде мағына табу немесе құру мүмкіндігін көбірек оптимистік көзқараспен қарастырады. Абсурд және нигилизм өмірдің мағынасыз екендігіне сенуді бөліседі, бірақ абсурдшылар мұны оқшауланған факт ретінде қарамайды және оның орнына адамның мағынаға деген құмарлығы мен әлемнің жетіспеушілігі арасындағы қақтығысқа қызығушылық танытады. Осы жанжалмен бетпе-бет келу экзистенциалдық дағдарысты тудыруы мүмкін, онда алаңдаушылық немесе депрессия сияқты жағымсыз тәжірибелер зардап шеккен адамды жанжалмен күресу үшін жауап табуға итермелеуі мүмкін. Алайда, объективті мағынаның жоқтығын мойындау саналы ойшылды кездейсоқ орындарда субъективті мағына табудан бас тартпайды.
the philosophical theory
Absurdism is the philosophical theory that the universe is irrational and meaningless. It states that trying to find meaning leads people into a conflict with the world. This conflict can be between rational man and an irrational universe, between intention and outcome, or between subjective assessment and objective worth, but the precise definition of the term is disputed. Absurdism claims that existence as a whole is absurd. It differs in this regard from the less global thesis that some particular situations, persons, or phases in life are absurd. Various components of the absurd are discussed in the academic literature and different theorists frequently concentrate their definition and research on different components. On the practical level, the conflict underlying the absurd is characterized by the individual's struggle to find meaning in a meaningless world. The theoretical component, on the other hand, emphasizes more the epistemic inability of reason to penetrate and understand reality. Traditionally, the conflict is characterized as a collision between an internal component, belonging to human nature, and an external component, belonging to the nature of the world. However, some later theorists have suggested that both components may be internal: the capacity to see through the arbitrariness of any ultimate purpose, on the one hand, and the incapacity to stop caring about such purposes, on the other hand. Certain accounts also involve a metacognitive component by holding that an awareness of the conflict is necessary for the absurd to arise. Some arguments in favor of absurdism focus on the human insignificance in the universe, on the role of death, or on the implausibility or irrationality of positing an ultimate purpose. Objections to absurdism often contend that life is in fact meaningful or point out certain problematic consequences or inconsistencies of absurdism. Defenders of absurdism often complain that it does not receive the attention of professional philosophers it merits in virtue of the topic's importance and its potential psychological impact on the affected individuals in the form of existential crises. Various possible responses to deal with absurdism and its impact have been suggested. The three responses discussed in the traditional absurdist literature are suicide, religious belief in a higher purpose, and rebellion against the absurd. Of these, rebellion is usually presented as the recommended response since, unlike the other two responses, it does not escape the absurd and instead recognizes it for what it is. Later theorists have suggested additional responses, like using irony to take life less seriously or remaining ignorant of the responsible conflict. Some absurdists argue that whether and how one responds is insignificant. This is based on the idea that if nothing really matters then the human response toward this fact does not matter either. The term "absurdism" is most closely associated with the philosophy of Albert Camus. However, important precursors and discussions of the absurd are also found in the works of Søren Kierkegaard. Absurdism is intimately related to various other concepts and theories. Its basic outlook is inspired by existentialist philosophy. However, existentialism includes additional theoretical commitments and often takes a more optimistic attitude toward the possibility of finding or creating meaning in one's life. Absurdism and nihilism share the belief that life is meaningless, but absurdists do not treat this as an isolated fact and are instead interested in the conflict between the human desire for meaning and the world's lack thereof. Being confronted with this conflict may trigger an existential crisis, in which unpleasant experiences like anxiety or depression may push the affected to find a response for dealing with the conflict. Recognizing the absence of objective meaning, however, does not preclude the conscious thinker from finding subjective meaning in arbitrary places.
Анықтама
Абсурд – өмір немесе жалпы әлем абсурд екенін қарастыратын философиялық тезис. «Абсурд» термині мағынаның немесе мақсаттың жоқтығын білдіреді деген кеңінен келісім бар, бірақ оның нақты анықтамасы туралы да маңызды даулар бар және әртүрлі нұсқалар ұсынылды. Анықтаманы таңдау абсурдтық тезистің дұрыс екендігіне және оған қарсы келтірілген аргументтерге маңызды әсер етеді: ол бір анықтамада дұрыс, ал екіншісінде жалған болуы мүмкін. Жалпы алғанда, абсурд – ешқандай мағынасы жоқ нәрсе, көбінесе ол қандай да бір қайшылықты қамтиды. Абсурд – парадоксалды, себебі оны ақылмен түсіну мүмкін емес. Бірақ абсурдтық тұрғысынан бұл термин көбінесе нақты мағынада қолданылады. Көптеген анықтамаларға сәйкес, ол екі нәрсенің арасындағы қайшылықты, сәйкессіздікті немесе соқтығысуды қамтиды. Бұл екеуінің не екендігіне қатысты пікірлер әртүрлі. Осыған ұқсас анықтамалар ниет пен нәтиже арасындағы, ұмтылыс пен шындық арасындағы немесе субъективті бағалау мен объективті құндылық арасындағы сәйкессіздікті абсурдтың көзі ретінде қарастырады. Адамдар күнделікті өмірде жиі абсурдты жағдайларға тап болады деген жалпы пікір бар. Осы екі жақтың арасындағы соқтығысуды абсурд деп атауға болады. Бұл, мүмкін, агенттің маңызды емес нұсқалар арасында таңдау жасауға бел буғанда жақсы көрінеді, олардың ешқайсысы шын мәнінде маңызды емес. Бұл ғаламның хаосы мен ұтымдылығынан көрінеді, ол өз заңдарына сәйкес әрекет етеді, адамзаттың уайымдары мен ұмтылыстарына бей-жай қарайды. Бұл дүние неге бұлай деп сұрағанда, ол үнсіз қалады деген оймен тығыз байланысты. Бұл үнсіздік ең негізгі деңгейдегі барлық нәрселер себепсіз бар деген әсерден туындайды: олар жай ғана бар. Дәстүрлі көзқарас бойынша, абсурдтың ішкі және сыртқы компоненттері бар: ол адамның мағыналы өмір сүру құштарлығы мен әлемнің сыртқы мағынасыздығы арасындағы сәйкессіздікке байланысты. Бұл көзқарас бойынша, адамдардың қалаулары арасында өмірдің жоғары мағынасын іздейтін кейбір трансценденттік ұмтылыстар бар. Абсурд осы мақсаттарға әлем көңіл бөлмегендіктен пайда болады, ол біздің «көрсетуіміздің маңыздылығын растау қажеттілігіне» бей-жай қарайды. Осыған ұқсас пікірлер біздің өміріміз ғаламның кеңістіктік және уақыт өлшемдерімен салыстырғанда қаншалықты кішкентай болғанына байланысты маңызды емес екеніне назар аударады. Абсурдтық тезис кейде өлім мәселесіне негізделеді, яғни бәріміз өлеміз, өйткені бізді іздейтін соңғы мақсат жоқ. Мысалы, Рене Декарт «Мен ойлаймын, сондықтан мен бармын» деген абсолютті сенімділікке негізделген философиялық жүйені құруды мақсат етеді, тек қана біз сыртқы әлем туралы біле алатынымызды қамтамасыз ету үшін, кейіннен игі ниетті және алдамшы емес Құдайдың бар екендігін дұрыс негіздемесіз енгізуге болады. Джон Локк осындай проблемалық қадамға барады, ол барлық білім сезімдік тәжірибеге негізделуін талап ететін қатаң эмпиризмге қарамастан, сезімдік тәжірибеден тыс Құдайдың бар екенін қабылдайды. Басқа теоретиктер мағынаның қатынастық екендігіне негізделген абсурдты жақтап айтады. Осы мағынада, бір нәрсенің мәні болу үшін, ол басқа бір мәнді нәрсеге қатысты болуы керек. Мысалы, сөздің мәні бар, өйткені ол тілге байланысты немесе біреудің өмірі мәні бар болуы мүмкін, өйткені бұл адам күш-жігерін жоғары мағыналы жобаға арнаған, мысалы, Құдайға қызмет ету немесе кедейлікпен күресу. Мағынаны сипаттаудың маңызды салдары – ол шексіз регресске әкелуі мүмкін: егер кейбір заттардың ішкі немесе түпкі мағынасы болса, яғни олардың мағынасы басқа нәрсенің мағынасына байланысты болмаса, осы шексіз тізбектен және сәйкес келетін абсурдтан аулақ болуы мүмкін. Мұндай ұстанымға әртүрлі қарсылықтар айтылды, мысалы, ол салауатты ақылға қайшы келеді немесе көптеген радикалды салдарға әкеледі, мысалы, ешкім ешқашан кінәлі емес немесе этикалық ережелер жоқ. Бірақ моральдық құндылықтарға деген бұл теріс көзқарасты абсурдшылар әрқашан да үнемі ұстамайды және абсурдпен қалай күресуге болатындығы туралы ұсынылатын кейбір жауаптар моральдық құндылықтардың бар екендігін айқын қорғаған сияқты. Осы екіжақтылықтың салдарынан абсурдты басқа сыншылар оның сәйкессіздігіне байланысты оған қарсылық білдірді. Осы мағынада абсурдшылар агенттің өз жағдайының абсурдтылығына қалай қарағаны маңызды екенін және жауап осы қасиеттерді үлгі етуі керектігін айтады. Бұл аспект әсіресе агенттің абсурдқа қарсы көтеріліп, өмірін құмарлықпен қарсылық білдіру арқылы шынайы өмір сүруі керек деген идеяда айқын көрінеді. Бірақ бұл қорғау әрқашан да қабылданылмайды. Оның кемшіліктерінің бірі – ол «қалай болу керек» қателігін жасайды: абсурдтық абсурдтың бар екендігі мен табиғаты туралы сипаттамалық мәлімдеме ретінде ұсынылады, бірақ содан кейін әртүрлі нормативтік мәлімдемелерді қояды. Абсурдтық қорғаудың тағы бір жолы – абсурдқа қалай жауап беру керек және жауап қандай қасиеттерді үлгі етуі керек деген талаптарды әлсірету. Бұл көзқарас бойынша, абсурдтық өзіне көмектесу түрі ретінде түсінілуі мүмкін, ол тек қана сақтық кеңесін береді. Мұндай сақтық кеңесі кейбір адамдарға көмектесуі мүмкін, бірақ ол жалпы жарамды моральдық құндылықтардың немесе категориялық нормативтік үкімдердің мәртебесіне ие болуға таласпайды. Осылайша, сақтық кеңесінің құны тек кейбір адамдардың мүдделеріне байланысты болуы мүмкін, бірақ жалпы мағынада құнды емес. Осылайша, абсурдшылар өз ұстанымдарындағы көрінетін сәйкессіздікті шешуге тырысты. Онда басты кейіпкер Йозеф К. өзінің ешқандай қателік жасағанына сенгенімен, қол жеткізбейтін билік тарапынан тұтқынға алынып, сотталады. Оқиға бойында ол өзіне тағылған қылмыстарды және қалай қорғану керектігін ашуға тырысады. Бірақ соңында ол бекергі әрекеттерінен бас тартады және өзіне тағылған айыпты білмей, өлім жазасына бағынады. Әлемнің абсурдты табиғаты сот жүйесінің жұмысының құпиялылығы мен түсініксіздігімен көрсетіледі, ол Йозеф К.-қа бей-жай көрінеді және оның түсінуге тырысуының барлығына қарсы тұрады. Бұл жауаптың себебі – агент қанша тырысса да, мағыналы өмір сүру мақсатына жете алмайды, бұл өмірді жалғастыруды тоқтатуды қажет етеді. Мұндай қарсылық көбінесе экзистенциализммен байланысты белгілі бір қасиеттерді көрсетеді, мысалы, қиындыққа қарсы тұрғандағы өзінің бостандығын растау, сондай-ақ жауапкершілікті қабылдау және өзінің мәнін анықтау. Тағы бір аспект – шығармашылық, яғни агент өзін өзінің туындылары мен өмір жолдарының жасаушысы ретінде көреді және осылай әрекет етеді. Бұл агент әлемнің абсурдтылығының және оның осындағы рөлінің мәнін білсе де, оған қарсы тұра беретініне байланысты қарсылықтың бір түрін құрайды, басылып, жеңіліске мойын бұрмайды.
Иммануил Кант
Иммануил Канттың абсурд ұғымына өте жақын идеясы – құбылыстар мен ноумендерді ажыратуы. Абсурд ұғымы осындай алшақтық бар деген тезиске сәйкес келеді және адамның шектеулері сананы шындықты толыққанды түсінуден шектеуі мүмкін, яғни шындық осы мағынада сана үшін абсурд болып қалады. Абсурдтық циклы немесе жоққа шығару, ең алдымен, өзіне-өзі қол жұмсау және адамның жағдайына қатысты. Ол Камюдің төрт туындысы арқылы көрініс табады: «Жұртшы» романы және «Сизиф мифы» эссесі (1942), «Калигула» және «Түсінбеушілік» (1944) пьесалары. Адам сенімге жүгінбей, өмірдің қайталанатын және мағынасыз әрекеттерге толы екенін түсінеді. Өлімнің анық болуы барлық өмірдің мәнсіздігін күшейтеді деп жазады. Сондықтан абсурд – адамның әлемнің алдындағы мәнсіздікке тап болғандағы сезімі, әлемнен өзгешеленгенін сезінуі. Осыдан кейін өзіне-өзі қол жұмсаудың заңдылығы туралы сұрақ туындайды. Позитив деп аталатын көтеріліс циклы абсурдқа тікелей жауап болып табылады және оның төрт еңбегінде де көрініс табады: «Атау» романы (1947), «Қоршаудың күйі» (1948) және «Әділ кісі өлтірушілер» (1949) пьесалары, содан кейін «Тәуелсіз» эссесі (1951). Әлемдік трагедияға қарсы тек іс-қимыл мен міндеттеме ғана маңызды болатын жеке тұлғаны нығайту тұжырымдамасы, көтеріліс – жазушы үшін абсурдты сезінудің, тағдырымызды біліп, соған қарамастан қарсы тұрудың жолы: «Адам әлемді қалай болса солай қабылдамайды, одан қашуға келіспейді». Өмірден айырылу, бізді күмәнді болашақтан босатады; Адам іс-қимыл еркіндігіне, ақылдылығына және қадір-қасиетіне ие болады. Сондықтан Камю философиясының шектілігі – ерекше гуманизм. Өмірдің абсурдтығына төтеп беруде, адамдарды жеке таңдаулары мен міндеттемелері арқылы өздерінің мәнін жасауға және өз бостандықтарын толыққанды пайдалануға шақырады. Өйткені тіпті абсурдта да құмарлық пен қарсылыққа орын бар екенін айтады. Әлем мағына іздеуімізге бей-жай қараса да, бұл ізденістің өзі мағыналы. «Сизиф мифында» Сизиф өзінің абсурдты тағдырына қарамастан, үздіксіз жұмысында азаттық табады: «Сизифті бақытты деп елестету керек». Махаббат циклы және «орта күн ойлары» (французша: la pensée de midi) арқылы абсурд философиясы Эпикурейшілдікке жақын өлшеу және ләззат принципімен толықталады. Альберт Камюдің барлық туындыларында «абсурд» ұғымы кеңінен таралған болса да, «Сизиф мифы» – бұл тақырыпқа арналған оның маңызды еңбегі. Онда Камю абсурдты екі идеал арасындағы қарама-қайшылық, қарсылық, қақтығыс немесе «айырылыс» деп қарастырады. Ол адамның жағдайын абсурд деп атайды, яғни адамның бір жағынан мәнге, мағынаға, түсініктілікке деген құштарлығы мен екінші жағынан үнсіз, суық ғалам арасындағы қақтығысы. Ол адамның нақты тәжірибелері абсурд ұғымын тудыратынын айтады. Мұндай түсінік немесе абсурдпен кездесу адамға таңдау жасайды: өзіне-өзі қол жұмсау, сенімге секіру немесе мойындау. Оның тұжырымы бойынша, мойындау – жалғыз қорғауға болатын нұсқа.
Экзистенциалдық дағдарыс
Абсурдтың негізгі мәселесі көбінесе бейтарап философиялық ізденіс арқылы емес, экзистенциалдық дағдарыстың көрінісі ретінде туындайды. Бірақ абсурдизм позициясын қабылдаудың белгілі бір оң психологиялық әсерлері болуы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, ол адамға тексерілмеген догмалардан психологиялық қашықтық сақтауға көмектеседі, соның арқасында өз жағдайын толыққандырақ және объективті түрде бағалауға мүмкіндік береді. Дегенмен, бұл барлық маңызды айырмашылықтарды жою қаупін тудырады, осылайша адамға не істеу керектігін немесе өмірін қалай өткізу керектігін анықтау қиын болады. Мысалы, адам күннің шағылысып тұрғанына сенуге шешім қабылдауы мүмкін, бірақ оның сенімділігі адам ұйықтамайды деген болжамға байланысты, тіпті ұйықтаса да оны білмейді. Сол сияқты, практикалық жағдайда, адам бас ауруын болдырмау үшін аспирин ішуге шешім қабылдауы мүмкін, бірақ өзінің денсаулығына неге көңіл бөлгеніне ешқандай себеп келтіре алмайды.